Gardna Wielka — kościół (parafia słowińska)

Gardna Wielka (po niemiecku Groß Garde) leży nad jeziorem Gardno; jej nazwę odnotowano już w 1282 roku. Hellmuth Heyden w zestawieniu wezwań kościołów pomorskich z 1958 roku podaje pod tym rokiem świętego Stanisława i zaznacza, że kościół istniał już wcześniej. Parafia sięga początkami XIII wieku i fundacji księcia Świętopełka. W kościele zachowała się granitowa chrzcielnica z przełomu XIII i XIV wieku. Jak podaje Zygmunt Szultka, dokumentami z 31 sierpnia i 2 września 1522 roku urzędy kościelne zwolnione przez białobockich zakonników przekazano kanonikowi kamieńskiemu Wilhelmowi von Natzmerowi, który został proboszczem kościołów Mariackiego i świętego Mikołaja w Słupsku; jako prepozyt sprawował on ponadto patronat nad kościołem świętego Stanisława w Gardnie Wielkiej i jego filią — kaplicą pielgrzymkową na Górze Rowokół.

Po Reformacji wieś stała się ewangelicka i taką pozostała do końca rządów niemieckich; po wojnie świątynia przeszła w ręce katolickie. Według Jana Wilda katolicy konsekrowali przejęty kościół 20 września 1946 roku; luteranizm w Gardnie musiał zejść do podziemia, a organizatorów nabożeństw domowych obserwowała milicja. Półlegalnie nabożeństwa wznowiono dopiero w 1957 roku, nadal w mieszkaniach prywatnych.

W 1963 roku zbór w Gardnie liczył 40 wiernych, a pod koniec 1967 roku — 18 osób z czterech wsi („Informator Parafialny” nr 1 (254)/2024, s. 9–10).

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 207) w czerwcu 1706 roku Adam Karpowiusz (Carpov) wyruszył przez Gdańsk na Pomorze Zachodnie, aby objąć zbór w Gardnie Wielkiej; w następstwie nieporozumień z częścią tutejszej szlachty przeniósł się do Wrześcia. W 1784 roku Brüggemann liczy do parafii dziewiętnaście wcielonych miejscowości, między innymi Gardnę Małą, Stojentin, Schlochow i Wittstock, i zapisuje, że Gardnę Wielką „w dawnych dokumentach nazywa się miasteczkiem” i że odbywały się tu niegdyś dwa targi w roku.

W 1784 roku Gardna Wielka, wieś królewskiego urzędu smołdzińskiego, leżała trzy mile na północny wschód od Słupska, nad rybnym jeziorem Gardno. Mieszkali tu pastor i organista oraz 36 mieszkańców z domami dziedzicznymi, którzy mieli mało roli i łąk i żyli w większości z rybołówstwa; razem z sąsiednią wsią Kierske liczono 48 dymów.

W dawnej prepozyturze słupskiej parafia należała do tak zwanego okręgu wendyjskiego (Circulus vandalicus), w którym większość wiernych mówiła po kaszubsku. Duchowni głosili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabożeństwo zaraz po drugim, a do nauki używano polskiej Biblii i polskich podręczników, bo Kaszubi rozumieli polszczyznę. Nazwy okręgów zniknęły z urzędowego obiegu przy reformie synodów w 1817 roku. W Gardnie posługiwano się polskim kancjonałem Szymona Krofeya „Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich naboznich męzow” (🟡 ostatnie słowo tytułu F. Tetzner podaje jako »mezow«, tytuł wydania fototypicznego R. Olescha z 1958 roku — jako »męzow«), a w tutejszej plebanii powstał rękopiśmienny „Śpiewnik starokaszubski”. W protokole powizytacyjnym zapisano, że jeden duchowny nie podoła tak rozległej parafii i że trzeba tu zatrudnić pastora „biegłego w obu językach”.

