Fiszewo — dawny zbór protestancki i cmentarz ewang.-mennonicki (Fischau)

W Fiszewie (Fischau) stały dwa kościoły. Gotycki kościół świętego Jana z XIV wieku dzięki patronatowi królów polskich w Prusach Królewskich pozostał rzymskokatolicki. Spłonął 1 kwietnia 1948 roku; od 2019 roku diecezja elbląska odbudowuje go z ruiny na cele kultury, a prace mają się zakończyć około 2026 roku. Osobny kościół protestancki rozebrano krótko po tym pożarze, około 1948 roku. Zachował się cmentarz ewangelicko-mennonicki z nagrobkami i metalową dzwonnicą z XVIII i XIX wieku.

Wspólnota ewangelicka zawiązała się tu w drugiej połowie XVI wieku i zbierała się w domu modlitwy; urząd duchownego ustanowiono na początku XVII stulecia, a nowy kościół zbudowano w 1706 roku. Pierwszym pastorem był Bartholomäus Kuhnhold, tutejszy duchowny od 1606, a może dopiero od 1612 roku, który sprawował urząd aż do śmierci w 1652 — wykaz duchownych pruskich dodaje, że „miał pozostawać w urzędzie czterdzieści pięć lat”.

Według Hartwicha w 1609 roku proboszcz katolicki z Fiszewa, Albert Bedliński, oskarżył miejscowego pastora luterańskiego o wkraczanie w jego urząd; wojewoda nakazał, by pastor w ciągu ośmiu dni opuścił całą parafię fiszewską pod karą dożywotniego więzienia w wieży, a gminie zakazał przyjmowania innego duchownego pod karą 500 florenów węgierskich. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), 12 września 1617 roku król Zygmunt III na prośbę proboszcza fiszewskiego polecił ekonomowi malborskiemu usunąć tutejszego pastora luterańskiego. Własny wykaz duchownych, „którzy w kościele ewangelicko-luterańskim w Fiszewie na Małych Żuławach Malborskich służyli Bogu świętym urzędem”, opowiada się w sprawie początku za rokiem 1612.

Według niego Bartholomäus Kuhnholt został powołany do Fiszewa w 1612 roku i zmarł tu w 1652 roku. Jego żona Katarzyna, rodem z Tapiawy, zmarła w wieku sześćdziesięciu lat i została pochowana 13 kwietnia 1645 roku. Kronikarz powołał się przy tym na rękopisy gdańskiego pastora Richtera i dodał, że imię pastora Kuhnholta wypisano na stopie większego z fiszewskich kielichów.

Według Piotra Bireckiego w czasie okupacji szwedzkiej za Gustawa II Adolfa, po ucieczce katolickiego proboszcza Pawła Janowicza, fiszewski katolicki kościół parafialny przejął luterański duchowny Bartłomiej Canhaltus, który potem pracował w kościele wzniesionym dla niego przez elblążan; katolicy nazywali takie świątynie synagogami. Canhaltus to zapewne Bartholomäus Kuhnhold, który był tu pastorem do 1652 roku. Jan Wiśniewski odnotowuje, że w siedemnastym wieku zdarzało się, iż ewangelicy byli w Fiszewie prowizorami, czyli zarządcami majątku kościoła katolickiego. Katolicka wizytacja z 1647 roku zastała według tego samego autora na terenie parafii fiszewskiej dwa luterańskie domy modlitwy i trzy szkoły innowiercze.

W Krzyżanowie mieszkał duchowny luterański, który udzielał sakramentów już publicznie, a wcześniej prywatnie, i któremu pomagał prowadzący szkołę nauczyciel; szkoła luterańska działała też w Gronowie. Zmarłych luteranie chowali na cmentarzach przy zrujnowanych kaplicach katolickich w Ząbrowie i Gronowie. W czasie potopu szwedzkiego, jak podaje Birecki, witryk katolickiego kościoła parafialnego Szymon Ludwig zastawił w Elblągu pacyfikał, dwa kielichy i dużą monstrancję. W artykule z 2021 roku Piotr Birecki wymienia kościół w Fiszewie wśród świątyń katolickich, które Szwedzi oddawali ewangelikom, i dodaje, że protestanci takich kościołów albo nie przejmowali, albo opuszczali je zaraz po odejściu wojsk szwedzkich.

