Gać — cmentarz ewangelicki na północny wschód od wsi, na skraju lasu

Cmentarz na północny wschód od zabudowań Gaci, po niemiecku Gatz, na skraju lasu, w pobliżu ambony myśliwskiej, jest drugim z dwóch dawnych cmentarzy wiejskich tej wsi. Na mapie z lat 1889–1891 go nie ma, a najstarszy datowany nagrobek pochodzi z 1899 roku. Wystawa „Zapomniane cmentarze gminy Słupsk” przypuszcza, że powstał pod koniec XIX wieku, choć monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego zastrzega, że trudno jednoznacznie ustalić, który z dwóch cmentarzy jest starszy. Monografia opisuje go jako dobrze zachowany: czytelne jest pierwotne rozplanowanie z układem grobów, przetrwały liczne pozostałości nagrobków i graniczne nasadzenia — świerki od wschodu, dęby od północy. Wystawa przedstawia go jako jeszcze bardziej zniszczony od pierwszego: nie zachowały się na nim nawet elementy żeliwnych nagrobków.

Pierwszy cmentarz, na południe od wsi, wśród pól, miał wydzielone miejsce na pochówek rodowy: w narożniku południowo-zachodnim usypano wzniesienie i postawiono na nim murowaną kaplicę grobową, do której wiodła dębowa alejka; według monografii należała ona najprawdopodobniej do rodziny von Zitzewitz. Kaplica, przez miejscowych nazywana „trupiarnią”, jest dziś ruiną bez dachu.

Gać od 1463 roku należała do rodu von Below, a w 1871 roku kupił ją Wilhelm von Zitzewitz z Sycewic.

W 1784 roku Gać liczyła 27 dymów; była tu szkoła. Wieś należała do parafii w Zębowie (Symbow) w synodzie darłowskim, a chata Mückenkathen — do parafii w Peest. Brüggemann zaznacza, że Gać „gehörte ehemals zu dem Schlaweschen Kreise, ist aber neuerlich zu dem Stolpschen geleget worden” — należała dawniej do powiatu sławieńskiego, a niedawno przyłączono ją do słupskiego. Gać leżała w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze.

Do 1814 roku parafia zębowska należała do synodu darłowskiego i zarządzenie rejencji koszalińskiej z 2 listopada tego roku przeniosło ją do synodu słupskiego miejskiego (Stolp Stadt). Jej starsze akta spłonęły.

Gać była wsią w całości ewangelicką: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął ją dwoma wierszami — w gminie wiejskiej naliczył 113 ewangelików, w obwodzie dworskim 289, w żadnym ani jednego katolika. Była też siedzibą okręgu urzędowego, do którego należały także Sycewice — osobno gmina wiejska ze 177 ewangelikami, osobno obwód dworski z 254 — a ich mieszkańcy również byli parafianami Zębowa.

Parafia ta miała rozdzielone prawa: kolatorem był właściciel dóbr Zębowa, ale prawo patronatu przysługiwało w 1912 roku, jak notuje Müller, posiadaczom Redęcina i Sycewic.

Źródła: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Gać, s. 174–175; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wystawa „Zapomniane cmentarze gminy Słupsk”, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swołowie; katalog dawnych cmentarzy powiatu słupskiego, cmentarze.slupsk.pl; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Symbow, s. 479–480; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Gatz; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961–962.