Gdakowo — kościół ewangelicki

Gdakowo, po niemiecku Dakau, leży w gminie Prabuty, w powiecie kwidzyńskim. W czasach niemieckich należało do powiatu suskiego (Kreis Rosenberg in Westpreußen) w rejencji kwidzyńskiej. Stoi tu dawna świątynia ewangelicka, dziś czynna jako kościół filialny pod wezwaniem świętej Anny; otacza ją cmentarz przykościelny, w ewidencji konserwatorskiej ujęty osobno, choć w terenie kościół i cmentarz są jednym miejscem.

Kościół w Gdakowie, patronatu królewskiego, powstał według Agathona Harnocha wkrótce po Reformacji. Do 1812 roku była to filia Prabut, a od 1579 do 1812 roku diakoni prabuccy byli zarazem proboszczami w Gdakowie. Później Gdakowo połączono z parafią w Rodowie, po niemiecku Groß Rohdau, której kościół, patronatu szlacheckiego, ufundowano w 1624 roku. Dzisiejszą świątynię gdakowską rejestr zabytków datuje na lata 1753–1755.

Według Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytków powiatu suskiego z 1906 roku, kaplicę w Gdakowie wymienia rachunek urzędu prabuckiego z 1601 roku, ale istniała ona już w 1414 roku, kiedy — jak notuje wykaz szkód — zniszczono jej dzwony i szaty liturgiczne; w 1601 roku była murowaną filią polskiego kościoła w Prabutach. W 1751 roku zarządca urzędu zgłaszał, że kościół od dziesięciu lat grozi zawaleniem, ściany się rozeszły, a dach osiadł; w 1752 roku budowlę rozebrano i sprzedano za 150 florenów. Nowy kościół wzniósł w latach 1753–1755 mieszkający w Gdakowie „polski architekt” Gottlieb Haselbacher według projektu królewskiego pruskiego mistrza budowlanego Garlinga; koszt, 976 talarów gotówką, pokryły kasy królewskie.

Zgrabny hełm na murowanej wieży runął 12 sierpnia 1790 roku; obecną iglicę postawił w 1796 roku królewski mistrz budowlany Bach z Kwidzyna, a kolejną naprawę z 1835 roku poświadcza napis na chorągiewce. Schmid zwraca uwagę na rzadki w tej okolicy układ, który porzuca całą średniowieczną tradycję: dłuższa oś biegnie z północy na południe, wieża stoi przed środkiem ściany zachodniej, ołtarz przy ścianie wschodniej, a pozostałe trzy ściany zajmują empory, tak że ołtarz i ambona znalazły się mniej więcej pośrodku, a samo założenie dobrze oddaje przeznaczenie świątyni jako miejsca głoszenia słowa. Do wyposażenia należały dwa średniowieczne lichtarze ołtarzowe z brązu, a w zakrystii stał prosty konfesjonał z toczonymi kolumienkami, wykonany w 1756 roku za 8 talarów przez stolarza z Prabut.

Z dwóch dzwonów jeden odlano w 1885 roku, drugi nosi na szyi napis „Lavdate dominvm omnes anno MDCXLVII”, a na płaszczu „divino avxilio fvdit me gerhard, benningk gedani” — odlał go w Gdańsku Gerhard Benningk. W zakrystii przechowywano wówczas buńczuk długości 1,88 metra, który należał zapewne do batalionu Landwehry z czasów wojen wyzwoleńczych; brakowało już końskiego ogona i dzwonków.