Według Abrahama Hartwicha (1723) następcą Kuhnholda w Fiszewie, po niemiecku Fischau, był Jan Willenius, ordynowany do Fiszewa w Gdańsku w kwietniu 1653 roku, zmarły 26 marca 1655 roku i pochowany w Malborku; w 1656 roku przyszedł ze Stalewa Christian Heider z Oderbergu, zmarły 4 lutego 1677 roku, a po nim urząd objął jego syn tego samego imienia, zmarły w 1693 roku. W 1682 roku spłonęła tutejsza plebania.

W 1688 roku gmina musiała słono zapłacić za samo pozwolenie na naprawę swojego domu modlitwy, a rok później oficjał biskupi zagroził, że jeśli gmina w ciągu dwóch tygodni nie zerwie dachu, zerwą go jego ludzie. Według Hartwicha pastor z Fiszewa został pod koniec XVII wieku wezwany przed konsystorz biskupi i obłożony klątwą za niestawiennictwo, a oficjał Krafft groził mu publicznie losem jeszcze gorszym niż pobitych pastorów; deklaracją z 20 lutego 1695 roku król Jan III wyjął go spod jurysdykcji duchownej i wziął pod swoją opiekę.

Według Hartwicha 14 kwietnia 1693 roku przyszedł do Fiszewa Maciej Nis z Ostródy, wcześniej pastor w Łozie (Losendorf), zmarły 26 lutego 1698 roku; 18 marca 1698 roku przeniesiono tu z Marynów Samuela Schrödera, który w 1702 roku odszedł do kościoła lazaretu w Gdańsku, a 3 maja 1702 roku przyszedł z Prus Brandenburskich Andrzej Hartwich; po nim pastorem był Joachim Gottschalck z Elbląga, zmarły w 1715 roku, a następnie Abraham Pusch ze Stalewa.

10 stycznia 1706 roku, w pierwszą niedzielę po Objawieniu Pańskim, pastor Andrzej Hartwich wygłosił kazanie, po czym w zakrystii doznał udaru; wyniesiono go z kościoła. Zmarł tego samego dnia, a 15 stycznia pochowano go w kościele luterańskim. Własny wykaz duchownych opisuje też pierwszy pochówek w nowym kościele. Następcą Andrzeja Hartwicha, który doznał udaru w zakrystii w styczniu 1706 roku, został Joachim Gottschalk z Elbląga. Powołano go 18 marca 1706 roku, a urząd objął w niedzielę Oculi. Zmarł w 1715 roku i 19 marca został pochowany przed ołtarzem — jako pierwszy w kościele, który wykaz nazywa „nowo zbudowanym w 1707 roku”; Harnoch datuje go na 1706. Kazanie pogrzebowe wygłosił pastor z Kaczynosu (Katznase), a mowę przed ołtarzem — Abraham Pusch, pastor ze Stalewa, który po nim objął Fiszewo.

Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Brauera (1725). Najdłużej służył tu w XVIII wieku Johann Matthäus Steller z Kołobrzegu, wcześniej nauczyciel w Barendt na Wielkich Żuławach. Powołany 12 lipca 1731 roku, wygłosił kazanie wstępne w dziesiątą niedzielę po Trójcy Świętej. W 1770 roku poprosił gminę o pomocnika i dostał go w osobie własnego syna, Petera Stellera. 7 czerwca 1772 roku, w pierwszy dzień Zielonych Świąt po nieszporach, wychodząc z kościoła i wsiadając do powozu, upadł tak nieszczęśliwie, że okulał i do końca życia nie wstawał już z łóżka. Zmarł 21 czerwca 1775 roku, w wieku osiemdziesięciu jeden lat. Syn objął po nim urząd.

