Gdańsk — kaplica Lazaretu przy Bramie Oliwskiej (nieistniejąca)

Za Bramą Oliwską, przy dzisiejszej ulicy Dyrekcyjnej, stał od końca XV wieku miejski szpital zwany Lazaretem albo szpitalem świętego Łazarza. Od 1543 roku służył w nim duchowny luterański, a na piętrze głównego budynku urządzono wtedy salę na kaplicę, z amboną wychodzącą na zewnątrz. Według kazania wygłoszonego na poświęcenie nowego kościoła w 1746 roku kazania w tej sali głosił początkowo duchowny mieszkający w tylnym szpitalu przy Świętym Duchu, z którym Lazaret był związany; pierwszego stałego duchownego, Paula Hirscha, ustanowiła rada miasta w 1620 roku.

Według Encyklopedii Gdańska własnego duchownego szpital miał od 1624 roku; spis duchownych gdańskich Efraima Praetoriusa w wydaniu z 1760 roku zaczyna listę wcześniej. Wymienia on pod nagłówkiem „Zum Lazareth” 17 tutejszych duchownych, od Paulusa Hirschiusa w 1620 roku do Jakuba Tischlera w 1748 roku, i zaznacza, że wszystkie wymienione przed nim kościoły należały do ministerium niezmienionej Konfesji Augsburskiej. Jeden z nich, Maciej Gumiński, został w 1698 roku złożony z urzędu za nieporządne życie i przeszedł na katolicyzm.

Według Adama Szarszewskiego w latach 1698–1702 duchownym Lazaretu był sam Efraim Praetorius (1657–1723), według autora najbardziej zaciekły przeciwnik pietyzmu, a duchowny Lazaretu Bartholomäus Hank zasiadał w 1735 roku w powołanej przez radę miejską komisji, która miała badać przypadki sprzyjania pietyzmowi. W 1695 roku mistrz murarski Barthel Ranisch opisał Lazaret, zwany też Domem Ospy, jako duży budynek szkieletowy z mieszkaniami na dole i wielką salą kościelną na górze, długą na 112 i szeroką na 32 stopy; przy szczycie stała szkieletowa wieża z dobrym zegarem bijącym.

Löschin (1815) podaje, że co do czasu zbudowania Lazaretu w tym miejscu zdania były podzielone; według jednego z nich szpital stał wcześniej jako szpital świętego Rocha na Młodym Mieście i po jego zburzeniu przeniesiono go tutaj. Nazwa Domu Ospy (Pockenhaus) wzięła się według Löschina stąd, że zakład musiał być pierwotnie przeznaczony przede wszystkim dla chorych na ospę; przytacza on dokument z połowy XV wieku, według którego każdego chorego na ospę, mężczyznę i kobietę, młodego i starego, Polaka, Litwina, Rusina, Prusa i Niemca, miano przyjmować wyłącznie przez wzgląd na Boga, bez względu na pieniądze, i nikogo w potrzebie nie odrzucać.

W 1520 roku, w czasie wojny z wielkim mistrzem Albrechtem, gdańszczanie sami spalili cały zakład, który odbudowano dopiero w 1527 roku. W sali urządzonej w 1543 roku na środkowym piętrze dużego budynku jeden z duchownych miejskich, zwykle diakon kościoła świętego Bartłomieja, głosił według Löschina kazania co dwa lub trzy tygodnie we wtorek. Później kazania głoszono tam w południe w każdy wtorek, a w miesiącach letnich także w niedziele, te jednak tylko co trzy tygodnie. Aż do około 1720 roku na zmianę przy Lazarecie, przy kościele Bożego Ciała i przy kościele Wszystkich Aniołów odprawiano w niedzielę w południe kazanie polowe, zapowiadane tydzień wcześniej ze wszystkich luterańskich ambon miasta; potem głoszono je w tych trzech kościołach już tylko w wielkie święta, aż zupełnie ustały. Paula Hirscha przyjęto według Löschina w 1634 roku do kolegium duchownych (Ministerium).

Dzięki zapisom i darowiznom szpital przyjmował coraz więcej chorych i ubogich; w 1662 roku powiększono salę, która jednak wkrótce znów nie mieściła wiernych.

Adam Szarszewski przytacza kilka wiadomości o tej dawnej sali kościelnej i jej wyposażeniu. W 1649 roku sekretarz rady miejskiej Arnold von Holten odprawił jezuitę Karla Kreitza, który chciał objąć Lazaret posługą duszpasterską, tłumacząc, że katoliccy pensjonariusze są już pod opieką miejscowych franciszkanów i dominikanów. W 1659 roku kapelusznik Tillmann Görtzen ufundował do zakrystii bogato rzeźbiony dębowy konfesjonał, a w 1682 roku prowizorzy Lazaretu ufundowali w kościele chrzcielnicę bez zgody rady. Ambonę polową przed kościołem wymieniono w 1700 roku na nową.