Parafia bywała też miejscem sporu o język. Gdy w 1765 roku zwolniło się probostwo, urząd powierzono pastorowi Dorschowi z Tychowa — a gmina zaprotestowała, bo nie rozumiała jego kaszubskiego kazania. Zarzucano mu przy tym rzeczy cięższe: że zamyka dzieci w kościele, przy egzaminie zderza im głowy, a starym ludziom pluje w twarz, gdy nie umieją odpowiedzieć. Parafianie chcieli zamiast niego pastora Kummera z Nożyna i to on objął urząd.

Z biegiem XIX wieku polszczyznę i mowę słowińską systematycznie rugowano z Kościoła i szkół. Według protokołu wizytacji z 1815 roku nauczanie we wszystkich szkołach parafii prowadzono już wyłącznie po niemiecku, a w 1827 roku ustała nauka konfirmacyjna po kaszubsku. Według raportu pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonego przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego, w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku; kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy już tylko w Cecenowie i w Główczycach. Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie. Ostatnie kaszubskie nabożeństwa odprawiano w Gardnie około połowy stulecia; pastor A.

Müller, urzędujący od 1845 roku, zastał już gminę niemiecką i tylko kilka razy udzielił Wieczerzy Pańskiej po kaszubsku.

W Gardnie zapisano wypowiedzi samych mieszkańców. Rosyjski uczony Aleksander Hilferding, który odwiedził okolicę w 1856 roku, spisał zdania usłyszane od Słowińców i podał je w oryginale; Franz Tetzner przytoczył je w swojej książce pod koniec XIX wieku. Młoda kobieta z Gardny tłumaczyła: „U naszich starich nawuka bela wszitka niemecko, a godka slovinsko” — „u naszych rodziców nauka była całkiem niemiecka, a mowa słowińska”; starzy jeszcze mówią po słowińsku, ale dzieci się od nich tej mowy nie nauczyły. „Ja mogą też po slowinsku gadac” — ja jeszcze umiem mówić po słowińsku, ale Słowa Bożego po słowińsku nie rozumiem, bo mnie w nim nie uczono. W dalszej części wypowiedzi: ich stara słowińska wiara, to znaczy nabożeństwo w tej mowie, została wyparta, wszyscy nauczyciele byli Niemcami, a oni wszyscy musieli uczyć się po niemiecku.

W zapisie są też dwa inne zdania. „Redosc mome, ga chto goda z nami po slowensku, możeme sę purozumec” — mamy radość, gdy ktoś mówi z nami po słowińsku, bo możemy się porozumieć. „Nasze panowie nie chcę gadac z nami po slowinsku, a ja nie mogą tak wszetko powiedzec pu niemecku” — nasi panowie nie chcą z nami mówić po słowińsku, a ja nie umiem wszystkiego powiedzieć po niemiecku. Opowiadano też, jak wielka była radość rekrutów z tej wsi, gdy w 1850 roku usłyszeli na Dolnych Łużycach mowę słowiańską i mogli porozmawiać w języku, który znali z domu. Mieszkańcy Gardny nazywali siebie Słowińcami, słychać tu było nawet formę „Slowenci”, a ich powiedzenie „Kaszebi e Slovenci, to je gadno” znaczy: Kaszubi czy Słowińcy — to wszystko jedno. Wśród tutejszych rybaków byli jeszcze wtedy tacy, i wcale nie najstarsi, którzy po niemiecku nie rozumieli w ogóle.

Hilferding zanotował przy tym, że konfirmowani przed 1827 rokiem byli jeszcze całkowicie słowiańscy, a konfirmowani później — mniej lub bardziej zniemczeni, i że sam lud dobrze widzi, jak wielki wpływ ma szkoła na wykorzenienie jego mowy.