Według katolickiego opisu diecezji z 1785 roku, przytoczonego przez Jana Wiśniewskiego, w parafii fiszewskiej mieszkało wtedy 700 protestantów — 340 mężczyzn i 360 kobiet, czyli około dwóch trzecich mieszkańców — którzy mieli własnego pastora.

W 1831 roku tutejszy pastor Stelter ogłosił w „Preußische Provinzial-Blätter” zestawienie zgonów, urodzeń, konfirmacji, ślubów i komunikantów parafii za sześćdziesiąt lat, od 1771 do 1830 roku. Pisze w nim, że jego ojciec sprawował tu urząd prawie pięćdziesiąt lat i prowadził księgi kościelne z wielką starannością i dokładnością; rok 1771 nazywa pierwszym pełnym rokiem urzędowania ojca, który zmarł w 1819 roku, a siebie jego następcą od jedenastu lat. Pierwsza tabela obejmuje lata urzędowania pastora wymienionego w nagłówku jako „Pet. Stelter”, druga, od 1820 roku, pastora wymienionego jako „Dan. Stelter”; parafia należała według nagłówka tabeli do malborskiego urzędu landrata i do superintendentury malborsko-nowostawskiej.

Zestawienie obejmuje tylko ewangelików; dla mieszkających w parafii mennonitów, którzy od 1800 roku mieli z mocy prawa zgłaszać swoje sprawy metrykalne pastorowi ewangelickiemu, prowadzono osobną księgę kościelną. Rejestrów komunikantów z lat 1771 i 1772 nie ma i według autora zapewne ich nie prowadzono. Dorosłych ewangelików było w parafii około 550 i liczba ta niewiele się zmieniała. Komunikantów było najwięcej w 1779 roku, 980, a najmniej w 1811 roku, 337, bo przemarsze wrogich wojsk często zakłócały nabożeństwa; w 1819 roku ich liczba spadła z powodu choroby pastora i wakansu, a potem malała dalej, po części z ubóstwa większości wiernych po przeżytych wojnach i powodziach, po części dlatego, że w ostatnich czterech latach śmierć szczególnie przetrzebiła gminę.

W 1808 roku z powodu wojny nikt nie chodził na naukę konfirmacyjną i konfirmacji nie było. Najwięcej zgonów, 115, przypadło na 1807 rok; jako lata wojenne, w których panowały choroby zakaźne i zarazy, autor wymienia 1807, 1808, 1809, 1812 i 1813. W ciągu sześćdziesięciu lat umierało średnio 31 osób rocznie, rodziło się 48, w tym od czterech do pięciu dzieci nieślubnych, konfirmowano 16–17 osób, zawierano 11 ślubów, a do komunii przystępowało 710 osób. Tabela podaje też, ile razy w roku odprawiano nabożeństwo z komunią: w latach 1773–1802 od 23 do 26 razy, w 1811 i w 1819 roku po 11 razy, w latach 1820–1830 od 14 do 24 razy.

Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów, i obejmowała Gronowo (Grunau), Kikojty (Kikoit), Kławki (Klackendorf), Oleśno (Pr. Königsdorf), Szlagnowo (Schlablau) i Ząbrowo (Sommerau). Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystały z niej także Fiszewskie Pole (Fischauerfeld), Czerwonka (Rothebude) i Schönwiese. W maju 1859 roku rejencja gdańska w porozumieniu z konsystorzem odstąpiła od formalnego włączenia ewangelików z Czerwonki do parafii w Fiszewie, by nie wywołać wśród nich niezadowolenia. Dokumentem rejencji gdańskiej z 21 września i konsystorza w Królewcu z 5 października 1865 roku włączono formalnie do parafii w Fiszewie Czerwonkę, Sperau i osadę Fischauerfelde (Fiszewskie Pole).