Od 1711 roku kaplica prowadziła własną księgę, „Kirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro”, do której miano wpisywać wszystko, co się przy niej wydarzyło godnego pamięci. Jej pierwsze paragrafy podkreślają, że od założenia nabożeństwa odprawiano tu według wyznania ewangelicko-luterańskiego, a reformowani, których rada mianowała czasem prowizorami szpitala, mieli dbać tylko o szpital i utrzymanie kościoła, nie wprowadzając niczego nowego; porządek nabożeństw opierał się od 1708 roku na agendzie wydanej wtedy dla wszystkich luterańskich kościołów miasta. O Gumińskim księga dodaje, że na katolicyzm przeszedł z rozpaczy, a z urzędu złożono go także za podejrzane kontakty z zakonnikami z Oliwy.

Spis duchownych w tej księdze podaje, że Paulus Hirschius przybył tu w 1620 roku, był zarazem duchownym szpitala tylnego, zmarł 15 lipca 1639 roku, a w zakrystii kościoła świętego Jana wisiały podarowane przez niego portrety Lutra i Melanchtona. Po nim przybyli w 1639 roku Elias Herlicius, zmarły w 1642 roku, i w 1642 roku Jacobus Döbelius, zmarły w 1645 roku; następnie służył tu Johannes Lassenius, zmarły 26 kwietnia, według drugiej podanej daty 4 maja 1654 roku, pochowany w kościele świętego Bartłomieja, ojciec duńskiego duchownego dworskiego Johannesa Lasseniusa.

W 1654 roku przybył Gregorius Bunckius, zmarły w 1655 roku, w 1655 roku Christianus Storchovius, zmarły 20 marca 1657 roku, a w 1657 roku Erdmannus Zernebach, który zmarł w 1670 roku po trzynastu latach służby. Księga przytacza też uchwałę rady z 25 czerwca, według której duchowni kościoła świętego Jakuba i Lazaretu musieli całkowicie zrezygnować z chrztów, zapowiedzi i ślubów. Encyklopedia Gdańska w haśle o kościele świętego Jakuba datuje zakaz zapowiedzi, ślubów i chrztów dla tamtejszego duchownego na 25 czerwca 1709 roku. Panna Catharina Concordia Bodeck, wnuczka burmistrza Valentina von Bodecka, zapisała duchownemu Lazaretu 1000 guldenów, bo była dobrą przyjaciółką Bartholomäusa Hanka; pieniądze złożono w kamlarii na 4 procent, co dawało 40 guldenów rocznie.

Hank przybył tu 9 sierpnia 1709 roku, w najcięższym czasie zarazy, na którą zmarł jego poprzednik Carolus Czirlinski; ordynowano go 13 sierpnia, wprowadzono 15 sierpnia, zarazę przetrwał w zdrowiu i zmarł 5 października 1737 roku.

W 1715 roku rozstrzygnięto spór tutejszego duchownego z pastorami pobliskiego kościoła świętego Bartłomieja o to, kto ma głosić zapowiedzi oraz udzielać ślubów i chrztów. Chorych przybywało i w 1745 roku postawiono w obrębie szpitala osobną kaplicę; poświęcono ją 23 października 1746 roku. Oba kazania tego dnia wygłosił tutejszy duchowny Nathanael Heinrich Möller, a wydano je drukiem z przedmową diakona kościoła Świętej Trójcy Hermanna Bordewischa. Starą salę opuszczono w dniu poświęcenia, po 203 latach używania jej jako kościoła. W szpitalu było wtedy około 25 izb, w których przebywało zwykle blisko 450 osób, a co kwartał odprawiano tu komunię dla ubogich z całego miasta — w ciągu roku przyjmowało w niej Wieczerzę Pańską, bez żadnych opłat, ponad tysiąc osób. Od 1807 roku kaplica stała nieużywana; w 1827 roku przerobiono ją na pięć sal dla chorych z osiemdziesięcioma łóżkami.

W 1911 roku stare zabudowania szpitala rozebrano, a grunt sprzedano kolei. W tym miejscu stoi dziś gmach dyrekcji kolei. Kaplica prowadziła własne księgi: Max Bär notuje w 1908 roku pod nazwą „Danzig, Kirche zum Lazarett” duplikaty ksiąg chrztów i ślubów z lat 1800–1801, przechowywane w Archiwum Państwowym w Gdańsku.