Kilka wiadomości o parafii i jej pastorach z przełomu XIX i XX wieku przechowała prasa. W styczniu 1879 roku generalny superintendent dr Jaspis poświęcił nowo założony kościół filialny parafii gardneńskiej w Żelkowie (Wendisch Silkow), wzniesiony przez R. von Braunschweiga z Żoruchowa. Korespondent „Reichsbotego” nazwał przy tej okazji Gardnę „starym kościołem klasztornym nad jeziorem Gardno”, który w czasach Reformacji pierwszy w tutejszym powiecie „sprawował czystą Ewangelię i nieskażone sakramenty”, i dodał, że parafia sięgała wówczas w głąb lądu na dwie mile i dalej, aż po Bandsekow, Żoruchowo i Gąbino. Na poświęceniu kościoła w Machowinie (Groß Machmin) 20 grudnia 1882 roku był obecny pastor Uebe z Gardny.

W 1899 roku tutejszym pastorem był Görcke, syn zmarłego w Zarben pastora Hermanna Moritza Görckego; na konferencji, na której mówiono o działalności ojca, „tak znaczącej i bogato błogosławionej” dla prowincji w czasach przebudzenia religijnego, syn uzupełnił wykład obrazami z własnego dzieciństwa. W marcu 1903 roku ogłoszono, że parafia w Gardnie, pod patronatem królewskim, z uposażeniem 4200 marek, zwolni się 1 kwietnia wskutek przejścia proboszcza na emeryturę i zostanie obsadzona w drodze wyboru przez gminę. We wrześniu 1904 roku tutejszy pastor pomocniczy Lessing został powołany na pastora w Rossow. W marcu 1911 roku pastor Moehr z Gardny objął w Goleniowie (Gollnow) stanowisko pierwszego pastora, a we wrześniu tego roku pastorem w Gardnie mianowano pastora Müllera z Hopfenberg, innego niż urzędujący tu od 1845 roku A. Müller.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w Gardnie 1203 ewangelików, ani jednego katolika, 17 innych chrześcijan i 12 Żydów, a w 1925 roku mieszkał tu jeden katolik. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3600 dusz i gminę kościelną w Gambin (Gąbino), oddaloną o 7 kilometrów. Pastorem był Wilhelm Kypke. Patronat był państwowy. W 1940 roku rozległa parafia gardneńska, z siedzibą w Gardnie, skupiała wraz z gąbińską 3504 wiernych.

Ewangelickie księgi metrykalne parafii przechowuje dziś Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej: księgę chrztów z lat 1764–1835 (sygnatura 19) oraz księgę ślubów z lat 1700–1839 i zgonów z lat 1700–1789 (sygnatura 20). Wszystkie są zdigitalizowane, ale archiwum udostępnia je wyłącznie na miejscu, w Koszalinie; w sieci ich nie ma. Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Großgarde mit Wendischsilkow), zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1700 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Rejestr zabytków województwa pomorskiego (decyzja A-1417 z 4 października 1993 roku) datuje kościół na 1842 rok, a dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku pisze, że obecna budowla powstała w wyniku gruntownej przebudowy z 1852 roku.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, strony 170–171, pozycja 36; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 104–105, 107 i 185; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 496–499; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; ks. T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 119; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 12/2023; Gardna Wielka — cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim (cmentarze.slupsk.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 938; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Groß Garde, s. 525; H. Heyden, „Kirchen Pommerns und ihre Weihetitel”, „Baltische Studien”, Neue Folge 45 (1958), s. 55; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 171; „Der Reichsbote” (Berlin), 2 lutego 1879 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 30 grudnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 9 czerwca 1899 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 15 marca 1903 roku, s. 29 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 2 września 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 31 marca 1911 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 24 września 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Z. Szultka, „Spostrzeżenia nad procesem reformacji w Słupsku”, „Zapiski Historyczne” LXXXIII, zeszyt 2, 2018, s. 12; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 207; A. R. Sikora, „Przekłady tekstów biblijnych na kaszubski. Historia. Stan aktualny. Perspektywy”, „Scripta Biblica et Orientalia” 5 (2013), s. 131; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 1 (254)/2024, s. 9–10; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.