Gdańsk-Aniołki — cmentarz garnizonowy (St. Elisabeth-Kirchhof)

Cmentarz garnizonowy leży przy dzisiejszej ulicy Dąbrowskiego, dawnej Am Hagelsberg, na lekko wzniesionym terenie u stóp Grodziska, opadającym ku północy; zajmuje 2,74 hektara. Jego istnienie poświadczone jest od 1822 roku. Był cmentarzem wielowyznaniowym, ale od połowy XIX wieku zarządzał nim ewangelicki kościół garnizonowy świętej Elżbiety — gdańska księga adresowa z 1910 roku wymienia go wśród cmentarzy ewangelickich jako „St. Elisabeth-Kirchhof (Garnison-Kirchhof) auf dem Hagelsberge”, z wejściem od Große Allee 37a, „Aufgang zum Hagelsberg”. Andrzej Januszajtis podaje, że cmentarz Garnizonowy założono w 1814 roku na przedpolu umocnień Grodziska, gdzie wcześniej chowano poległych żołnierzy, wśród nich polskich legionistów gen. Giełguda, którzy w 1807 roku pomogli Francuzom zdobyć Gdańsk.

Według niego przy cmentarzu Garnizonowym chowano też bezwyznaniowców.

Cmentarz rozbudowywano po wojnie francusko-pruskiej w latach siedemdziesiątych XIX wieku, w latach dziewięćdziesiątych ku północnemu wschodowi i około 1916 roku ku południowi, o kwatery z pierwszej wojny światowej. W latach 1897–1905 połączono go z sąsiednim ewangelickim cmentarzem Bożego Ciała i wzniesiono drewnianą neogotycką kaplicę. Wydana w 1941 roku historia ewangelickiego kościoła garnizonowego podaje, że gmina wojskowa ma cmentarz na Grodzisku przy Bramie Oliwskiej od 1814 roku i że powiększano go trzykrotnie: w 1864, 1875 i 1917 roku; halę cmentarną i mieszkanie zarządcy cmentarza zbudowano w 1892 roku. W tym samym roku pochowano tu dr. Tubego, pierwszego naczelnego pastora wojskowego (Militäroberpfarrer) w Gdańsku, który zmarł w Sopocie.

Według księgi adresowej z 1910 roku urzędnikiem cmentarza świętej Elżbiety (garnizonowego) na Górze Gradowej był Schremmer. W 1919 roku dozorcą cmentarza wojskowego był Franz Wrobel, mieszkający przy Große Allee 55. Numery 37a i 55 oznaczają tę samą posesję: domy przy Wielkiej Alei przenumerowano między 1914 a 1918 rokiem, a w spisach domów z ksiąg adresowych tych lat cmentarz należący do skarbu wojskowego figuruje najpierw pod numerem 37a, potem pod numerem 55; sąsiednie cmentarze Bożego Ciała i gminy wolnoreligijnej przeszły w tym samym czasie z numerów 37b i 38 na 53 i 54.

Według Agnieszki Rapickiej w latach dwudziestych XX wieku cmentarz rozbudowano m.in. o kwaterę prawosławną i muzułmańską.

Są tu kwatery jeńców austriackich z 1866 roku i żołnierzy francuskich z lat 1870–1871, pomnik poległych Austriaków odsłonięty 2 grudnia 1913 roku i pomnik marynarzy krążownika „Magdeburg” z września 1925 roku, a także kwatery polskich żołnierzy podziemia, gdańskich policjantów i groby muzułmańskie. Januszajtis wymienia tu ponadto pomnik żołnierzy rosyjskich zmarłych w niewoli w czasie pierwszej wojny światowej i nowy pomnik poświęcony żołnierzom niemieckim i ofiarom wszystkich wojen.

Cmentarz zamknięto 8 kwietnia 1961 roku i ponownie otwarto w 1997 roku; dziś jest czynnym cmentarzem komunalnym. Klaudiusz Grabowski (2024) podaje, że najstarsze znane mu powojenne zdjęcia gdańskich cmentarzy pochodzą z 1948 roku, z jego zbiorów rodzinnych, i przedstawiają ten cmentarz. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, który podaje ten autor, figuruje ewidencja cmentarza przy ulicy Dąbrowskiego z dokumentacją naukowo-historyczną z 1979 roku.

Według Grabowskiego w latach osiemdziesiątych XX wieku cmentarz wpisano do ewidencji zabytków i w związku z planowanym gruntownym uporządkowaniem terenu otrzymał on opracowanie konserwatorskie (G. Sulikowski, projekt rewaloryzacji, Gdańsk 1992); uporządkowanie, przeprowadzone w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, dokumentują akta Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Archiwum Akt Nowych w Warszawie.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 220; hasło „Cmentarze na terenie Śródmieścia (z Aniołkami). Zespół przy Grodzisku”, część „Garnizonowy”, Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia); „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 67 (wykaz cmentarzy, poz. 12), oraz spis mieszkańców i instytucji, hasło „Garnison”; A. Januszajtis, „G jak gdańskie cmentarze” (cykl „Gdańskie ABC”), „Nasz Gdańsk” 2003, nr 11, s. 6–7; A. Rapicka, „Gdańskie cmentarze, których już nie ma”, gdansk.pl (pierwodruk: „30 Dni” 2000, nr 3); F. Schmidt, „Geschichte der Ev. Garnisonkirche (St. Elisabeth) zu Danzig”, Gdańsk 1941, s. 23; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1914, cz. III, s. 80; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1918, cz. III, s. 76; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 159, 165, 171.