Dziedzictwo › Katalog › Gardeja

Kościół · powiat kwidzyński

Gardeja — kościół ewangelicki

niem. Garnsee

Rodzaj
kościół (dawny ewangelicki)
Nazwa niemiecka
Garnsee
Czas budowy
1729–1731, wieża starsza (Słownik geograficzny: 1735)
Miejscowość
Gardeja
Dawny powiat
Kreis Marienwerder (Regierungsbezirk Marienwerder, Provinz Westpreußen)
Powiat dziś
kwidzyński
Po 1945
przejęty przez katolików

Przy ulicy Kwidzyńskiej w Gardei stoi dawny kościół ewangelicki z wieżą gotycką z lat około 1330–1340; rejestr zabytków datuje budowlę na XIV i XVIII wiek. Dziś jest to kościół katolicki pod wezwaniem świętego Józefa, wpisany wraz z cmentarzem przykościelnym pod numerem A-1588 z 2 kwietnia 1996 roku.

Dawny kościół ewangelicki w Gardei stoi przy ulicy Kwidzyńskiej i jest dziś kościołem katolickim pod wezwaniem świętego Józefa. Według zestawienia Roberta Ziemiańskiego, opartego między innymi na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku, katolicy przejęli i poświęcili ten kościół w 1945 roku. Otacza go cmentarz przykościelny, a przy nim stoi obelisk burmistrza Karla Chudoby. Rejestr zabytków województwa pomorskiego obejmuje kościół i cmentarz jedną pozycją — numer A-1588 z 2 kwietnia 1996 roku — datując budowlę na XIV i XVIII wiek.

Te dwie daty dotyczą dwóch części budowli. Wieża jest gotycka, datowana na lata około 1330–1340; korpus jest młodszy. Wieża kościoła w Gardei, po niemiecku Garnsee — najstarsza, krzyżacka część budowli — stoi nietypowo po wschodniej stronie nawy, a w jej najniższej kondygnacji mieści się zakrystia.

Duchowny ewangelicki występuje tu podobno w 1555 roku, lecz bez nazwiska; pierwszym znanym z imienia był archidiakon Bernhard Kretzel, „Polak, rodem z Krakowa”, urzędujący od 1559 roku. Wkrótce po Reformacji istniała tu, jak pisze Ludwik Rhesa, mała gmina braci czeskich, rozproszona w czasie sporów osiandrowskich. Do 1834 roku przez parafię przeszło dwudziestu czterech duchownych; w latach 1694–1718 urzędował tu Michael Richter, urodzony w Prabutach, zmarły na urzędzie. Do Gardei należał też kościół filialny w Cyganach (Zigahnen): według księdza Jakuba Fankidejskiego w 1721 roku stał pusty i bliski upadku, a Agathon Harnoch notuje go jako filię jeszcze w 1727 roku.

Według Rietza (1924) Johann Mahlendorff, późniejszy pastor w Gardei, po usunięciu z urzędu w Gniewie był duchownym w Grabinach Zameczku (Herrengrebin), zanim został diakonem w Prabutach. Dane Rhesy o Mahlendorffie Rietz uważa za wzajemnie sprzeczne i najwyraźniej niepewne.

Dawne naczynia liturgiczne kościoła w Gardei skradziono w 1701 roku, po czym sprawiono nowe; kościół okradano jeszcze dwukrotnie — w 1824 i w 1855 roku. Stary, przedreformacyjny kościół rozebrano, bo był za mały i groził zawaleniem, zostawiając tylko wieżę wpisaną w plan dawnej twierdzy; kamień węgielny pod nową świątynię położono 29 maja 1729 roku, a poświęcono ją w 1731 roku, tak że nawę wzniesiono w latach 1729–1731.

Nawa kościoła w Gardei ma 14,7 metra szerokości i 25,1 metra długości w świetle murów; z trzech stron obiegają ją empory wsparte na kolumnach w stylu doryckim, a przykrywa ją płaskie, tynkowane drewniane sklepienie kolebkowe, podzielone dwoma gurtami na trzy pola. Ołtarz i ambona tworzą w Gardei jedną całość i — inaczej niż zwykle — stoją pośrodku wschodniej ściany podłużnej, przed wieżą, w szerokiej płytkiej niszy.

