Gać nad jeziorem Łebsko — cmentarz ewangelicki w lesie

W lesie koło Gaci, wsi na południowym brzegu jeziora Łebsko, przy trasie rowerowej Velo 10, leży dawny cmentarz ewangelicki. Jego położenie ustaliły w terenie Claudia Fredrich i Ilona Rzeppa, które odwiedziły go w 2026 roku. W źródłach, z których korzysta atlas, cmentarz nie występuje: nie ma go w wojewódzkiej ewidencji zabytków, a Marek Drzewiecki w „Cmentarzach Ziemi Lęborskiej” wspomina samą wieś tylko mimochodem. Opisała go dopiero Claudia Fredrich z Bund der Lebaer e.V., która od lat zabiega o jego pielęgnację.

Gać, po niemiecku Speck, po słowińsku Gac, wzięła nazwę od gaci — wiązek chrustu, którymi umacniano groble i tamy. W 1784 roku Gać leżała trzy mile na północny zachód od Lęborka, nad Łebą, w bagnistej dolinie. Obok folwarku mieszkało pięciu chałupników, była szkoła, a nad jeziorem Łebsko stało pięć chat rybackich zwanych Babidol i Dambien — razem 12 dymów. Wieś należała do parafii w Charbrowie. W 1802 roku wieś razem z Łebieńcem (Labenz) zażądała niemieckiego nauczyciela zamiast polskiego.

Przed 1945 rokiem należała do powiatu lęborskiego. Tutejsi ewangelicy chodzili do kościoła w Charbrowie. Dokumentem erekcyjnym z października 1912 roku wyłączono ich z tej parafii — z wyjątkiem mieszkańców folwarków Brill i Friedrichshof — i razem z ewangelikami Izbicy utworzono nową gminę kościelną w Izbicy, połączoną pod jednym urzędem pastorskim z parafią w Główczycach; zmiana weszła w życie 1 listopada 1912 roku.

Cmentarz leży około 1,3 kilometra na wschód od Gaci, na wzgórzu blisko jeziora Łebsko. Według opisu Claudii Fredrich założono go w 1853 roku na planie prostokąta o wymiarach 35 na 50 metrów i otoczono wałem z kamieni i ziemi, który dobrze się zachował. Wchodzi się od południa; przez środek biegnie aleja, a groby leżą po obu jej stronach. Chowano tu zmarłych z Gaci, a także z Babidołu i z folwarku Friedrichshof. Dawna mieszkanka wsi, Ruth z domu Gnadt, wspominała go jako cmentarz z najlepszym widokiem na jezioro Łebsko i wydmy; dziś widok otwiera się tylko późną jesienią i wczesną wiosną, gdy drzewa stoją bez liści. Nie prowadzi tu już żadna droga, tylko ledwie widoczna leśna ścieżka.

Cmentarz leży na terenie Słowińskiego Parku Narodowego, który sprawuje nad nim pieczę; pomaga emerytowany leśniczy z Gaci, a Claudia Fredrich zleca z Niemiec prace pielęgnacyjne w porozumieniu z parkiem. Ogrodzenia z liny okrętowej, które park obiecał w 2017 roku, wciąż nie ma, a innego ogrodzenia park nie dopuszcza.

Szczególną wartość mają pozostałości dwóch tak zwanych krzyży kaszubskich. Wykuwali je przed wojną miejscowi kaszubscy kowale: żelazny krzyż ma kształt greckiej litery omega, nad którą umieszczono symbol słońca z małym krzyżem równoramiennym w środku. Krzyże tego rodzaju stały niegdyś na wielu cmentarzach regionu, dziś należą do rzadkości.

Cmentarz był znany Claudii Fredrich już wcześniej. W jej zestawieniu cmentarzy dawnej parafii łebskiej figuruje jako cmentarz wsi Gać, leżący na wzniesieniu między Gacią a Żarnowską, przy drodze zwanej po niemiecku Specksche Weg, pod opieką Słowińskiego Parku Narodowego. Od 2014 roku był porządkowany, a ogrodzenie planowano na 2018 rok; zdjęcia wykonała w czerwcu 2016 roku.

