Gardeja — cmentarz ewangelicki

Cmentarza ewangelickiego w Gardei nie ma. W centrum miejscowości, na jego miejscu, urządzono Park Małego Księcia. Gardeja, po niemiecku Garnsee, a w dawnym polskim piśmiennictwie Ślemno, miała kościół ewangelicki od 1527 roku.

Ksiądz Jakub Fankidejski, opisując Gardeję pod hasłem „Kościół w Ślemnie (Garnsee)”, przypomina, że leżała w dawnej Pomezanii i że wiara chrześcijańska przyjęła się tu na dobre za biskupa Chrystiana; późniejszy kościół ufundowano zapewne razem z miastem, w 1311 roku. W 1285 roku zamożny magnat pomezański darował dwieście włók roli pod budowę klasztoru cysterskiego w pobliżu miasta. Stary, przedreformacyjny kościół rozebrano, bo był za mały i groził zawaleniem; została po nim wieża, wpisana w plan dawnej twierdzy, datowana na lata około 1330–1340.

Agathon Harnoch podaje, że Reformację wprowadzono tu za Erharda von Queiß, a duchowni ewangeliccy są wzmiankowani od 1555 roku. W 1559 roku występuje pierwszy znany z nazwiska duchowny, archidiakon Bernhard Kretzel, „Polak, rodem z Krakowa”. Wkrótce po Reformacji istniała tu — jak pisze Ludwik Rhesa — mała gmina braci czeskich, rozproszona w czasie sporów osiandrowskich. Do 1834 roku przez parafię przeszło dwudziestu czterech duchownych; w latach 1694–1718 urzędował tu Michael Richter, urodzony w Prabutach, zmarły na urzędzie.

Kamień węgielny pod obecny kościół położono 29 maja 1729 roku, a świątynię poświęcono w 1731 roku. Patronat był królewski. Harnoch notuje organy o trzynastu głosach z roku 1649, a całej parafii przypisuje 6100 dusz. Do tutejszej parafii należały jako filie okoliczne wsie, a wśród nich kościół w Cyganach (Zigahnen): według księdza Jakuba Fankidejskiego w 1721 roku stał pusty i bliski upadku, a Agathon Harnoch notuje go jako filię w 1727 roku; z czasem luteranie zupełnie go zaniechali. Rozdział wcześniej Fankidejski opisuje Trumnicę (Groß Tromnau) jako przykład kościoła, którego katolicy nie zdołali odzyskać: leżał „w księstwie Pruskim, w dawniejszej diecezji pomezańskiej”, prawo patronatu miał rząd, a świątynia — jak pisze — „dotąd istnieje w ręku luterskim”.

Słownik geograficzny notuje 1027 ewangelików i 35 katolików pod rokiem 1867. Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku miasto liczyło 1153 mieszkańców: 1039 ewangelików, 61 katolików i 53 Żydów. W 1885 roku ewangelicy mieli parafię na miejscu. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał tu 895 ewangelików i dziewiętnastu katolików — z tym że rubryki wyznaniowe tego spisu podają wyznania osobno dla każdej grupy językowej, a liczby te dotyczą mieszkańców, dla których językiem ojczystym był niemiecki; tych było w Gardei 931 przy 987 mieszkańcach ogółem, a wszystkich 48 mówiących po polsku zapisano jako katolików. W wykazach Gardeja (Garnsee) figuruje w powiecie kwidzyńskim.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1634 roku, ślubów z lat 1657–1771 i od 1776, zgonów od 1667, konfirmacji od 1810 i wykaz komunikantów od 1853 roku. W sądzie obwodowym w Kwidzynie Bär notuje duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1798–1874. Jego zapis brzmi: „Tf 1634— Tr 1657—1771; 1776— St 1667— K 1853— Konf 1810—. Dupl. A.-G. Marienwerder: Tf Tr St 1798—1874.”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Ksiądz Jakub Fankidejski pisze, że kościół ufundowano zapewne razem z miastem w 1311 roku, a Harnoch datuje założenie miasta na 1328 rok, a przywilej lokacyjny nadany przez biskupa Bertholda na 1334.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 908 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4105 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Dziennik Bałtycki” — W Gardei powstał park Małego Księcia (kopia archiwalna z 4 XII 2000); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 74–75, poz. 1; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, poz. 1; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom II, hasło „Garnsee”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 508; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 225–226; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 109–110; „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898, s. 16–23; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.