Kościół w Gardei miał pod koniec XIX wieku trzy gładkie dzwony; najmniejszy był bez napisu, napis na drugim był nieczytelny, a trzeci nosił wypisaną gotycką minuskułą prośbę „o rex glorie xpc veni cum pace”. Ostatnimi pracami przy kościele w Gardei przed 1898 rokiem były budowa obecnego zwieńczenia wieży i dobudowa sali konfirmacyjnej w latach 1879–1880.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku obecny kościół w Gardei, po niemiecku Garnsee, wzniesiono w stylu gotyckim i poświęcono w jedenastą niedzielę po Trójcy Świętej 1731 roku; był patronatu królewskiego, stał na osi północ–południe i przylegał środkiem wschodniej dłuższej ściany do starej, masywnej wieży o kształcie piramidy. Kościół w Gardei miał trzy dzwony i drewniany strop; ołtarz i ambona tworzyły jedną całość pośrodku wschodniej dłuższej ściany, a za amboną, pod wieżą, mieściła się sklepiona zakrystia, która — jak sądzi Harnoch — służyła temu celowi już dawniej. Organy po stronie południowej, z pedałem i trzynastoma głosami, zbudowano w 1649 roku. Reformację wprowadzono w Gardei za biskupa Erharda von Queiß; w 1890 roku parafia liczyła 6100 dusz, a rocznie notowano w niej 234 chrzty, 148 konfirmacji, 53 śluby, 2449 komunikantów i 154 pogrzeby.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 4074 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1893 roku Hermann Daniel.

W miejscowości przeważali ewangelicy. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w mieście 1153 mieszkańców: 1039 ewangelików, 61 katolików i 53 Żydów, a ewangelicy mieli parafię na miejscu. Według Słownika geograficznego w 1867 roku było tu 1027 ewangelików i 35 katolików, a według spisu z 1 grudnia 1910 roku — 895 ewangelików wobec dziewiętnastu katolików. Rubryki wyznaniowe tego spisu podają wyznania osobno dla każdej grupy językowej; podane liczby dotyczą niemieckojęzycznych, a tych było 931 przy 987 mieszkańcach ogółem. W wykazach figuruje kilka miejscowości o nazwie Garnsee — ta leżała w powiecie kwidzyńskim.

Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowały się księgi metrykalne z lat 1634–1934, dostępne jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1634 roku, ślubów z lat 1657–1771 i od 1776 roku, zgonów od 1667 roku, konfirmacji od 1810 roku i wykaz komunikantów od 1853 roku, a w sądzie obwodowym w Kwidzynie — duplikaty chrztów, ślubów i zgonów z lat 1798–1874. Jego zapis brzmi: „Tf 1634— Tr 1657—1771; 1776— St 1667— K 1853— Konf 1810—. Dupl. A.-G. Marienwerder: Tf Tr St 1798—1874.”.

Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim (1979) zalicza kościół w Gardei do pięciu kościołów dawnego urzędu kwidzyńskiego pod patronatem panującego. Do parafii należały według niego: sama wieś Garnsee (71 włók), Treugenkohl (20), Groß Ottlau (82½), Klein Ottlau (19), Zigahnen (69) i Seubersdorf (75); liczbę włók podaje, bo od niej liczono dziesięcinę.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch sprawach. Pierwsza to data budowy nawy: z jednej strony lata 1729–1731 i poświęcenie w 1731 roku, z drugiej — rok 1735. Słownik geograficzny, prowadzący miejscowość pod nazwą Garnsee, podaje dla tej samej przebudowy inną datę: tutejszy kościół parafialny ewangelicki, „w czasie reformacyi katolikom wzięty”, miał filię w Cyganach i został w 1735 roku „z gruntu prawie nowo budowany, z wieżą kilkaset lat starszą”. Druga dotyczy Johanna Mahlendorffa.