Dzieje porządkowania cmentarza przybliżają materiały, które Claudia Fredrich przekazała 8 października 2026 roku. W 2005 roku Manfred Hensel odkopał spod gruzu żeliwny krzyż Karoline Piotraschke. Zdjęcia z 2007 roku (W. Wesołowski) i z 2010 roku (H. Piotraschke) pokazują cmentarz zarośnięty, z pochylonymi i przewróconymi krzyżami. Odnowę zapoczątkowali dwaj mieszkańcy sąsiedniej Izbicy: potomek dawnych mieszkańców tej wsi i syn dawnego leśniczego z Gaci. W maju 2015 roku pierwszy z nich poprosił dyrekcję Słowińskiego Parku Narodowego o zgodę na prace; park ją wydał, zaoferował pomoc i odtąd uzgadniał oraz nadzorował wszystkie działania. Do zimy 2015 roku usunięto z cmentarza drobne drzewa i krzewy, uporządkowano zachowane groby i ustawiono przy wejściu dwujęzyczną tablicę.

Krzyże nagrobne postawiono, odnowiono na nich napisy i zabezpieczono je przed korozją; pierwsze odnowione krzyże sfotografował we wrześniu 2015 roku drugi z nich.

Drewnianego krzyża, który miał stanąć wiosną 2016 roku, nie postawiono. Renowację krzyży opłaciła Claudia Fredrich; inicjator odnowy wykonywał prace sam, a resztę zlecał firmom. Zmarł w kwietniu 2021 roku. Kolejne prace, przy których pomagali strażnik parku i syn leśniczego z Gaci, Claudia Fredrich datuje na 2019 rok (we wcześniejszym jej zestawieniu jako początek porządkowania figuruje rok 2014).

Stan sprzed renowacji utrwalił inicjator odnowy na zdjęciach z 21 kwietnia 2015 roku. Groby leżały wtedy pod grubą warstwą bukowych liści, a spod niej wystawały tylko cokoły i kamienne obramowania mogił. Kilka żeliwnych krzyży leżało na ziemi, jeden przygniótł zwalony pień. Stał kamienny krzyż Hermanna Gronkego, a na płycie Auguste Nowack ktoś zostawił znicz. Wokół grobu z żeliwną tablicą w ogrodzeniu widać świeżo ścięte pnie drzew.

Pięć lat później, 4 listopada 2020 roku, zastał cmentarz odmieniony: żeliwne krzyże znów stały, osadzone na kamiennych cokołach, pomalowane na czarno, z wyzłoconymi napisami. Wśród nich był krzyż Berty Nowack, który w 2015 roku leżał w liściach. Prace trwały jeszcze w 2021 roku. Na zdjęciach z 4 czerwca 2021 roku, które Claudia Fredrich przesłała wtedy do Bund der Lebaer, krzyż Carla Gnadta stoi już odnowiony, czarny, ze złoconymi literami, a krzyż Georga Schmankego osadzano w nowym betonowym cokole, jeszcze w drewnianym szalunku. W tej samej przesyłce jest zdjęcie leżącego krzyża z napisem „Ruhe sanft” („Spoczywaj w pokoju”) i świeżą spoiną; Claudia Fredrich opisała je jako tylną stronę krzyża Gnadta.

Na zdjęciach z 2015 i 2020 roku, porównanych ze starszymi ujęciami z tej samej przesyłki, dają się odczytać kolejne nazwiska. Najstarszy odczytany napis należy do Carla Gnadta — „der Eigenthümer Carl Gnadt aus Speck”, czyli gospodarza z Gaci — urodzonego 4 czerwca 1844 roku, zmarłego 31 maja 1884 roku. Kamienny krzyż upamiętnia innego gospodarza, Hermanna Gronkego (ur. 11 grudnia 1849, zm. 21 marca 1895). Żeliwny krzyż nosi imię Berty Nowack, urodzonej 18 lutego 1891 roku, zmarłej 18 listopada 1915 roku. Żeliwna tablica w ogrodzeniu upamiętnia Willy'ego, syna dzierżawcy Franza Knittera, zmarłego jako niemowlę 17 lipca 1907 roku (dzień urodzenia, na początku lipca 1907 roku, jest nieczytelny), z wersetem „Der Herr hat dich gegeben…” („Pan cię dał…”), nawiązującym do Księgi Hioba (1,21). Na niewielkim kamieniu wyryto bez dat: „Hier ruhet in Gott Anna Röske. Ruhe sanft!”.