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Fischau jako wieś na prawie chełmińskim z 34 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 476, w tym 278 ewangelików, 189 katolików i ośmiu mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom II), który umieszcza Fiszewo jeszcze w powiecie malborskim, notuje tu 278 ewangelików. Ten sam tom wymienia obok 278 ewangelików także 189 katolików i 8 mennonitów oraz 34 domy mieszkalne, a we wsi dwa kościoły parafialne — katolicki i protestancki — i dwie szkoły.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół ewangelicki z 1706 roku był szachulcowy, obity deskami od wewnątrz i z zewnątrz, bez wieży i dzwonów, z malowanym sklepionym stropem, ołtarzem wzniesionym w 1797 roku przez gospodarza Samuela Silmanna, snycerską amboną i organami o dwunastu głosach; spłonął 31 stycznia 1884 roku, a nowy kościółek — z organami Terleckiego i obrazem ołtarzowym Chrystusa nauczającego, darem cesarza Wilhelma — poświęcono 11 sierpnia 1886 roku.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego zbudowała tu organy w 1886 roku. C. F. Brandt (1925) wymienia w tutejszym kościele ewangelickim okucie sakiewki na ofiary (Klingbeutel), dzieło Michaela Schultza, którego nazywa wybitnym złotnikiem. Parafia liczyła według Harnocha 1200 dusz, a obok nich 140 mennonitów, i miała jeden cmentarz, w Fiszewie; nabożeństwa odprawiano po niemiecku, a w roku sprawozdawczym zanotowano 53 chrzty, 30 konfirmacji, 12 ślubów, 700 komunikantów i 40 pogrzebów.

W lipcu 1886 roku „Amtliche Mittheilungen” (nr 10, s. 74) odnotowały, że z łaski cesarza i króla kościół w Fiszewie otrzymał cenny obraz ołtarzowy — kopię w druku barwnym według obrazu Chrystusa Cimy da Conegliano.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1328 ewangelików; patronami byli ewangeliccy i mennoniccy właściciele majątków i gospodarstw, a pastorem był od 1883 roku Paul Schultze. Wiosną 1888 roku, po zalaniu okolicy, zapasy dla poszkodowanych gromadzono w zachodnim skrzydle zamku w Malborku i codziennie dowożono je do Jonasdorf, a stamtąd pontonami do czterech składów. Pierwszy z nich, w Fiszewie, prowadził tutejszy pastor Paul Schultze; obsługiwał on Stare Pole, Fiszewo, Fiszewskie Pole, Oleśno, Rozgart, Sparrer i Szaleniec.

Dalszy ciąg wykazu pastorów w księdze parafii podaje, że Paul Adolf Schultze urodził się w Hohenselchow w powiecie Randow; patronat wybrał go na pastora w Fiszewie, gdy w lutym 1883 roku jego poprzednik Mootz przyjął parafię w Neuheide. O wakującą parafię ubiegało się około 20 kandydatów. Schultzego wprowadził w urząd 28 października 1883 roku superintendent Kähler z Nowego Stawu (Neuteich), w obecności poprzednika; plebanię przed wprowadzeniem się nowego pastora pięknie odnowiono; niektórzy sąsiedzi serdecznie powitali nowego pastora, gdy się wprowadzał.

W 1899 roku magistrat gdański powołał Schultzego do Trutnów (Trutenau); Fiszewo opuścił pod koniec września 1899 roku, a przez osiem i pół miesiąca wakansu parafią zarządzał sąsiedni duchowny, pastor Schultze ze Starego Pola (Altfelde). Spośród 34 kandydatów, z których siedmiu, a później jeszcze dwóch zaproszono na kazania próbne, wybrano 2 kwietnia, 16 głosami z 24, Emila Kuhna. W dzień świętego Jana wprowadzono go w urząd w Fiszewie i wygłosił kazanie wstępne na słowa z Drugiego Listu do Koryntian (4,5); bardzo zniszczoną plebanię nieco wtedy naprawiono. 2 lutego 1904 roku kobiety z wyższych sfer połączyły się w stowarzyszenie, by opiekować się chorymi w gminie.

