Gardna Wielka — cmentarz ewangelicki przy kościele

W Gardnie Wielkiej były trzy cmentarze. Najstarszy, przykościelny, leży na niewielkim kolistym wzniesieniu w centrum wsi; do dziś stoją na nim postument pomnika Ferdinanda von Braunschweig, zmarłego w 1800 roku, oraz pozostałości pomnika ku czci żołnierzy poległych w pierwszej wojnie światowej. Monografia nazywa Ferdinanda von Braunschweig właścicielem ziemskim. Pagel nie zna w Gardnie Wielkiej żadnych dóbr rycerskich ani rodziny von Braunschweig, a wieś opisuje jako rybacko-chłopską z patronatem państwowym.

Zachowały się też dwie granitowe płyty nagrobne z przełomu XVIII i XIX wieku — starsza z 1800, młodsza z 1805 roku, obie z grobów dziecięcych — i podstawa żeliwnego krzyża. Według portalu cmentarzy powiatu słupskiego starsza z tych płyt upamiętnia Ferdinanda von Braunschweig, sześcioletnie dziecko zmarłe 30 października 1800 roku. Znamienitszych chowano w krypcie pod ołtarzem; 3 grudnia 1937 roku wydobyto z niej siedemnaście starszych trumien i kilka młodszych — wśród nich, jak pisze Pagel, zapewne członków rodziny von Bandemer — i pochowano je na placu przykościelnym. W lipcu 1972 roku pochowano tu pierwszego powojennego proboszcza, księdza kanonika Jana Nowaka.

Drugi, dziewiętnastowieczny cmentarz wiejski, urządzono w zachodniej części wsi, w niewielkim oddaleniu od drogi ku Stojcinowi, za pastwiskami i sadami; od wschodu i północy teren jest nieco wyniesiony, a wzdłuż granicy wschodniej, gdzie mieści się wejście, przetrwał graniczny drzewostan świerkowy. Trzeci, dwudziestowieczny, założono nieopodal, między dawną drogą a torami kolejowymi, i pełni swoją funkcję do dziś; ma w atlasie osobny wpis.

W 1282 roku książę Mściwój II potwierdził nadania swego ojca Świętopełka dla kościoła świętego Stanisława w Gardnie Wielkiej, po niemiecku Groß Garde, w powiecie słupskim. Aleksander Hilferding opisał ją w badaniach z 1856 roku jako najstarszy ośrodek parafialny Słowińców. Do 1945 roku pozostawała wsią kościelną z własnym kościołem ewangelickim. Drugą świątynię, znaną z ilustracji, Pagel datuje na czasy Reformacji i nie zna roku jej budowy. Przebudowano ją w 1788, ponownie w 1852, a wieżę w 1860 roku.

Tu miała siedzibę parafia Groß Garde, należąca do okręgu kościelnego Słupsk-Stare Miasto w Kościele Unii Staropruskiej; w 1940 roku liczyła ona 3504 wiernych z ośmiu miejscowości, między innymi z Gąbina. Gardna Wielka była siedzibą urzędu stanu cywilnego i obwodu. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał we wsi 1232 mieszkańców na 1384 hektarach: 1203 ewangelików, 17 innych chrześcijan i dwunastu Żydów, ani jednego katolika.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy dla parafii pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny.

Obsadę parafii w międzywojniu podaje urzędowy organ konsystorza: pastorem w Gardnie Wielkiej został z dniem 1 marca 1929 roku Kypke. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3600 dusz i gminę kościelną w Gambin (Gąbino), oddaloną o 7 kilometrów. Pastorem był nadal Wilhelm Kypke.

Na rysunku inwentaryzacyjnym dawnego kościoła w Gardnie Wielkiej, po niemiecku Groß Garde, z 1842 roku po południowej stronie świątyni zaznaczono pomieszczenie opisane jako kostnica (Leichenhaus), w którym mieściły się także schody na emporę; po stronie północnej była zakrystia sklepiona płaską kolebką.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Gardna Wielka, po niemiecku Groß Garde, wieś królewskiego urzędu smołdzińskiego, liczyła razem z wsią Kierske 48 ognisk (domostw) i była siedzibą kościoła parafialnego w synodzie słupskim, do którego należały między innymi Stowięcino (Stojentin), Człuchy (Schlochow), Czysta (Wittbeck), Dominek (Dominke) i Gąbino (Gambin). Mieszkali tu wtedy pastor i organista oraz 36 mieszkańców z domami dziedzicznymi, którzy mieli mało roli i łąk i żyli w większości z rybołówstwa. Brüggemann dodaje, że Gardnę „wird in alten Urkunden ein Städtlein genannt” — w dawnych dokumentach nazywano miasteczkiem — i że odbywały się tu niegdyś dwa targi w roku.

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 opisuje najstarszy cmentarz jako przykościelny, z 1800 roku, nieczynny, z zachowanym pomnikiem poległych w czasie I wojny światowej i płytą nagrobną Ferdynanda von Branschweig (1797–1800) oraz ocalałymi pojedynczymi drzewami. W rejestrze zabytków ujęto kościół wraz z otoczeniem i cmentarzem przykościelnym pod numerem A-1417.

Tomasz Urbaniak zalicza cmentarze przykościelne w Gardnie Wielkiej i w Smołdzinie do najstarszych miejsc pochówku w gminie, a dwie płyty nagrobne z początku XIX wieku nazywa jedyną pozostałością po tutejszym cmentarzu przykościelnym.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Monografia nazywa Ferdinanda von Braunschweig właścicielem ziemskim, według portalu cmentarzy powiatu słupskiego było to sześcioletnie dziecko, a Pagel nie zna w Gardnie Wielkiej rodziny von Braunschweig. Według portalu cmentarzy powiatu słupskiego Ferdinand von Braunschweig zmarł w wieku sześciu lat, według gminnego programu opieki nad zabytkami żył w latach 1797–1800.

Według Tomasza Urbaniaka dwie płyty nagrobne są jedyną pozostałością po cmentarzu przykościelnym, a monografia i gminny program opieki nad zabytkami wymieniają na nim także pozostałości pomnika poległych w pierwszej wojnie światowej.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 938; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 11; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1929; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło Gardna Wielka; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Groß Garde; „Gardna Wielka”, cmentarze.slupsk.pl; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 (uchwała nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171.