Gać — cmentarz ewangelicki na południe od wsi, z kaplicą grobową

W Gaci były dwa cmentarze wiejskie. Ten na południe od zabudowań, pośród pól uprawnych, założono na planie prostokąta i wydzielono w nim osobne miejsce na pochówek rodowy: w narożniku południowo-zachodnim usypano sztuczne wzniesienie, a na nim posadowiono murowaną kaplicę grobową, przypisywaną przez autorkę monografii dawnych cmentarzy rodzinie von Zitzewitz. Prowadziła do niej dębowa aleja. Na mapach przedwojennych cmentarz oznaczono skrótem Erb.-Bgr., czyli Erbbegräbnis — grobowiec dziedziczny.

Dziś kaplica, nazywana przez miejscowych „trupiarnią”, jest ruiną bez dachu, z otwartą kryptą, i z roku na rok ulega dalszej degradacji.

Drugi cmentarz założono na północny wschód od wsi, na skraju lasu. Na północno-wschodnim cmentarzu najstarszy datowany nagrobek pochodzi z 1899 roku.

W 1784 roku Gać liczyła 27 dymów; była tu szkoła. Wieś należała do parafii w Zębowie (Symbow) w synodzie darłowskim, a chata Mückenkathen — do parafii w Peest. Brüggemann zaznacza, że Gać „gehörte ehemals zu dem Schlaweschen Kreise, ist aber neuerlich zu dem Stolpschen geleget worden” — należała dawniej do powiatu sławieńskiego, a niedawno przyłączono ją do słupskiego. Parafia w Zębowie podlegała dawniej synodowi w Darłowie, a zarządzeniem królewskiej rejencji w Koszalinie z 2 listopada 1814 roku przyłączono ją do synodu Słupsk-Miasto.

Parafia obejmowała Symbow, Reblin, Birkow, Gać, Reddentin i Zitzewitz. Kolatorem był właściciel dóbr Symbow, a w 1912 roku prawo patronatu przysługiwało właścicielom Reddentin i Zitzewitz.

Majątek rycerski w Gaci należał do rodziny von Zitzewitz. W 1879 roku liczył 615 hektarów, a jego właściciel mieszkał w Cecenowie (Zezenow). Na przełomie wieków właścicielem był Wilhelm von Zitzewitz, szambelan królewski z Cecenowa, a majątek dzierżawił doktor praw Heinrich von Zitzewitz z Sycewic. W 1911 roku Gać wraz z częścią Nitzlina zaliczano do fideikomisu Sycewice; Heinrich von Zitzewitz był tu nadal dzierżawcą, a pracował też Karl Kowitzke.

W 1928 roku właścicielem 734 hektarów był hrabia Heinrich von Zitzewitz z Sycewic, a majątkiem zarządzał Karl Kowitzke.

Gać, po niemiecku Gatz, leżała w powiecie słupskim. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął ją w dwóch wierszach: w gminie wiejskiej naliczył 113 ewangelików, w obwodzie dworskim 289, w obu bez katolików.

Gać stała się polem walki po południu 7 marca 1945 roku i najpóźniej tej nocy zajęła ją Armia Czerwona; ludność niemiecką wysiedlono.

Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego z 2013 roku ocenia stan samego cmentarza jako dobry: widać fragmenty alei świerkowej i dębowej, graniczne nasadzenia świerkowe od zachodu, granitowe słupki bramne jednego z wejść oraz nieregularny układ nagrobków z fragmentami pomników i zachowanymi inskrypcjami. Według wystawy z 2020 roku cmentarz jest bardzo zarośnięty, a nagrobki w większości zniszczone lub rozkradzione.

Źródła: K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Gać, s. 174–175; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart” (1912), hasło Symbow; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern. Volkszählung vom 2. Dezember 1895, powiat słupski; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, 1989, hasło Gatz; wystawa „Zapomniane cmentarze gminy Słupsk”, Muzeum Kultury Ludowej Pomorza w Swołowie; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 961–962; P. Ellerholz, księga majątków ziemskich Pomorza, 1879, s. 182–183; Niekammer, księga adresowa majątków Pomorza, 1905, s. 168–169, oraz 1911, s. 182–183; Parey, księga adresowa majątków Pomorza, 1928, s. 327 (pełne tytuły uzupełnić według egzemplarzy; w dowodach podano tylko skróty).