W czerwcu 1907 roku w parafii, jak w całej diecezji, odbyła się generalna wizytacja kościelna pod przewodnictwem generalnego superintendenta Doeblina; katechizowano dzieci szkolne i konfirmantów, a po południu w Gronowie (Grunau) przemawiało jeszcze dwóch innych pastorów. 22 października 1907 roku gmina reformowana w Elblągu wybrała Kuhna na swojego pastora, a on wybór przyjął.

W archiwum superintendentury, które przeleżało na strychu malborskiej plebanii do jesieni 1998 roku i trafiło potem do Archiwum Diecezji Elbląskiej, zachowały się akta parafii z lat 1862–1911 i jej księga inwentarzowa z 1892 roku. W księdze tej znajduje się sporządzony przez proboszcza wstęp o dziejach parafii, z odręcznymi szkicami rozmieszczenia budynków kościelnych i gruntów oraz z wykazem tutejszych duchownych ewangelickich od 1612 roku.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Fischau” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1653–1907. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Fischau księgi chrztów z lat 1653–1655 i 1663–1682 oraz od 1771 roku, ślubów z lat 1653–1655 i 1663–1680 oraz od 1771, a zgonów z lat 1663–1680 i od 1771. Księgi konfirmacji zaczynają się w 1767 roku, a wykaz komunikantów obejmuje lata 1773–1811 i biegnie ponownie od 1863 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1653—55; 1663—82; 1771— Tr 1653—55; 1663—80; 1771— St 1663—80; 1771— K 1773—1811; 1863— Konf 1767—. Dupl. A.-G. Marienburg: Tf Tr St 1806—74.”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Według jednego zapisu Bartholomäus Kuhnhold objął urząd w 1606 roku, według parafialnego wykazu duchownych w 1612 roku, a wykaz duchownych pruskich przypisuje mu czterdzieści pięć lat urzędowania do śmierci w 1652 roku. Nazwisko Johanna Matthäusa i Petera zapisano wyżej jako Steller, a Księga pastorów i artykuł z 1831 roku podają je jako Stelter.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 218 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1295 dusz. Pastorem był wtedy, od 1911 roku, Ernst Wandrey, urodzony w 1877 roku. W czerwcu 1911 roku ogłoszono, że parafia w Fiszewie w diecezji malborskiej zwolniła się przez przeniesienie pastora; patronat był prywatny, a uposażenie wynosiło 3600 marek.

Kronika parafii otwiera zapiski z 1914 roku nagłówkiem „Krótka kronika wielkiej wojny 1914”. 1 sierpnia 1914 roku o szóstej wieczorem przywieziono ze Starego Pola rozkaz mobilizacji; wkrótce zabiły dzwony, a do późnej nocy na ulicach rozbrzmiewały pieśni patriotyczne. Wielu musiało wyruszyć już w niedzielę, pierwszy dzień mobilizacji; tekstem kazania tej niedzieli był fragment Dziejów Apostolskich (16,16–32). W ogólnym wojennym dniu pokuty i modlitwy, 5 sierpnia, rozważano słowa z Pierwszej Księgi Królewskiej (8,57–58); rozkaz odprawienia nabożeństw dotarł dopiero wieczorem 4 sierpnia, mimo to ludzie licznie przyszli do kościoła.

Według kroniki udział w nabożeństwach w czasie wojny wyraźnie wzrósł, choć „mennonici także w tym głęboko poważnym czasie przychodzą tylko rzadko”. W każdą środę wieczorem odprawiano wojenną godzinę modlitwy, przy znośnej pogodzie dobrze uczęszczaną. Od 23 sierpnia przez około 8–10 dni szosa berlińska była gęsto zapełniona uchodźcami z Prus Wschodnich; pan Conrad, mieszkający przy skrzyżowaniu z szosą berlińską, przyjmował nieraz na noc do 300 uchodźców. Kronikarz zapisał, że bitwa pod Tannenbergiem pozwoliła tutejszej okolicy odetchnąć. Od 2 do 5 września nadjeżdżały z Belgii na pomoc wojskom wschodniopruskim dwa korpusy armijne. Stowarzyszenie kobiet („Frauenhilfe”) przeznaczyło na wyżywienie żołnierzy ponad 400 marek; wcześniej dało 100 marek na Czerwony Krzyż, a do października kupiło za 105 marek wełny.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Willenius (1653), Christian II. Heider (1677), Andreas Hartwich (1702), Joachim Gottschalk (1706), Peter Stelter (1775), Gottlieb Rudolf Mootz (1862), Paul Adolf Schultze (1883), Ernst Emil Leonhard Kuhn (1899), Gottlieb Bruno Georg Doehring (1908), Ernst Johann Wandrey (1911), Gerhard Lawin (1918), Erich May (1925), Alfred Schoewe (1928). Gerhard Lawin, pastor w Fiszewie od 1918 roku, zdobył według wstępnych wyników wyborów do pruskiego Landtagu z 20 lutego 1921 roku mandat z listy Niemieckiej Partii Ludowej (Deutsche Volkspartei) w okręgu wyborczym nr 1 (Prusy Wschodnie).

