Garczegorze — cmentarz ewangelicki

Garczegorze, po niemiecku Garzigar, to duża osada dwanaście kilometrów na północ od Lęborka, w dawnym powiecie lęborskim (Kreis Lauenburg in Pommern). Stary cmentarz ewangelicki, o wymiarach około 40×40 metrów, leży na wzniesieniu naprzeciwko kościoła. Wzgórze wzmocniono kamiennym murem, zachowanym w dobrym stanie; przy jego remoncie wykorzystano elementy nagrobne z cmentarza, który wcześniej całkowicie splantowano, a pojedyncze ich fragmenty tkwią dziś płytko pod darnią. Przetrwały brama w murze i doskonale zachowany grobowiec obsadzony wielowiekowymi lipami; stał tu również pomnik ofiar pierwszej wojny światowej, na którego podstawie ustawiono później figurę Chrystusa Króla. Ponieważ z pochówków nie zachowało się nic, daty powstania cmentarza nie da się ustalić; najprawdopodobniej założono go na miejscu prehistorycznego grodziska.

W gminnej ewidencji zabytków obiekt figuruje na działce numer 34 jako kaplica grobowa wraz z działką i cmentarzem, w rejestrze zabytków — pod numerem A-1324.

Przywilej z 1348 roku, którym komtur gdański Heinrich von Rechtir nadał wsi prawo chełmińskie na sześćdziesięciu włókach, znany jest ze zbioru dokumentów Reinholda Cramera. Kościół pod wezwaniem świętej Marii Magdaleny był parafialny, patronatu rządowego, a należały do niego Garczegorze, Wilkowo, Obliwice i część Rekowa. Franz Schultz uważa, że parafia istniała tu najwyraźniej na długo przed przybyciem zakonu krzyżackiego, a przywilej zakonny tylko ją potwierdził. W okolicy znaleziono ślady osadnictwa przedhistorycznego.

Reformacja weszła na tę ziemię łagodnie, za książąt pomorskich. Pierwszym znanym pastorem ewangelickim w Garczegorzu był Daniel Klock, ordynowany w 1562 roku; wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego wymieniła tutejszy kościół wśród świątyń zajętych przez „heretyków”. Po powrocie ziemi lęborskiej do Korony kontrreformacja odzyskała dla katolików fizycznie tylko dwa kościoły całego powiatu: Garczegorze około 1641 roku i Białogardę w 1644. Pamięć tamtego rozejścia się dróg przechowuje napis „Mit diesem Kelch hat Katholisch Kirch nichts zu schaffen” — według Franza Schultza na siedemnastowiecznym kielichu komunijnym, według inwentarza Hugona Lemckego wyryty pismem z XVII wieku na patenie należącej do późnogotyckiego kielicha.

Wizytacja katolicka z 13 grudnia 1686 roku zapisała w Garczegorzu: „dusz katolickich nie ma tam żadnych, poza dzierżawcą gruntu plebańskiego z żoną i czeladzią”. Kościół świętej Marii Magdaleny miał wtedy jeden bardzo stary ołtarz bez portatylu, pustą chrzcielnicę i trzy duże dzwony, a nabożeństwa odprawiano w nim około sześciu razy w roku; dekret powizytacyjny nakazywał odprawiać je przynajmniej raz w miesiącu.

Ewangelicy przez mniej więcej sto lat, od około 1640 do 1737 roku, nie mieli własnej świątyni. Według Franza Schultza zbierali się w szkole, według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku — w domu sołtysa; w 1737 roku postawiono dla nich dom modlitwy. Schultz podaje, że pierwszy kościół ewangelicki wzniesiono 11 lipca 1740 roku, za pastora Rhensiusa, staraniem amtsrata Hakenbecka i pana von Natzmera. Budynek okazał się mało wytrzymały i — jak pisze Schultz — „endlich im Jahre 1817 wurde durch königliche Gnadengelder ein neues lutherisches Gotteshaus errichtet”, czyli w 1817 roku z królewskich zapomóg wystawiono nowy dom Boży. Obecny neogotycki kościół Marek Drzewiecki opisuje jako budowany w latach 1817–1897.

Schultz, piszący w 1912 roku, tej daty nie zna i poprzestaje na budowli z 1817 roku, ale poświęcenie nowego kościoła w 1897 roku odnotowują „Kirchliches Amtsblatt” i Hugo Lemcke w inwentarzu zabytków z 1911 roku.

Według ks. Jakuba Fankidejskiego (1880) i Słownika geograficznego po Reformacji, ponieważ niemieccy parafianie prawie wszyscy przeszli na protestantyzm, kościół w Garczegorzu przyłączono jako filię do Lęborka.

Tymczasem kościół katolicki podupadał. Około 1770 roku był tak zniszczony, że luteranie zamierzali zająć jego miejsce i wystawić własny zbór, prosząc o to króla pruskiego. Uprzedził ich Ignacy Lniski, kanonik włocławski i proboszcz lęborski, który własnym nakładem szybko postawił na miejscu dawnej świątyni nowy kościółek pod tym samym wezwaniem — według Słownika geograficznego w 1777 roku, według Brüggemanna w 1780, według Schultza w 1770. Nabożeństwo odprawiano w nim raz do roku, w dzień patronki, a jeśli ten nie wypadał w niedzielę — w najbliższą niedzielę po nim.

W 1784 roku Garczegorze leżało pół mili na północ od Lęborka. Mieszkali tu pastor luterański, zakrystian, sołtys wolny, 11 gospodarzy (dwóch z nich wolnych), zagrodnik i dwóch chałupników-budników; stała też plebania katolickiego proboszcza lęborskiego — razem 19 dymów. W nowym kościele katolickim nabożeństwo odprawiano raz w roku, w dzień Marii Magdaleny, a gdy nie wypadał w niedzielę — w następną niedzielę; prowadził je jeden z wikariuszy proboszcza lęborskiego.

