Gdańsk — dom modlitwy Braci Morawskich (Brüdergemeine, Johannisgasse 18)

Przy Johannisgasse 18, dzisiejszej ulicy Świętojańskiej, miała swój dom modlitwy ewangelicka wspólnota Braci Morawskich, po niemiecku Brüdergemeine — ta sama, którą w Herrnhut odnowił hrabia Zinzendorf. W Gdańsku nie tworzyła osobnego Kościoła: zbierała wiernych różnych wyznań ewangelickich w małe kręgi modlitwy i nauki, nie odciągając ich od własnych parafii, tak że Kościół krajowy przyjmował jej pracę jako pomoc.

Początki gdańskiej wspólnoty sięgają czasów Zinzendorfa. Jak podaje Stanisław Salmonowicz, radykalny, ludowy pietyzm był wówczas w Gdańsku surowo tępiony: w 1735 roku osadzono w więzieniu dziewięciu członków pietystycznego konwentyklu, a w 1744 roku samego Zinzendorfa, który przybył do Gdańska z wizytą, zmuszono do opuszczenia miasta. W raporcie z 4 kwietnia 1745 roku pastor Cosack z kościoła świętej Katarzyny donosił, że „pewni ludzie pod pozorem budowania się” urządzają tajne zebrania, na które przychodzą zwłaszcza kobiety, służące i czeladź, a Pismo objaśnia im szczotkarz; wspólnota nie odłączała się od Kościoła, ale rada miasta zebrania zakazała. W połowie XIX wieku pracę podjęto na nowo. Dom przy Johannisgasse 18 kupiono w 1870 roku, po przebudowie oddano do użytku w 1871 roku, a w 1913 roku gruntownie go przebudowano.

W 1910 roku duchownym był Ernst Hanke, przedstawiciel Jednoty Braterskiej w Niemczech na Prusy Zachodnie; w każdą niedzielę wieczorem głoszono kazanie, a we wtorki odbywały się godziny biblijne. Wcześniej, według księgi adresowej z 1897 roku, duchownym i przedstawicielem Jednoty był Friedrich Pudmensky; Ernsta Hankego wymienia na tym miejscu już rocznik 1905. W rocznikach 1914 i 1918 duchownym i przedstawicielem Jednoty był już Samuel Ballein.

W 1919 roku przełożonymi gdańskiej Brüdergemeine byli mistrz piekarski Wilhelm Sohn (Fischmarkt 51) i inspektor kancelaryjny R. Schulz; stowarzyszenie misyjne urządzało co jesień bazar z loterią.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 124–125, 221; „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns”, z. 2, 1929, s. 74 (raport pastora Cosacka z 4 kwietnia 1745 roku); „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 65–67; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 62; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 63; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 60; S. Salmonowicz, „Pietyzm na Pomorzu polskim oraz w Wielkopolsce w pierwszej połowie XVIII wieku”, „Roczniki Humanistyczne” 27, z. 2, 1979, s. 98.