Wyniki te urzędowy „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił na podstawie telefonicznych i telegraficznych meldunków powiatowych komisarzy wyborczych i wymienił Lawina jako „Pfarrer, Fischau, Post Altfelde”.

Mieszkańcy, z którymi w lipcu 2010 roku rozmawiała etnolożka Urszula Machowska, opowiadali, że po pożarze kościoła katolickiego w 1948 roku to, co z niego uratowano, przeniesiono do kościoła ewangelickiego i ksiądz zaczął tam odprawiać msze bez zgody ówczesnych władz; według jednej z relacji odprawiono tylko jedną. Władze tego zabroniły, wyposażenie wywieziono, a kościół rozebrano. Jeden z rozmówców pamiętał, że cegłę kupował człowiek, który płacił za sztukę złotówkę, a miejscowi ją oczyszczali i układali.

W 2010 roku po kościele ewangelickim został tylko fragment muru.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 76, 79, 100, 264; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Fiszewo”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 428, 428–429; Fiszewo (Fischau) — Żuławy infopl.info; medievalheritage.eu — Fiszewo, kościół św. Jana [kopia archiwalna 2023-03-27]; whitemad.pl — Kościół w Fiszewie powstaje z ruin; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasło Fiszewo; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64, 72; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 184; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 9, nr 138; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 95, 264–265; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 164; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 41; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6598, „Verzeichnis der Herrn Prediger, welche in der evangelisch-lutherischen Kirche zu Fischau … gedienet haben”, s. 3, skan 5, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6598, wykaz pastorów Fiszewa, nr VII–VIII, s. 4, skan 6, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6598, wykaz pastorów Fiszewa, nr XI–XII, s. 5, skan 6, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144, pozycja 30; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 385, 625; t. 3, s. 723, 747, 1019; t. 4, s. 1058, 1157, 1215; t. 6, s. 1616, 1652, 1761; t. 7, s. 1915, 1991; U. Machowska, „Fiszewa już nie ma — współczesny obraz wsi żuławskiej”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 47–55 (wywiady z lipca 2010 roku); „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 12 kwietnia 1888 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 18 czerwca 1911 roku, s. 26 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 23 lutego 1921 roku, s. 2 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 14, 16; J. Wiśniewski, „Katolicy i protestanci na terenie byłej diecezji pomezańskiej (1243–1992)”, „Studia Elbląskie” 2, 2000, s. 15; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 64, 66; C. F. Brandt, „Geschichte einer westpreußischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, z. 64, 1925, s. 20; Stelter, „Statistische Notizen aus dem Kirchspiele Fischau”, „Preußische Provinzial-Blätter” 5, Königsberg 1831, s. 547–553 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. EZA 980/6598, wykaz pastorów Fiszewa, nr XV–XVI, s. 7–9, skany 7–8 (Archion 22184); Kronika parafii ewangelickiej w Fiszewie (Fischau), „Kurze Chronik des großen Krieges 1914” („Sonstige Verzeichnisse 1914”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6600 (Archion 22220); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 10, s. 74 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 36; Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 23, 73–75 (Czerwonka, 1859 i 1865; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa).