Garczegorze — kościół (obecnie św. Marii Magdaleny)

Garczegorze — po niemiecku Garzigar — leży w dawnym powiecie lęborskim, na prawym brzegu Łeby. Dzisiejszy kościół, poświęcony w 1897 roku jako świątynia ewangelicka, to budowla neogotycka, murowana z cegły: korpus na rzucie prostokąta, okna ostrołukowe, w fasadzie rozeta, od strony południowo-zachodniej zakrystia z wieżą zwieńczoną schodkowym szczytem i iglicą, wnętrze dwunawowe, na ponad 400 osób.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy; parafię rzymskokatolicką pod wezwaniem świętej Marii Magdaleny erygowano dekretem z 28 sierpnia 1974 roku. Kościół jest czynny i wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1720, decyzją SOZ/D-I-5340/9/2000 z 13 grudnia 2000 roku.

Ta strona rzeki należała kościelnie do biskupstwa włocławskiego, do pomorskiego archidiakonatu i dekanatu lęborskiego, i to przesądziło o dziejach tutejszej świątyni. Parafia z kościołem pod wezwaniem świętej Marii Magdaleny istniała tu według Franza Schultza długo przed przybyciem zakonu krzyżackiego, a kościół miał patronat królewski; do parafii należały cztery wsie: Garczegorze, Wilkowo, Obliwice i — przynajmniej w części — Rekowo. W drugiej połowie XVI wieku do parafii w Garczegorzu zaliczano Garczegorze, Wilkowo, Kębłowo, część Rekowa i Obliwice. Proboszcz gospodarował czterema włókami, piątą zapisano miejscowemu nauczycielowi.

Reformacja weszła na tę ziemię łagodnie. Pierwszym duchownym ewangelickim był tu w 1562 roku Daniel Klock, ordynowany przez Jakuba Hogensee; parafianie niemieccy przeszli prawie wszyscy na protestantyzm, wobec czego kościół przyłączono jako filialny do parafii w Lęborku. W 1583 roku wizytacji w dekanacie lęborskim w ogóle nie przeprowadzono — zapisano przy nim zdanie krótkie i mocne: „qui non est visitatus ob periculum salutis”, nie został zwizytowany z powodu niebezpieczeństwa dla życia. Wymieniono osiem tutejszych kościołów: Lębork, Garczegorze, Brzeźno, Janowice, Białogardę, Łebę, Osieki i Zawołyniec, czyli Salino — i przy wszystkich zapisano tę samą uwagę: omnes ab haereticis occupatae — wszystkie zajęte przez „heretyków”, jak nazywało tutejszych ewangelików to katolickie źródło.

Po powrocie ziemi lęborskiej do Korony biskup włocławski odebrał kościoły patronatu królewskiego, lecz w całym powiecie fizycznie wróciły do katolików tylko dwa: garczegorski około 1641 roku i białogardzki w 1644. Inwentarz z około 1642 roku notuje komżę sprawioną wspólnie „dla kościołów lęborskiego, nowowiejskiego i garczegorskiego”. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) opis ziemi lęborskiej z 1658 roku notował w Garczegorzu, obok czterech włók proboszcza i jednej kościelnego, także cztery włóki, które otrzymał wówczas luterański duchowny wraz z opuszczonym gospodarstwem chłopskim. Wizytacja z 13 grudnia 1686 roku zapisała: „dusz katolickich nie ma tam żadnych, poza dzierżawcą gruntu plebańskiego z żoną i czeladzią”.

Kościół świętej Marii Magdaleny miał wtedy jeden bardzo stary ołtarz bez portatylu, pustą chrzcielnicę i trzy duże dzwony, a nabożeństwa odprawiano w nim około sześciu razy w roku; dekret powizytacyjny nakazywał odprawiać je przynajmniej raz w miesiącu.

Ewangelicy przez blisko sto lat nie mieli własnej świątyni. Według Franza Schultza modlili się w szkole, według opisu Pomorza z 1784 roku — w domu sołtysa. Tak też zapisano w wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711 („w domu sołtysa”). Przy tamtejszym kościele katolickim wizytator zanotował, że we wsi nie ma ani jednego katolickiego dziecka do nauczania.

W 1737 roku postawiono dla ewangelików dom modlitwy; należał on do inspekcji lęborskiej, a jego filią była Nowa Wieś. Pierwszy zbór stanął według Schultza w 1740 roku, drugi w 1817, a trzeci — ten, który stoi do dziś — poświęcono w 1897 roku, za pastora Karla Augusta Bogdana. Wizytacja z 1766 roku wspomina długi garczegorskiego zboru luterańskiego, które zamierzał spłacić urzędujący wtedy duchowny innowierczy. O dawnym rozdziale pamiętały nawet sprzęty: kielich — według inwentarza Lemckego należąca do niego patena — nosi napis „Mit diesem Kelch hat Katholisch Kirch nichts zu schaffen” — z tym kielichem kościół katolicki nie ma nic wspólnego.

Tymczasem stary kościół katolicki, długo nienaprawiany, według księdza Jakuba Fankidejskiego podupadł około 1770 roku — wtedy luteranie zamierzali zająć jego miejsce i wystawić własny zbór, a nawet wystosowali w tej sprawie prośbę do króla pruskiego. Zamiar udaremnił Ignacy Lniski, kanonik włocławski i proboszcz lęborski, który własnym nakładem szybko wybudował nowy kościół — według Fankidejskiego w 1777 roku, według opisu Pomorza w 1780. Postawiono go — jak dawny — w pruski mur, z dachem krytym gontem; we wieży zawisły trzy dzwony, posadzkę ułożono z cegły, wstawiono trzydzieści ławek i cztery okna, a w ołtarzu umieszczono obraz patronki, świętej Marii Magdaleny. Nabożeństwo odprawiano w nim raz do roku, w dzień patronki, a jeśli nie wypadał w niedzielę, to w najbliższą niedzielę po nim.

Kościół ten runął w 1840 roku.

Parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu i sięgała daleko poza wieś. Według opisu Pomorza z 1784 roku wcielono do niej królewskie wsie Białogardę, Krępę, Łebień i Wilkowo, folwark Obliwice, większą część Rekowa i należący do miasta Lęborka Kamieniec. W 1784 roku Garczegorze leżało pół mili na północ od Lęborka. Mieszkali tu pastor luterański, zakrystian, sołtys wolny, 11 gospodarzy (dwóch z nich wolnych), zagrodnik i dwóch chałupników-budników; stała też plebania katolickiego proboszcza lęborskiego — razem 19 dymów. W nowym kościele katolickim nabożeństwo odprawiano raz w roku, w dzień Marii Magdaleny, a gdy nie wypadał w niedzielę — w następną niedzielę; prowadził je jeden z wikariuszy proboszcza lęborskiego.

Od 1835 roku parafią kierował Albert Heinrich Theodor Thym, zarazem superintendent synodu lęborskiego. W 1893 roku z parafii garczegorskiej wyłączono Białogardę, Łebień i Krępę, które weszły do nowo erygowanej parafii Białogarda-Łebień. Berlińska „Tägliche Rundschau” podała 29 sierpnia 1897 roku, że pastor Bogdan z Garczegorza przechodzi na urząd pastora w Lęborku, a 3 października tego roku ogłosiła parafię w Garczegorzu za wolną wskutek przeniesienia duchownego: stała pod patronatem królewskim, obsadzała ją władza kościelna, przynosiła 3025 marek dochodu i należały do niej dwa kościoły.

We wrześniu 1900 roku Bogdan, już jako superintendent w Lęborku, wygłosił na walnym zgromadzeniu pomorskiego związku prowincjonalnego główny referat o kościelnym domu parafialnym jako pilnej potrzebie żywego życia parafialnego w mieście i na wsi; opowiadał przy tym, jak w swojej dawnej parafii w Garczegorzu doprowadził do powstania sali parafialnej. W latach dwudziestych XX wieku patronat królewski nad tutejszym kościołem zastąpiono patronatem państwowym.

Wieś była niemal wyłącznie ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał w niej 497 ewangelików wobec 3 katolików. Do parafii należały wtedy między innymi Nowa Wieś z 953 ewangelikami i 53 katolikami oraz Rekowo z 325 ewangelikami, dzielone z parafią brzeźnieńską. Słownik geograficzny wymienia w Garczegorzu 5 katolików. Wykaz z 1719 roku podaje dla Nowej Wsi Lęborskiej i Garczegorza, ujętych razem, dwadzieścia pięć osób ochrzczonych, pięć zaślubionych i dziewięć zmarłych.

Mowa kaszubska cichła tu powoli i przeżyła jeszcze pokolenie dziadków. W sprawozdaniu etnograficznym Aleksandra Hilferdinga, przytoczonym przez Franza Tetznera, Garczegorze wymieniono wśród wsi leżących na południe od słowińskiego pasa, w których w połowie dziewiętnastego wieku można było spotkać starych ludzi mówiących i rozumiejących po kaszubsku; obok Garczegorza podano tam kilkanaście sąsiednich wsi, między innymi Janowice, Wilkowo, Brzeźno, Pużyce i Salino.

Konsystorz odnotował, kiedy odszedł tutejszy duchowny: pastor Benkendorff zmarł 13 grudnia 1927 roku w wieku sześćdziesięciu dwóch lat. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3550 dusz i filię w Nowej Wsi, oddaloną o 4 kilometry. Patronat był państwowy, a pastorem był od 16 grudnia 1928 roku superintendent Hermann Elgeti.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że dekret erygujący parafię w Garczegorzu, z 28 sierpnia 1974 roku, wydał biskup koszalińsko-kołobrzeski Ignacy Jeż.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według jednego zapisu dom modlitwy dla ewangelików postawiono w 1737 roku, według Schultza pierwszy zbór stanął w 1740 roku. Według Fankidejskiego nowy kościół katolicki wybudowano w 1777 roku, według opisu Pomorza — w 1780 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Garcigórz”; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1928; Franz Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 249–251; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem etnograficznym Aleksandra Hilferdinga; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 345; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 59; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (1766); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 851–852 i 862; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1049–1050; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049–1050; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 111; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 29 sierpnia 1897 roku, s. 8, i 3 października 1897 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 20 września 1900 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).