Gardna Wielka — cmentarz wiejski z XX wieku, czynny, z kwaterą dawnych mieszkańców

Trzeci cmentarz Gardny Wielkiej, po niemiecku Groß Garde, założono w pierwszej połowie XX wieku na południowy wschód od wsi, po prawej stronie drogi do Stojcina, między ówczesną drogą a torami kolejowymi. W źródłach nie znaleziono roku założenia cmentarza; wśród grobów, które portal cmentarzy powiatu słupskiego przypisuje temu cmentarzowi, najwcześniejszą datę zgonu ma Richard Judaschke — 30 grudnia 1930 roku. W monografii dawnych cmentarzy powiatu słupskiego figuruje jako cmentarz wiejski z XX wieku, w spisie nagrobków z 2004 roku — jako miejsce starych grobów niemieckich; w źródłach nie znaleziono nazwania go wprost ewangelickim.

Cmentarz służy do dziś. Pierwotnego układu nie zachował: dawniej chowano na linii wschód–zachód, dziś — północ–południe. Wejście znajdowało się w narożniku południowo-zachodnim, a wzdłuż granicy wschodniej stoi świerkowy starodrzew. W narożniku południowo-zachodnim przetrwała kwatera z pozostałościami nagrobków sprzed drugiej wojny światowej — żeliwnymi i kamiennymi krzyżami oraz postumentami, datowanymi głównie na lata trzydzieste; w tej części leżą też pierwsze pochówki powojenne.

W 1784 roku Gardna Wielka, wieś królewskiego urzędu smołdzińskiego, leżała trzy mile na północny wschód od Słupska, nad rybnym jeziorem Gardno. Mieszkali tu pastor i organista oraz 36 mieszkańców z domami dziedzicznymi, którzy mieli mało roli i łąk i żyli w większości z rybołówstwa; razem z sąsiednią wsią Kierske liczono 48 dymów. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należało do niego 19 miejscowości, między innymi Gardna Mała, Stojcino, Człuchy, Retowo, Czysta i Bukowa. Brüggemann dodaje, że Gardnę „wird in alten Urkunden ein Städtlein genannt” — w dawnych dokumentach nazywano miasteczkiem — i że odbywały się tu niegdyś dwa targi w roku. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku wieś liczyła 1232 mieszkańców, w tym 1203 ewangelików, bez katolików.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3600 dusz i gminę kościelną w Gambin (Gąbino), oddaloną o 7 kilometrów. Pastorem był Wilhelm Kypke.

Według portalu cmentarzy powiatu słupskiego, który powołuje się na pracę Alicji Łukaszewicz, 23 marca 1974 roku zaczęto porządkować niemiecką część cmentarza i zlikwidowano wtedy 570 grobów. W 2013 roku Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne „Gryf” ze Słupska urządziło na tym cmentarzu lapidarium — Tomasz Urbaniak nazywa go południowo-wschodnim, nowszym cmentarzem wiejskim Gardny Wielkiej. Ulotka gminy z 2022 roku wspomina tę samą rewitalizację z 2013 roku, uporządkowanie cmentarza i utworzenie lapidarium.

Roman de Malachinski spisał tu w 2004 roku 24 osoby z zachowanych niemieckich nagrobków. Większość zmarła w latach trzydziestych, ale są też groby z lat 1945–2001 — Niemców, którzy zostali we wsi po wojnie, między innymi rybaka Karla Judaschkego (zm. 1962), Anny Kritsch (zm. 1985) oraz Karla i Margarete Jostów (zm. 1999 i 2001). Na cmentarzu stoi nowy pomnik z dwujęzycznym napisem ku pamięci zmarłych dawnych mieszkańców Gardny Wielkiej. Jeden z żeliwnych krzyży nosi na odwrocie sygnaturę słupskiego zakładu W. Pahla.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W sprawie zarządcy spis z 2004 roku podaje, że cmentarz podlega gminie, portal — że służy mieszkańcom parafii, a monografia nazywa go parafialnym.

Źródła: K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło Gardna Wielka; „Gardna Wielka”, cmentarze.slupsk.pl; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; R. de Malachinski, „Grabsteine auf ehemaligen deutschen Friedhöfen im Kreis Stolp in Pommern”, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj–lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudię Fredrich; T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; ulotka o uporządkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smołdzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renatę Knitter i Beatę Jurałowicz); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171.