Krzyż z porcelanowym owalem należy do Güntera Gnadta, urodzonego 31 lipca, zmarłego 14 grudnia 1925 roku. Na innym żeliwnym krzyżu widnieje nazwisko Georga Schmankego (jego daty są na zdjęciu z 2020 roku nieczytelne). Najpóźniejszy jest drewniany nagrobek nauczyciela, „der Lehrer Wilhelm Erdmann” (nazwisko odczytała na miejscu Ilona Rzeppa w październiku 2026 roku; na starszych zdjęciach środek nazwiska był nieczytelny), urodzonego 13 stycznia 1862 roku, zmarłego 7 marca 1946 roku, już po wojnie; to zarazem ostatni znany pochówek na tym cmentarzu; pod datami umieszczono odsyłacz do Listu do Filipian (1,21): „Albowiem dla mnie życiem jest Chrystus, a śmierć zyskiem”.

Na jednym z krzyży, którego właściciela nie da się ustalić ze zdjęcia, wyryto czterowiersz „Du hast in Deinen Tagen / Mit ihm das Kreuz getragen, / Er wird Dich nun mit Kronen / Der Ueberwinder lohnen” („Za dni swoich niosłeś z Nim krzyż, teraz On wynagrodzi cię koroną zwycięzców”).

Claudia Fredrich przesłała także zbiór zatytułowany „Friedhof Speck”: 38 zdjęć z lat 2007–2023 i dwie notatki. Pierwsza wylicza napisy nagrobne odsłonięte jesienią 2015 roku i uzupełnia je danymi metrykalnymi. Hermann Gronke urodził się w Babidole; od 1881 roku był właścicielem gospodarstwa nr 25 w Gaci, a jego śmierć zgłosiła żona Wilhelmine z domu Piotraschke. Carl Gnadt, w metrykach Carl Johann Ludwig, był od 1875 roku właścicielem zagrody kossackiej nr 7; jego żoną była Caroline z domu Bock z Czarnowskiej. Notatka rozpisuje też całą rodzinę Gnadtów z Gaci, od Friedricha Gnadta (1815–1893) po dzieci, z których część zmarła po wojnie w Saksonii i w Saksonii-Anhalt. Karoline Piotraschke urodziła się w Izbicy, ochrzczono ją 1 marca 1863 roku w Główczycach i tam też 1 grudnia 1888 roku poślubiła Hermanna Augusta Piotraschkego.

Osobny wpis dotyczy Kurta Steingräbera, syna rolnika z Gohrke koło Wicka, urodzonego 21 kwietnia 1919 roku. Jako żołnierz w stopniu Gefreiter (starszy szeregowy) zginął w wypadku 28 listopada 1939 roku w Godesbergu pod Bonn; spis mieszkańców wsi podaje dzień 29 listopada i Bonn. Według Niemieckiego Związku Opieki nad Grobami Wojennymi (Volksbund) jego grób wciąż znajduje się w Gaci. Kamień z napisem „Ruhestätte … Kurt Steingräber” i datami 21.4.1919 oraz 28.11.1939 widać na zdjęciach z 2010 i 2015 roku (przydział wojskowy wyryty pod nazwiskiem jest w cieniu nieczytelny).

Na zdjęciach opisanych rokiem 2019 teren jest wykoszony, z odsłoniętymi obramowaniami i cokołami, a na zdjęciach z dnia Wszystkich Świętych 2023 roku palą się znicze, a grób w żeliwnym ogrodzeniu jest oczyszczony. Na cmentarzu spoczywają też przodkowie Claudii Fredrich: jej pradziadkowie Johann i Johanna Bock (zm. 1883 i 1917), Albert Bock (zm. 1920), ojciec jej przybranej babki Marthy, oraz Hermann (zm. 1905), brat jednego z jej dziadków. Zdjęcia z 24 czerwca 2026 roku, przekazane przez Ilonę Rzeppę, pokazują, że na cmentarzu zachowało się kilka żeliwnych krzyży z niemieckimi napisami, płyta nagrobna i żeliwne ogrodzenie grobu. Najpóźniejsza data odczytana na tych zdjęciach to 1932 rok: krzyż wycużniczki — „die Altsitzerin” — Karoline Piotraschke z domu Tarraschke, urodzonej 23 lutego 1863 roku, zmarłej 15 sierpnia 1932 roku.

Płyta upamiętnia Auguste Nowack z domu Schoth, urodzoną 14 kwietnia 1879 roku, zmarłą 16 marca 1919 roku; nazwisko rodowe jest w pełni czytelne na starszych zdjęciach, z 2010 i 2015 roku. Pod datami wyryto dwuwiersz „Rastlos tätig stets hienieden, / Schlummre nun in Gottes Frieden” („Zawsze niestrudzenie czynna tu na ziemi, śpij teraz w Bożym pokoju”). Na cmentarzu stoi dwujęzyczna tablica: „Zum Gedenken an unsere Toten aus dem Dorf Speck — Ku pamięci naszych zmarłych z miejscowości Gać”.