Proboszcz z Lęborka bywał tu tylko czasem, a luteranie chętnie przychodzili na jego kazania: w 1802 roku oświadczyli wizytatorowi biskupiemu, że słuchaliby ich jak najczęściej, byleby proboszcz przyjeżdżał. W 1840 roku, według Słownika geograficznego, silny wicher położył budowli kres; inwentarz zabytków z 1911 roku mówi o rozbiórce. Nie odbudowano jej, a gminę katolicką rozwiązano i przyłączono do kościoła w Lęborku; według Schultza za wygasłą uznano ją już trzy lata przed katastrofą.

Dla ewangelików Garczegorze było siedzibą własnej parafii, która trwała tu nieprzerwanie do 1945 roku. Brüggemann zapisał, że tutejszy dom modlitwy należał do inspekcji lęborskiej, jego filią była Nowa Wieś, a do wspólnoty wcielono królewskie wsie Białogardę, Krępę, Łebień i Wilkowo, folwark Obliwice, większą część Rekowa oraz należący do miasta Lęborka Kamieniec. Ernst Müller umieszcza hasło Garzigar w synodzie lęborskim, z Danielem Klockiem na czele wykazu pastorów i z filią w Nowej Wsi Lęborskiej; Franz Schultz wymienia Garzigar wśród osiemnastu parafii powiatu, z dwoma kościołami — w Garczegorzu i w Nowej Wsi (Neuendorf).

W 1893 roku wyłączono z parafii Białogardę, Łebień i Krępę, które weszły do nowo erygowanej parafii Białogarda-Łebień, a w latach dwudziestych XX wieku patronat królewski nad tutejszym kościołem zastąpiono państwowym — tak samo jak w Borzytuchomiu, Rowach i przy słupskim kościele świętego Jana. Konsystorz odnotował, kiedy odszedł tutejszy duchowny: pastor Benkendorff zmarł 13 grudnia 1927 roku w wieku sześćdziesięciu dwóch lat.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3550 dusz i filię w Neuendorf, oddaloną o 4 kilometry. Pastorem był superintendent Hermann Elgeti.

Ewangelicy stanowili zdecydowaną większość mieszkańców. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył we wsi 497 ewangelików i zaledwie 3 katolików, a Słownik geograficzny podaje przy Garcigórzu tylko liczbę katolików — 5. Słownik zapisał też, że w 1856 roku żyli tu jeszcze starcy mówiący po kaszubsku; pół wieku później to samo zapisał Franz Tetzner, wymieniając Garczegorze wśród miejscowości, w których kaszubszczyznę rozumiało już tylko najstarsze pokolenie.

Z dawnego wyposażenia zachował się późnogotycki srebrny kielich z miejscowego warsztatu; jego gruszkowaty nodus to późniejszy, siedemnastowieczny dodatek, wstawiony — jak pisze Lemcke — tak nieporządnie, że szpeci skądinąd bardzo piękny obiekt. Napis na patenie Lemcke objaśnił jako pamiątkę kontrreformacji po przejęciu tej ziemi przez Polskę w 1637 roku. Do wyposażenia należała też cynowa konewka chrzcielna z 1741 roku z gdańską cechą.

Garczegorze miało też osobny cmentarz choleryczny, ponad kilometr od wsi w kierunku Lęborka — według położenia wskazanego przez Marka Drzewieckiego około 1,3 kilometra na południowy zachód. Nie zachował się po nim najmniejszy ślad i zapomniano o nim tak dalece, że na jego skraju wybudowano zakład stolarski. W latach osiemdziesiątych XX wieku na obrzeżu wsi, około 250 metrów na północny wschód od starego cmentarza, poświęcono nowy cmentarz katolicki, czynny do dziś.

🟡 Źródła nie zgadzają się w trzech szczegółach. Dla odległości Garczegorza od Lęborka opis z 1784 roku podaje pół mili, a na początku tekstu podano dwanaście kilometrów. Według Schultza kościół istniał najwyraźniej na długo przed przybyciem zakonu krzyżackiego, a Cramer wymienia go wśród kościołów wiejskich zbudowanych za czasów zakonu. Schultz wiąże budowę pierwszego kościoła ewangelickiego w 1740 roku z pastorem Rhensiusem, ordynowanym w 1735 roku. Ernst Müller datuje urzędowanie Georga Gottfrieda Rhensa na lata 1735–1737 (rok końcowy ze znakiem zapytania) i w dopiskach podaje, że Rhens musiał złożyć urząd w Garczegorzu; od 23 lutego 1738 roku pastorem był tam Johann Adolf Titz.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1928; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; Reinhold Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. I, Königsberg 1858, s. 132, oraz t. II: Urkundenbuch, s. 210; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Wojewódzka i gminne ewidencje zabytków — scalony wykaz cmentarzy, pozycja Garczegorze, działka 34, kaplica grobowa wraz z działką i cmentarzem, rejestr A-1324; Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen, Kirchen und Kapellen, der Kirchenpatrone sowie der im Amt befindlichen evangelischen Geistlichen der Provinz Pommern — urzędowy wykaz parafii, kościołów i kaplic prowincji Pomorze, oprac. A. Bretschneider, wyd. 4, Stettin 1924; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1049–1050; „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Toruń 1907–1911, s. 851–852 i 862; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 214–215; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 361–362; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049–1050; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111; ks. J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 224–225.