Według Rietza (1924, s. 11) urzędował on w Gniewie do 8 lipca 1654 roku, kiedy komisja wysłana przez króla skazała go na usunięcie z urzędu; księga pastorów (QMS 19, t. 4, s. 1125) podaje, że musiał złożyć urząd w marcu 1654 roku, a Goedtke (s. 216) wiąże utratę urzędu z wyrokiem sędziego polubownego Radziwiłła z 4 sierpnia. Rietz i księga pastorów podają, że w 1660 roku Mahlendorff został diakonem w Prabutach, i datują jego śmierć na 1682 rok; według Goedtkego (s. 220–221) w 1660 roku trafił do kaplicy w Grabinach Zameczku, w 1671 roku został diakonem w Prabutach, jeszcze w tym samym roku pastorem w Gardei i zmarł tam, według zapisu w księdze kościelnej, 12 maja 1680 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 908 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4105 dusz. Pastorem był wtedy, od 1909 roku, Max Lemke, urodzony w 1871 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Bernhard Kretzel (1559–1567), Matthäus Labinski (1567–1577), Albert Soltanus (1592), Stephan Petrasius (1603–1620), Andreas Lupianus (1614–1621), Johannes Donatus (1622), Sebastian Bernhardi (1627), Johann Hieronymus (1634–1642), Christian Stobäus (1657–1670), Johann Schwartz (1718), Andreas Trantz (1721–1735), Jacob Wilhelm Ursinus (1766), Christoph Grzegorzewski (1776), Johann Michael Höpfner (1792), Carl Friedrich Schaefer (1796), Matthias Gottlob Eduard Hammer (1838), Julius Adolf Hoecker (1863), Gustav Adolf Krieger (1865), Hermann Julius Daniel (1893), Max Karl Gustav Lemke (1909), Friedrich Stachowitz (1919), Alfons August Naleszinski (1928).

Bez podanego roku: Johann Simonius.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 508; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 20, 23; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 10, nr 155; Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 VI 2026, powiat kwidzyński, gmina Gardeja; Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja, pozycje 83–86; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom II, hasło „Garnsee”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 74–75, poz. 1; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 225–226; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 110; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898, s. 16–23; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 72–73; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 108; t. 2, s. 352, 391, 673; t. 3, s. 709, 797, 809, 811, 994, 997; t. 4, s. 1031, 1072, 1115, 1125, 1248; t. 5, s. 1349; t. 6, s. 1561, 1667, 1705, 1721, 1742, 1774; t. 7, s. 1847, 1874; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77–78; Rietz, „Ein Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638–1640”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 63, Marienwerder 1924, s. 11; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 216, 220–221.

Fotografie

Dawne widoki

Fotografia z lat 1900–1940: skrzynia z XIV wieku w kościele ewangelickim w Gardei (Garnsee).
Fotografia z lat 1900–1940: skrzynia z XIV wieku w kościele ewangelickim w Gardei (Garnsee). · fotografia, autor nieznany — Bildindex der Kunst & Architektur / Foto Marburg, CC BY-SA 4.0 · źródło
Kościół ewangelicki, 1896.
Kościół ewangelicki, 1896. · J. Heise, Danzig — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, Teilband 11: Kreis Marienwerder, östlich der Weichsel (1898))
Widok na kościół ewangelicki, 1900–1910.
Widok na kościół ewangelicki, 1900–1910. · Reinicke & Rubin, Dresden — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Norbert Haack)
Duchowni ewangeliccy w Gardei według Rhesy (1834) — 24 nazwiska, lata 1559–1796; w druku pod hasłem „Garnsee”

Imiona i nazwiska w pisowni druku; lata objęcia i opuszczenia urzędu według źródła.

Źródło: L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Królewiec 1834, s. 225–226.

Życiorysy duchownych (28)

Krótkie życiorysy opracowane na podstawie księgi pastorów, bez danych rodzinnych. Nazwy mniejszych miejscowości podajemy w pisowni księgi; daty bywają w niej niepewne.

Źródło: „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19).

Położenie: 53,6095° N, 18,9432° E Pokaż w atlasie →

⚠ Pochodzenie współrzędnych nieudokumentowane. (według danych OpenStreetMap)

Źródła

  1. Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 83-86
  2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II, hasło Gardeja
  3. „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych)
  4. „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898
  5. L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834
  6. M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908
  7. J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 20, 23
  8. A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 508
  9. „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68
  10. „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 108; t. 2, s. 352, 391, 673; t. 3, s. 709, 797, 809, 811, 994, 997; t. 4, s. 1031, 1072, 1115, 1248; t. 5, s. 1349; t. 6, s. 1561, 1667, 1705, 1721, 1742, 1774; t. 7, s. 1847, 1874
  11. Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77–78
  12. Rietz, „Ein Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638–1640”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 63, Marienwerder 1924, s. 11
  13. Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192

Metryczka

Identyfikator w atlasie
KOS-0531
Stan weryfikacji
sprawdzony w źródłach
Pewność ustaleń
średnia
Opis powstał z kwerendy źródłowej dla atlasu dziedzictwa ewangelickiego Pomorza. Zawiera wyłącznie fakty potwierdzone w wymienionych źródłach; szczegóły niepewne oznaczono [?]. Uwagi i sprostowania: lukasz@plexisystem.pl.