Gardna Wielka — cmentarz ewangelicki przy drodze do Stojcina

Cmentarz parafialny Gardny Wielkiej — po niemiecku Groß Garde — leży na południe od centrum wsi, po prawej stronie drogi do Stojcina; zajmuje około 2400 metrów kwadratowych, a gminna ewidencja zabytków datuje go na drugą połowę XIX wieku. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego umieszcza go w zachodniej części wsi, w niewielkim oddaleniu od drogi do Stojcina, za pastwiskami i sadami. Teren jest od wschodu i północy nieco wyniesiony, a wzdłuż granicy wschodniej, gdzie mieści się wejście, przetrwał graniczny drzewostan świerkowy.

Zachowały się granitowe podstawy pod krzyże, fragmenty żeliwnych krzyży ze słupskich odlewni Adolfa Peglowa i Alberta Wilkego oraz piaskowcowe epitafium z 1902 roku. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 opisuje cmentarz jako ewangelicki, nieczynny, z usuniętymi nagrobkami i drzewostanem zachowanym w 25%. Obiekt figuruje w gminnej ewidencji zabytków — nie w rejestrze.

Cmentarz ten był jednym z trzech cmentarzy wsi: obok niego istniały przykościelny na wzniesieniu w centrum i dwudziestowieczny, który służy do dziś. Tomasz Urbaniak nazywa ten cmentarz południowym, starszym z dwóch cmentarzy wiejskich Gardny Wielkiej, i podaje Gardnę jako przykład wsi, w której nowy cmentarz zakładano, gdy stary był zapełniony i nie dało się go powiększyć.

W 1282 roku wzmiankowano pierwszy kościół w Gardnie Wielkiej, pod wezwaniem świętego Stanisława. W 1582 roku powstała kaplica w Smołdzinie, która do 1630 roku była filią Gardny, a w 1899 roku usamodzielniło się Żelkowo. W 1784 roku Gardna Wielka, wieś królewskiego urzędu smołdzińskiego, leżała trzy mile na północny wschód od Słupska, nad rybnym jeziorem Gardno. Mieszkali tu pastor i organista oraz 36 mieszkańców z domami dziedzicznymi, którzy mieli mało roli i łąk i żyli w większości z rybołówstwa; razem z sąsiednią wsią Kierske liczono 48 dymów.

Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należało do niego 19 miejscowości, między innymi Gardna Mała, Stojcino, Człuchy, Retowo, Czysta i Bukowa. Brüggemann dodaje, że Gardnę „wird in alten Urkunden ein Städtlein genannt” — w dawnych dokumentach nazywano miasteczkiem — i że odbywały się tu niegdyś dwa targi w roku.

Pierwotnie większość mieszkańców stanowili Kaszubi; w drugiej połowie XIX wieku niewielka grupa porozumiewała się po kaszubsku. Jan Wild wiąże z Gardną kaszubskie pieśni i modlitwy śpiewane „po gardzinsku”, a tutejszą ludność badacze — z Aleksandrem Hilferdingiem na czele — opisywali jako Słowińców. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał we wsi 1232 mieszkańców: 1203 ewangelików, 17 innych chrześcijan i 12 Żydów, bez katolików.

W 1925 roku wśród mieszkańców Gardny Wielkiej zameldowano jednego katolika. W Gardnie Wielkiej pastorem został z dniem 1 marca 1929 roku Kypke, jak podaje urzędowy organ konsystorza. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3600 dusz i gminę kościelną w Gambin (Gąbino), oddaloną o 7 kilometrów. W 1939 roku wieś liczyła 1310 mieszkańców. W 1940 roku parafia obejmowała osiem miejscowości i 3504 wiernych.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono za Odrę; ostatniego pastora, Wilhelma Kypkego, aresztowano i w grudniu 1945 roku zmuszono do wyjazdu.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1929; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170–171, poz. 36; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 205–206; „Gardna Wielka”, cmentarze.slupsk.pl; gminna ewidencja zabytków (zabytek.pl); K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Groß Garde; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku 12 (2023); Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 (uchwała nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171.