Księga uzupełnia też listę duchownych po 1737 roku. Peter Tanck (1737–1739) odszedł do kościoła świętej Barbary. Nathanael Heinrich Möller, wybrany 23 października 1739 roku, zmarł 2 kwietnia 1748 roku i spoczął przy Lazarecie. Jakub Tischler, wybrany 22 kwietnia 1748 roku, zmarł 10 grudnia 1764 roku po szesnastu latach i siedmiu miesiącach służby; w czasie wakatu Lazaretem i jego chorymi opiekował się pastor Bożego Ciała Christian Foß. Po nim służyli Johann Carl Bauer (1765–1770), który odszedł jako diakon do kościoła świętej Katarzyny, oraz duchowny powołany 7 grudnia 1770 roku, który z powodu słabego zdrowia już w sierpniu 1772 roku przeszedł na emeryturę z pensją 800 guldenów rocznie.

17 sierpnia 1772 roku wszystkie ordynki miejskie jednogłośnie powołały gdańszczanina Johanna Daniela Steffena, dotąd katechetę w Domu Poprawy; od 1774 roku był on zarazem duchownym więziennym, wybranym przez sąd Głównego Miasta. W 1791 roku Johann Heinrich Bollhagen zapisał duchownym Bożego Ciała, kościoła Zbawiciela i Lazaretu 30 000 guldenów; duchowny Lazaretu otrzymywał z tego 300 guldenów odsetek rocznie. Steffen zmarł 17 lutego 1799 roku w wieku 64 lat, po upadku z 10 października 1798 roku; ponieważ żył w ubóstwie, pogrzeb urządzili przełożeni Lazaretu: dwunastu kandydatów ministerium wniosło go do kościoła, a gmina śpiewała przy organach.

Jego następcą został 3 czerwca 1799 roku Johann Gottfried Steffen z Pomorza, który zaznaczył, że z poprzednikiem nie był spokrewniony; dotąd był kapelanem garnizonowym pułku von Langena i w lipcu 1799 roku wygłosił przed tym pułkiem kazanie pożegnalne w reformowanym kościele świętej Elżbiety. Ostatni raz kazał w kaplicy Lazaretu w 22. niedzielę po Trójcy Świętej 1807 roku; potem za mniejszą pensję już tylko udzielał w Lazarecie komunii i chrzcił, a od maja 1808 roku przestał prowadzić księgi. Później posługę w Lazarecie pełnił, za 300 guldenów gdańskich rocznie i bezpłatne lekarstwa dla siebie i chorej żony, pastor kościoła świętego Bartłomieja Johann Christian Fromm, po nim drugi duchowny Bożego Ciała George Theodor Dietrich, zmarły w marcu 1813 roku, od 10 marca 1813 roku diakon Wemmer, a po śmierci Wemmera duchowny Bożego Ciała Jacob August Herrmann Hepner.

Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku w kaplicy przy szpitalu miejskim pod Bramą Oliwską posługiwał archidiakon Blech od świętej Katarzyny. W księgach z 1897 i 1905 roku duchownym kaplicy był superintendent Boie, pastor kościoła Bożego Ciała, a w księgach z 1914 i 1918 roku kaplicy już nie wymieniono.

Organy kościoła Lazaretu, zniszczonego przez Francuzów, kupił radca handlowy Hoene i kosztownym nakładem wstawił do nowego kościoła w Oruni, poświęconego w 1823 roku; służyły tam do 1911 roku. Przy Domu Ospy, czyli dawnym Lazarecie przy Bramie Oliwskiej, była jedna z trzech gdańskich „ambon polowych”, z których przy dobrej pogodzie odprawiano nabożeństwa pod gołym niebem.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Löschina (1815, s. 543) Paul Hirsch został powołany do tego kościoła w 1621 roku, według kazania z 1746 roku, spisu Praetoriusa i księgi kaplicy — w 1620 roku, a według Encyklopedii Gdańska szpital miał własnego duchownego od 1624 roku.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 25, 104; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; A. Szarszewski, M. Gliński, B. Śliwiński, „Szpital Miejski (Lazaret przy Bramie Oliwskiej)”, Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia); tychże, hasło o kościele świętego Jakuba (Stare Miasto), tamże; E. Praetorius, „Danziger Lehrer Gedächtniß”, Danzig und Leipzig 1760, rozdz. XIII „Zum Lazareth”; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; „Dyrekcja Kolei w Gdańsku”, Wikipedia (położenie gmachu); „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 63; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 61–63; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 58–61; A. Szarszewski, „Szpitale gdańskie XVI–XVIII w. a duchowość protestancka”, „Studia Historica Gedanensia” 11, 2020, s. 175, 178–179, 181–182; „Kirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro”, księga pamiątkowa kaplicy Lazaretu w Gdańsku założona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); Księga pamiątkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru świętej Elżbiety w Gdańsku z lat 1796–1847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720); M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 2, Danzig 1815, Stück 34, s. 539–544 (Polona).