Frank — cmentarz ewangelicki

Nieczynny cmentarz ewangelicki we Franku — po niemiecku Frankenfelde — leży w gminie Kaliska w powiecie starogardzkim. Znajduje się za ostatnimi zabudowaniami wsi, po południowej stronie szosy ze Zblewa do Czerska i dalej do Chojnic, na lekkim wyniesieniu ponad poziom drogi: zadrzewiony, widoczny z szosy na tle pól. Zajmuje 0,25 hektara, ma rzut prostokątny z wejściem na osi, a teren obiega kamienne obwałowanie; ślady kwater i ścieżek się nie zachowały.

W czasach przed powstaniem parafii borzechowskiej ewangelicy z tych stron należeli do parafii w Nowych Polaszkach (Paleschken) i do Starogardu. Powstała, jak zapisał Agathon Harnoch, z prośby skierowanej wprost do Fryderyka Wilhelma III: nowo ukonstytuowana gmina dostała siedem tysięcy talarów, plac na królewskim folwarku domenalnym pod kościół, plebanię i dom szkolno-organistowski, cztery łany z częścią łąk nad Czarną Wodą oraz stały roczny dochód trzystu talarów. W jego wykazie Frank miał w tej parafii własną szkołę, a cała parafia liczyła 3141 dusz.

Kościół pod patronatem królewskim, wzniesiony na wzgórzu na końcu wsi, poświęcono 7 lipca 1833 roku. Nad wejściem między dwiema wieżami dzwonnymi, połączonymi galerią, wykuto napis „Der Gottesverehrung geweihet MDCCCXXXIII”. W kościele na ołtarzu zawisł obraz Meyerheima z Wieczerzą Pańską, a ambonę ozdobiono wizerunkiem Lutra.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Frankenfelde osiem budynków mieszkalnych i 107 mieszkańców, w tym 52 ewangelików i 55 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny. Wśród zabudowań podręcznik wymieniał browar.

Frank był królewskimi dobrami przy dawnym trakcie berlińsko-królewieckim, o milę od stacji kolei chojnicko-tczewskiej. Słownik geograficzny wylicza tu, na obszarze 548 mórg, pocztę, szkołę i dochodowy browar.

W pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono 119 mieszkańców, z czego 64 ewangelików i 55 katolików, w dziewięciu budynkach mieszkalnych i osiemnastu gospodarstwach domowych. W tym samym spisie katolików przypisano do parafii w Zblewie (Hoch Stüblau), a ewangelików do parafii w Bordzichowie, dzisiejszym Borzechowie.

W styczniu 1931 roku „Hamburger Fremdenblatt” zamieścił depeszę ze Starogardu o zniszczeniach na cmentarzu ewangelickim we Frankenfelde. Rozbito wszystkie tablice pamiątkowe, połamano filary muru, skradziono bramy i kraty grobowe, a ze wszystkich drzew zdarto korę, tak że — jak pisano — drzewa uschną; kilka grobów zbezczeszczono. Gazeta, która zamieściła tę wiadomość wśród skarg na Polskę, przypisała czyn Polakom i dodała, że poszukiwania sprawców były „jak zwykle” bezowocne.

W 1984 roku odnotowano tu dwa nagrobki wolno stojące oraz dwadzieścia dwie mogiły ziemne i umocnione, wszystkie bez czytelnych dat, a ze starodrzewu — lipę, jawory, świerki, klony i sosnę. Stan zachowania określono jako zły: nagrobki zdewastowane, napisy i układ kompozycyjny zieleni nieczytelne. Obiekt figuruje w ewidencji zabytków, gdzie datowany jest na koniec XIX wieku; do rejestru zabytków nie jest wpisany.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy tę miejscowość razem z Iwitzno w parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje łącznie 42 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Preußisch Stargard, s. 34, poz. 77; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, hasło Frankenfelde; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Bordzichow, s. 456–457; wojewódzka ewidencja zabytków, wykaz gminy Kaliska, poz. 15; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 65; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42; „Hamburger Fremdenblatt” (wydanie wieczorne), 17 stycznia 1931 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal).