Gdańsk-Aniołki — cmentarz ewangelicki Ubogich, zwany Cmentarzem Lazaretu

Cmentarz Ubogich, zwany też Cmentarzem Lazaretu (Lazarett-Kirchhof), leżał po północno-wschodniej stronie Wielkiej Alei — dzisiejszej alei Zwycięstwa — na Aniołkach. W tym miejscu zaczynał się ciąg nekropolii prowadzący ku Wrzeszczowi. Założono go po 1814 roku, na południowej części dawnego cmentarza Szpitala Wszystkich Bożych Aniołów, zamkniętego po 1807 roku. Encyklopedia Gdańska dopuszcza również rok 1818. Andrzej Januszajtis podaje, że nowy cmentarz Lazaretu, zwany cmentarzem Biedaków, ulokowano w połowie Wielkiej Alei w 1819 roku. Początkowo zajmował od 0,7 do 1 hektara.

W 1877 roku władze Gdańska dokupiły od gminy Suchanino trzy morgi pruskie, czyli około 1,5 hektara gruntu między cmentarzem a Bramą Oliwską, do wysokości dzisiejszej ulicy Śniadeckich po drugiej stronie alei. Powierzchnia cmentarza wzrosła wtedy do około 2,5 hektara, przy wymiarach 250 na 100 metrów. Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi to miejsce jako nieistniejący cmentarz ewangelicki przy alei Zwycięstwa, z datowaniem na 1814 rok.

Część południową, bliżej Bramy Oliwskiej, przeniesiono w latach 1896–1898 na Zaspę, resztę zamknięto w latach dwudziestych XX wieku, a teren włączono do dzisiejszego Parku imienia Steffensów. Księga adresowa z 1905 roku notuje jednak oba cmentarze Lazaretu przy Wielkiej Alei jako już zamknięte: stary, przy Wielkiej Alei 2 przed kawiarnią Weichbrodt, którego teren włączono do Parku Steffensa, i drugi, przy małym placu ćwiczeń, przylegający do cmentarza Mariackiego; tak samo podaje wydanie z 1914 roku. Numer 2 pochodzi sprzed przenumerowania domów przy Wielkiej Alei między 1914 a 1918 rokiem: w spisie domów z 1914 roku dom dozorcy parku Steffensa, w którym mieszkał dozorca Reinfandt, ma numer 2, a w spisie z 1918 roku — numer 8.

Według „Gdańskich Miniatur” nowy cmentarz dla ubogich założono w 1895 roku na Zaspie, a stary zamieniono w park w latach 1896–1897. W tym samym numerze „Gdańskich Miniatur” zapisano, że park urządzono za pieniądze malarza Franza Steffensa, a nazwano go imieniem jego rodziny. Zachowały się dwie równoległe do alei alejki wysadzane kasztanami, o długości około 250 metrów.

Obie jego części — północną i południową — objęto 6 marca 2025 roku wpisem do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A/2009, dotyczącym całego zespołu cmentarno-parkowego po wschodniej stronie Wielkiej Alei. Gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska prowadzi osobno dom zarządcy Cmentarza Ubogich przy alei Zwycięstwa 8.

Karta cmentarza z września 1984 roku opisuje jego stan słowami: „Nagrobki nie zachowane,teren wyrównany,częściowo zabudowany/budynek kawiarni”. Cmentarz nie miał wtedy ani muru ogrodzeniowego, ani bramy, a układ całości był słabo czytelny. Zachowała się znaczna część dawnego drzewostanu — dwie podłużne aleje i zadrzewienie wewnątrz kwater — a wśród drzew naliczono siedemdziesiąt dwa kasztanowce, czternaście wiązów i jedenaście jesionów w dobrym stanie zdrowotnym.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według opisu wyżej resztę cmentarza zamknięto w latach dwudziestych XX wieku, księga adresowa z 1905 roku notuje stary cmentarz jako już zamknięty i włączony do Parku Steffensa, a „Gdańskie Miniatury” umieszczają zamianę starego cmentarza w park w latach 1896–1897; Klaudiusz Grabowski (2024) pisze, że cmentarz ubogich przy Wielkiej Alei stał się częścią nowo założonego parku Steffensów w 1899 roku i był pierwszym dziewiętnastowiecznym cmentarzem w Gdańsku zamienionym na park.

Źródła: Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Cmentarze we Wrzeszczu (z Aniołkami). Przy Wielkiej Alei”, oraz cmentarze-gdanskie.pl; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); karta obiektu „Cmentarz Ubogich, tzw. Cmentarz Lazaretu” w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa (identyfikator 692701); gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Zielone miasto. Wielka Aleja — lipa”, Gdańskie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; karta cmentarza w Gdańsku-Wrzeszczu, oprac. J. Labenz, Gdańsk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); A. Januszajtis, „G jak gdańskie cmentarze” (cykl „Gdańskie ABC”), „Nasz Gdańsk” 2003, nr 11, s. 6–7; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1905, cz. IV, s. 65; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1914, cz. IV, s. 65; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1914, cz. III, s. 80; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1918, cz. III, s. 75; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 157–158.