Folwark — cmentarz ewangelicki

Folwark, po niemiecku Vorwerk, leży na wyżynie Powiśla, w dawnym powiecie morąskim w rejencji królewieckiej, w prowincji Prusy Wschodnie.

Gminna ewidencja zabytków lokuje go około dwustu metrów na wschód od zabudowań wsi, po północnej stronie szosy na Przezmark; zajmuje trzydzieści pięć arów i pochodzi z drugiej połowy XIX wieku. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, cmentarz porzucono; dziś jest nieużytkiem. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Dzierzgoń na lata 2012–2015 wymienia go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki.

W źródłach nie znaleziono we wsi kościoła ani kaplicy. W pobliskim Starym Dzierzgoniu, po niemiecku Alt Christburg, od 1591 roku działała parafia luterańska. Tamtejszy kościół pochodzi z XIV wieku, a jego istnienie poświadcza już dokument lokacyjny wsi, wystawiony w 1312 roku przez komtura dzierzgońskiego Güntera von Arnstein. W Starym Dzierzgoniu patronat nad kościołem należał do króla. Adolf Boetticher opisał go jako świątynię ewangelicką, która przed Reformacją należała do archiprezbiteratu dzierzgońskiego. W tym samym opisie Boetticher podaje, że kościół był ceglany, z wieżą o kilku rozczłonkowanych kondygnacjach i ze wschodnim szczytem schodkowym o pięciu blendach ostrołukowych. Agathon Harnoch odnotowuje, że ewangeliccy mieszkańcy Dzierzgonia, leżącego w Prusach Królewskich, jeździli do Starego Dzierzgonia, w Księstwie Pruskim, aby przystąpić do Wieczerzy Pańskiej.

Kościół spłonął w 1945 roku i stał potem w ruinie. Odbudowany w 1957 roku i poświęcony 8 grudnia 1958 roku, jest dziś rzymskokatolicką świątynią pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego. Do rejestru zabytków wpisano go pod numerem A-483 decyzją z 1 sierpnia 1968 roku.

W źródłach nie znaleziono potwierdzenia, że Folwark należał do parafii w Starym Dzierzgoniu: wsi z powiatu morąskiego nie ma w roczniku zachodniopruskim, a wyciąg z Boettichera nie wymienia jej wśród miejscowości parafialnych i filialnych Oberlandu.

We wsi zachował się secesyjny budynek dawnej stacji kolejowej. Do rejestru zabytków wpisano tu spichlerz numer 9 z przełomu XIX i XX wieku, pod numerem A/2011 decyzją z 26 kwietnia 2023 roku.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lubochowo i Przezmark (Liebwalde-Preußisch Mark), liczącej 2954 dusze.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Stary Dzierzgoń, pozycja 35; A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen. Das Oberland”, hasło Christburg, Alt-; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Christburg, s. 507; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa dla kościoła w Starym Dzierzgoniu; Górki/Stary Dzierzgoń — opis cmentarzy ewangelickich, kamienie-wilhelma.net.pl; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stary Dzierzgoń na lata 2012–2015 (uchwała nr VII/68/12 z 29 grudnia 2012 roku); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 30.