Gardna Mała — cmentarz ewangelicki

W portalu cmentarze.slupsk.pl zapisano, że cmentarz w Gardnie Małej, o powierzchni około 3750 metrów kwadratowych, leży na południe od wsi, przy polnej drodze. Wejście znajduje się od wschodu, na krótszym boku, a granice wyznaczał kamienny wał wraz z nasadzeniami świerkowymi. Ten drzewostan przetrwał już tylko wzdłuż granicy południowej i fragmentarycznie zachodniej; w narożniku północno-wschodnim posadzono natomiast żywotniki. Zieleń zachowała się w dobrym stanie, ale po pomnikach nagrobnych nie ma żadnych śladów.

W 1784 roku Gardna Mała, wieś królewskiego urzędu smołdzińskiego, leżała trzy mile na północny wschód od Słupska, przy Gardnie Wielkiej i jeziorze Gardno. Obok folwarku, liczącego 447 mórg, mieszkało siedmiu gospodarzy z sołtysem, ośmiu zagrodników i dwóch chałupników-budników — razem 18 dymów. Wieś należała do parafii w Gardnie Wielkiej, a wszyscy gospodarze z Gardny Wielkiej musieli kosić tutejsze łąki zwane „lange Cavel”, za co dostawali zapłatę w naturze.

Gardna Mała, po niemiecku Klein Garde, leży w gminie Smołdzino nad południowo-wschodnim brzegiem jeziora Gardno; przed 1945 rokiem należała do powiatu słupskiego (Kreis Stolp) w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze. Gardna Mała była wsią rybacką i chłopską. W czasach pruskich była jedną z osiemnastu wsi królewskich podległych urzędowi w Smołdzinie. Własnego kościoła ani kaplicy tu nie było; kościół parafii Groß Garde stał w sąsiedniej Gardnie Wielkiej.

Okolica była luterańska od czasu pomorskiej Reformacji XVI wieku i leżała w obszarze osadnictwa słowińskiego — luterańskiej społeczności słowiańskiej znad jezior Gardno i Łebsko, którą później zgermanizowano, a po 1945 roku wysiedlono. W parafii Gardna kaszubskiej nauki przedkonfirmacyjnej zaprzestano w 1827 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zastał w Gardnie Małej 426 ewangelików i ani jednego katolika. Karl-Heinz Pagel podaje, że w maju 1939 roku wieś liczyła 473 mieszkańców i 65 gospodarstw rolnych.

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 opisuje go jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z połowy XIX wieku. W tym samym programie zapisano, że nagrobki się nie zachowały, a drzewostan zachował się w 30%. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.

Pagel podaje też, że 9 marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona. Transporty wysiedleńcze odeszły 1 września 1946 i 5 czerwca 1947 roku, ostatni zestawiono jesienią 1948 roku. Heimatortskartei Pommern odnalazła później 298 dawnych mieszkańców w RFN i 93 w NRD. Straty: 24 poległych, 3 zmarłych cywilów, 80 zaginionych. Nauczycielami byli Friedrich Brünner i Zühlke.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170, poz. 56; „Gardna Mała — Klein Garde”, cmentarze.slupsk.pl; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 204; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 518–519 (Groß Garde) i 608–610 (Klein Garde); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 (uchwała nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938.