Fiszewo — cmentarz ewangelicko-mennonicki (Fischau)

Fiszewo (po niemiecku Fischau) leży na Małych Żuławach Malborskich, w powiecie elbląskim, w gminie Gronowo Elbląskie; przed wojną należało do powiatu malborskiego. W Fiszewie cmentarz jest ewangelicko-mennonicki i podzielony na dwie części. Ewangelicka została zniszczona niemal doszczętnie; mennonicka zachowała stele piaskowcowe. Stoją tam także cippusy, podstawy pod krzyże i tumby, a przy cmentarzu — dzwonnica. W tej samej wsi stoi ruina gotyckiego kościoła katolickiego, spalonego w 1948 roku, z osobnym cmentarzem przykościelnym.

Gmina ewangelicka zawiązała się w Fiszewie w drugiej połowie XVI wieku i zbierała się w domu modlitwy; urząd duchownego ustanowiono na początku XVII stulecia. Pierwszym pastorem był według wykazu duchownych pruskich Bartholomäus Kuhnhold, duchowny tutejszej gminy od 1606 roku, a może od 1612, sprawujący urząd do śmierci w 1652 roku. Wykaz dodaje, że Kuhnhold „miał pozostawać w urzędzie czterdzieści pięć lat”.

W 1643 roku wspólnota zbudowała kościół z pomocą miasta Elbląga, a w 1706 roku postawiła nowy. Był szachulcowy, oszalowany deskami od wewnątrz i z zewnątrz, bez wieży i bez dzwonów; miał sklepiony i malowany strop, snycerską ambonę, organy o dwunastu głosach i ołtarz wzniesiony w 1797 roku przez gospodarza Samuela Silmanna.

W 1682 roku spłonęła tutejsza plebania. Stelterowie — dziad, ojciec i syn — sprawowali tu urząd duchownego nieprzerwanie przez sto lat, od 1731 roku. Jan Wiśniewski przytacza katolickie wizytacje, które pokazują tutejsze współżycie wyznań: w 1700 roku witrykami katolickiego kościoła parafialnego wybrano ewangelików, a 19 maja 1749 roku zapisano, że na cmentarzu parafialnym grzebie się nie tylko katolików, ale także luteran i mennonitów, i że wszystkich siedmiu prowizorów tego kościoła stanowią luteranie.

W 1820 roku urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej naliczył 387 mieszkańców: 209 luteranów, 171 katolików i siedmiu mennonitów, a we wsi odnotował oba kościoły. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Fiszewo jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 34 budynki mieszkalne i 476 mieszkańców, w tym 278 ewangelików, 189 katolików i ośmiu mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Ten kościół z 1706 roku, pod patronatem gminy, spłonął 31 stycznia 1884 roku. Świątynię odbudowano: nowy kościółek, z organami Terleckiego i darowanym przez cesarza Wilhelma obrazem ołtarzowym przedstawiającym Chrystusa nauczającego, poświęcono 11 sierpnia 1886 roku. Inwentaryzacja żuławska Zirkwitza, idąca za Schmidem, przypisuje projekt inspektorowi wałowemu Bauerowi i datuje budowę na lata 1885–1886. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 487 mieszkańców: 289 ewangelików, 192 katolików i sześciu innych chrześcijan. Słownik geograficzny, opisujący wieś w powiecie malborskim, notuje tu 278 ewangelików, 189 katolików i ośmiu mennonitów w 34 domach mieszkalnych. Słownik wymienia we wsi dwa kościoły parafialne — katolicki i protestancki — oraz dwie szkoły.

Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku liczy w parafii, należącej do diecezji malborskiej (Marienburg), 1200 dusz, notuje jeden cmentarz w Fiszewie i 140 mennonitów.

Wiosną 1888 roku wieś dotknęła wielka woda. Berlińska „National-Zeitung” doniosła 6 kwietnia tego roku, że w Fiszewie woda zabrała trzy osoby: starą kobietę, chorego umysłowo i chłopca. Pochowano je w Notzendorf, ponieważ tutejszy cmentarz był zalany.

Zirkwitz w inwentaryzacji żuławskiej pisze, że budowniczowie krzyżaccy stawiali wieże murowane, ale grunt Wielkich Żuław nie utrzymywał ich bez osobnych fundamentów; w Fiszewie wskazywał wielkie pęknięcia w murze wieży i w wysokich ścianach kościoła z czasów zakonnych. Późniejsze pokolenia budowały przy kościołach wysokie drewniane dzwonnice zwieńczone ośmioboczną latarnią dzwonną; w Fiszewie latarnia była czworoboczna.

Według inwentarza Schmida z 1919 roku ze starego, spalonego kościoła ocalał drewniany anioł chrzcielny z inskrypcją „Samuel Kerber kazał tego anioła ku czci Boga ozdobić — Anno 1753”; przemalowano go w 1895 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 218 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1295 dusz.

W lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, która badała wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie Żuław Elbląskich, zaliczyła cmentarz w Fiszewie do dobrze zachowanych: przetrwało tu stosunkowo dużo obramowań grobów i kilka stel. Kilka lat wcześniej uczniowie gimnazjum w Gronowie Elbląskim razem z mieszkańcami uporządkowali cmentarz, a teren ogrodzono; dla Fiszewa i okolicznych wsi jest to miejsce pamięci. Paprot datuje cmentarz na pierwszą połowę XIX wieku.

Mieszkańcy opowiadali Urszuli Machowskiej, że po wojnie cmentarz nie był ogrodzony, groby stały otwarte, a kości i czaszki leżały porozrzucane. Groby otwierali pijacy i młodzież z brygad Służby Polsce, pracująca w tutejszych PGR-ach; na cmentarzu mennonickim stały okazałe nagrobki. Później gmina ogrodziła cmentarz ewangelicko-mennonicki, ale obiecanych remontów cmentarza i dzwonnicy nie przeprowadzono.

🟡 Obie badaczki opisują cmentarz z tego samego miesiąca inaczej: Paprot zalicza go do dobrze zachowanych, Machowska pisze, że mimo ogrodzenia i tablic informacyjnych był „kompletnie zdewastowany”.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienburg, s. 10, poz. 26; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 428–429; Zirkwitz, inwentaryzacja żuławska (za Schmidem); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasło Fiszewo; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 30, nr 32; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 184; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144, pozycja 30; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 47; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku); U. Machowska, „Fiszewa już nie ma — współczesny obraz wsi żuławskiej”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 47–55 (wywiady z lipca 2010 roku); „National-Zeitung” (Berlin), 6 kwietnia 1888 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 79.