Wykaz duchownych Ludwiga Rhesy otwiera Balthasar Thomasius, który miał być pastorem w Rodowie od 1644 roku — Rhesa podaje to jako przekaz, nie jako pewność („soll seit dem Jahre 1644 hier Prediger gewesen sein”); Harnoch zapisuje, że pastor w Rodowie „seit 1644 genannt”. Do 1834 roku wykaz liczy osiemnastu duchownych, razem z Thomasiusem. Wcześniej, zanim Gdakowo związano z Rodowem, obsługiwali je diakoni z Prabut.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku pastora wspólnej parafii Rodowa i Gdakowa wybierano na przemian: patron Rodowa dwa razy, patron Gdakowa — raz. Ogłoszenie wakatu z maja 1883 roku pokazuje tę zasadę w praktyce: probostwo, zwolnione po powołaniu pastora na inne stanowisko, obsadzał tym razem patron kościoła w Rodowie, właściciel dóbr rycerskich dr Weihe z Klein Rohdau; parafia liczyła wtedy 2250 dusz i miała siedem szkół z siedmioma nauczycielami, a probostwo dawało 3897 marek dochodu i wolne mieszkanie. W styczniu 1884 roku „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” doniosła, że na pastora kościołów w Rodowie i Gdakowie powołano i zatwierdzono dra Gustava Kählera, dotąd pastora w Paaris w powiecie kętrzyńskim.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Dakau jako wieś. Notował tu 48 domów mieszkalnych i 373 mieszkańców, w tym 235 ewangelików i 138 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Schönwiese; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom II, 1881) notuje w Gdakowie 235 ewangelików i 138 katolików w 48 domach mieszkalnych oraz podaje, że na miejscu był luterański kościół parafialny i szkoła, a katolicy należeli do parafii w Prabutach.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w samym Gdakowie 357 mieszkańców: 221 ewangelików i 136 katolików; katolicy należeli do parafii w Prabutach. Według opisu Agathona Harnocha z 1890 roku wieża z dwoma dzwonami stoi przy zachodniej, dłuższej ścianie kościoła, przez nią prowadzi główne wejście, a naprzeciw niego są ołtarz i ambona; organy mają siedem głosów. Nabożeństwo odprawiano w Gdakowie co trzecią niedzielę; parafia miała dwa kościoły. Połączona parafia „Groß Rohdau und Dakau” liczyła około 2100 dusz; kościół rzymskokatolicki dla tego okręgu stał w Schönwiese.

Kościół w Gdakowie okradziono 10 maja 1890 roku, a dzień później kościół w Rodowie; obie kradzieże należały do serii, która w 1890 roku dotknęła także kościoły w Malborku i Elblągu, a prokuratura wyznaczyła 300 marek nagrody za wykrycie sprawców. W styczniu 1907 roku berlińska prasa, wyliczając dawne militaria, odnotowała jako osobliwość dar urodzinowy dla cesarza od gminy Gdakowo koło Prabut: przechowywany w tutejszym kościele od wojen wyzwoleńczych buńczuk wojskowy (Schellenbaum) najstarszego typu, z półksiężycem, słońcem i orłem.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Rodowa (Groß Rohdau) liczyła wtedy 683 ewangelików; patronem był król, a obsługiwał ją pastor Paul Hallpaap z Gr. Rohdau, urzędujący od 1889 roku. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś miała 300 mieszkańców, w tym 271 mówiących po niemiecku, wśród których było 214 ewangelików i 57 katolików; po polsku mówiło dwadzieścia dziewięć osób.

Kościół jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-26, decyzją z 22 sierpnia 1950 roku; wykaz prowadzi go jako kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem świętej Anny, z datowaniem 1753–1755. Według sporządzonego przez Roberta Ziemiańskiego zestawienia kościołów poewangelickich przejętych dla kultu katolickiego — opartego na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku i dwóch innych opracowaniach — katolicy przyjęli i poświęcili ten kościół w 1945 roku. W źródłach nie znaleziono wiadomości, w jakich okolicznościach świątynia przeszła w ręce parafii rzymskokatolickiej, jakie nazwiska zachowały się na nagrobkach wokół niej ani w jakim stanie jest dziś przykościelna nekropolia. Położenie podano w przybliżeniu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Według podręcznika z 1868 roku i Harnocha katolicy z Gdakowa należeli do parafii w Schönwiese, a spis z 1885 roku i Słownik geograficzny wskazują parafię w Prabutach. Harnoch (1890, s. 529) pisze, że kościół w Gdakowie powstał wkrótce po Reformacji, a Bernhard Schmid (1906, s. 128), że kaplica istniała tu już w 1414 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Michael Wannovius (1579), Michael Teschendorf (1625), N. Gottlieb (około 1650), Michael Pruss (1666), Michael Dembovius (1719), Matthias Gutcke (1722), Friedrich Michael Litfas (1784), Theophil Pötsch (1799), Johann Michael Jackstein (1811), Friedrich August Ferdinand Woth (1833), Johannes Rudolf Eduard Hammer (1873), Christian Zürcher (1939). Bez podanego roku: Johannes Ernst Boretius, Andreas Wilhelm Tyszka.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 214 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 608 dusz.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gdakowo”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 529; Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Prabuty; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 245–246; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 529; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Rosenberg, s. 84, pozycja 9; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Rosenberg, pozycja 10; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 81; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 114–115; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 193; t. 2, s. 363, 624, 684; t. 3, s. 709, 859; t. 4, s. 1098; t. 5, s. 1375, 1405; t. 7, s. 1816, 1864, 1919, 2021, 2059; „Der Reichsbote” (Berlin), 13 maja 1883 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” (Berlin), 27 stycznia 1884 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 6 stycznia 1891 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten”, 29 stycznia 1907 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Rosenberg” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, z. 12), Gdańsk 1906, s. 128; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192.