Frąca — cmentarz ewangelicki

Frąca, po niemiecku Fronza, to wieś położona na Kociewiu. W XIX wieku majątek ziemski Rittergut Fronza był w rękach rodziny Conradów. Hermann Conrad, żyjący w latach 1814–1885, pisał się „Herr auf Fronza und Lalkau”. Na początku XX wieku majątek należał do rodzeństwa Conradów, a w 1903 i 1909 roku ich generalnym pełnomocnikiem był Adalbert Conrad, landrat i tajny radca rządowy w Grudziądzu.

W 1912 roku księga adresowa podaje jako właściciela Frący Adalberta von Conrada, landrata w stanie spoczynku, a jako administratora Johanna Janzena.

Słownik geograficzny notuje Frącę w dokumentach z początku czternastego wieku: w 1307 roku Piotr Święca, kasztelan nowski, wydał tę wieś w lenno Henrykowi von Lomnitz. W 1580 roku mieszkał tu właściciel zwany Frąckim. W 1682 roku zmarł dotychczasowy posiadacz Maciej Kos, pochowany u bernardynów w pobliskim Nowem. W 1700 roku majątek należał do Aleksandra Czapskiego, podkomorzego malborskiego, w 1711 zapewne do jego syna Adama, a w 1789 do Maksymiliana Skórzewskiego.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Frąca należała do Józefa Czapskiego, od 1729 roku do Franciszka Czapskiego i jego żony Katarzyny z Iwanickich, potem do ich córki Ludwiki, zamężnej Skórzewskiej, od 1799 roku do jej syna Józefa Drogosław-Skórzewskiego, od 1809 roku do jego pięciu synów, od 1818 roku do jednego z nich, Józefa Michała Ignacego, a od 1824 roku do Andrzeja Goetzendorf-Grabowskiego.

Przynależność powiatową podają dwa źródła: wykaz gmin z 1885 roku (Kreis Marienwerder, strona osiemdziesiąta, pozycja sto trzydziesta siódma, „Fronza ††”) i Słownik geograficzny, który stawia wieś w powiecie kwidzyńskim. Marienwerder leżał w rejencji kwidzyńskiej. Przed 1920 rokiem obszar należał do Prus Zachodnich, do rejencji kwidzyńskiej; w latach 1920–1939 leżał w Drugiej Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim, w pasie zwanym korytarzem, w latach 1939–1945 pod okupacją niemiecką, a po 1945 roku w Polsce. Katolicka parafia mieściła się w sąsiednich Lalkowach (Lalkau) — tak podaje hasło słownikowe; wieś miała własną szkołę, a pocztę w Czerwińsku. W rachunkowym spisie dekanatu nowskiego z 1584 roku „Frącz” figuruje z ośmioma zagrodnikami wśród osad dających dziesięcinę kościołowi w Lalkowach.

W 1885 roku wśród 223 spisanych mieszkańców było 202 katolików i 19 ewangelików, przypisanych do parafii ewangelickiej w Nowem (Neuenburg). Spis notuje przy tym 2 innych chrześcijan, nie nazywając ich wyznania. Słownik geograficzny podaje dla Frący 242 katolików i 43 ewangelików. Frącę Słownik opisuje jako wieś rycerską o obszarze 5497 mórg, z 34 budynkami i 16 domami mieszkalnymi, położoną przy szosie z Czerwińska do Skórcza, milę od stacji kolejowej.

W 1926 roku 300 hektarów majątku Frąca wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Wykup przeprowadzono: w 1931 roku złożono do dyspozycji Sądu Grodzkiego w Nowem 60 466,96 złotego wynagrodzenia za przymusowo wykupioną nieruchomość Frąca.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku stwierdza krótko: „Cmentarz zdewastowany”. Cmentarz leżał wtedy poza wsią, na terenie zalesionym, około pięciuset metrów na zachód od zabudowań spółdzielni rolniczej, przy polnej drodze, a z dawnego założenia pozostała jedna zachowana płyta, porośnięta trawą. Była to płyta Ernsta Augusta Trajkerra von Nordenflyckla, zmarłego 12 października 1832 roku; dobrze zachowały się buk i dąb o pniach grubości pięćdziesięciu centymetrów. Wojewódzka ewidencja zabytków gminy Smętowo Graniczne wymienia we Frący park podworski i kapliczkę, cmentarza nie notuje; aleję dawnego cmentarza poewangelickiego prowadzi pod Smętowem Granicznym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Schmentau i podaje tu 16 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Wyciąg z wojewódzkiej ewidencji zabytków — Gmina Smętowo Graniczne; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902 (hasło „Frąca”); „Rationarium” wizytacji archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 1584 roku, wydane w serii Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; karta cmentarza we Frący, oprac. Anna Haase i Andrzej Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1158 (s. 66); Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 254; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1931, nr 18; Westpreußisches Güter-Adressbuch, 1903, s. 126–127; Handbuch des Grundbesitzes, 1909, s. 224; Niekammer's Güter-Adressbuch Westpreußen, Leipzig 1912, s. 146–147; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.