Według notatki Claudii Fredrich tablicę wykonali dwaj mieszkańcy sąsiedniej Izbicy, którzy od 2015 roku odnawiali cmentarz.

Kolejne napisy utrwaliła na zdjęciach Ilona Rzeppa podczas wizyty 8 października 2026 roku. Na żeliwnym krzyżu zachowała się porcelanowa tabliczka „Hier ruhet in Gott Wilhelm Bock” z datami 4 listopada 1916 i 7 maja 1922 roku, czyli grób pięcioletniego chłopca. Na trzech innych żeliwnych krzyżach przetrwały porcelanowe tabliczki z wierszami, bez nazwisk zmarłych. Pierwszy brzmi: „Der Schnitter Tod mit einem Streich / nahm uns zwei teure Kinder gleich, / die noch so fröhlich jüngst gelacht. / Wir beugen uns vor Gottes Macht” („Śmierć jak żniwiarz jednym cięciem zabrała nam dwoje drogich dzieci naraz, które jeszcze niedawno tak radośnie się śmiały. Chylimy czoła przed mocą Boga”). Drugi: „Der Kinder Gottes ewiges Heil / ward uns aus Gnaden früh zu teil” („Wieczne zbawienie dzieci Bożych stało się z łaski wcześnie naszym udziałem”).

Z trzeciej tabliczki, pękniętej, zostały słowa „…tter, tröstet euch, / Ich bin jetzt im Himmelreich” („…pocieszcie się, jestem teraz w królestwie niebieskim”); początek wiersza się nie zachował.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Krzyż ze świeżą spoiną z przesyłki z 4 czerwca 2021 roku, który Claudia Fredrich uważa za tylną stronę krzyża Carla Gnadta, kształtem i gwiazdkami na ramionach odpowiada raczej krzyżowi Georga Schmankego niż prostemu krzyżowi Gnadta.

Źródła: O. Knoop, „Die Abnahme der kassubischen Bevölkerung im Kirchspiel Charbrow”, „Baltische Studien” AF 33 (1883), s. 369; zdjęcia nagrobków i tablicy z 24 czerwca 2026 roku, przekazane przez Ilonę Rzeppę 3 października 2026 roku; lokalizacja — Claudia Fredrich i Ilona Rzeppa (wizyta terenowa 2026, korespondencja z autorem atlasu, 2 października 2026 roku); „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza pomorskiego, 1912, nr 123 (dokument erekcyjny gminy kościelnej Izbica, Szczecin 19 października i Koszalin 25 października 1912 roku); A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998, hasło „Gać”; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; Claudia Fredrich, zestawienie „Friedhöfe Kirchengemeinde Leba v. 1939” (stan na 2017–2018) wraz z dołączonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; zdjęcia cmentarza z 21 kwietnia 2015 roku i 4 listopada 2020 roku, autor: inicjator odnowy cmentarza z Izbicy, przesłane Bund der Lebaer e.V. 12 kwietnia 2019 roku i Claudii Fredrich 4 listopada 2020 roku, przekazała Claudia Fredrich 8 października 2026 roku; zdjęcia z 4 czerwca 2021 roku, autor nieustalony, przesłane przez Claudię Fredrich do Bund der Lebaer e.V. w czerwcu i sierpniu 2021 roku, przekazane 8 października 2026 roku; Claudia Fredrich, zbiór „Friedhof Speck”: 38 zdjęć z lat 2007–2023 (m.in. W. Wesołowski 2007, H. Piotraschke 2010 oraz zdjęcia z 2015 roku) oraz notatki „Friedhof Speck” i „Friedhof Speck Grabsteinbeschriftungen” z danymi metrykalnymi według „Seelenliste” wsi Speck, kartoteki HOK i wyszukiwarki grobów Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge, przekazane 8 października 2026 roku; Claudia Fredrich, list z 8 października 2026 roku (z przytoczoną informacją Słowińskiego Parku Narodowego z 2015 roku o odnowie cmentarza) i tekst „Die verborgene Nekropole im Wald” (relacja z wizyty w czerwcu 2026 roku), przekazane 8 października 2026 roku; odczyty nagrobków (Wilhelm Erdmann, Wilhelm Bock, tabliczki z wierszami) i fotografie z wizyty Ilony Rzeppy 8 października 2026 roku, przekazane autorowi atlasu tego samego dnia; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1082.