Gdańsk-Stare Miasto — cmentarz ewangelicki przy kościele św. Katarzyny

Przy kościele świętej Katarzyny na Starym Mieście w Gdańsku grzebano zmarłych od końca XII wieku, czyli od czasu budowy świątyni. Nekropolia zajmowała najpierw trójkątny teren przy Kanale Raduni, po północnej stronie kościoła, przy dzisiejszej ulicy Podmłyńskiej (Kleine Mühlengasse). W późniejszym okresie zajmowała prostokątną działkę po południowej stronie kościoła, przy dzisiejszej ulicy Katarzynki. Użytkowano ją w 1807 roku, choć uchodziła wtedy za przepełnioną; sama nazwa St. Katharinen-Kirchhof utrwaliła się na początku XX wieku. Do dziś zostały dwie bramy cmentarne: północna przy ulicy Podmłyńskiej oraz zrekonstruowana od ulicy Katarzynki.

W 1953 roku pierwowzór bramy od ulicy Katarzynki, pochodzący z 1654 roku, zniszczył szczyt prezbiterium powalony przez wichurę. Według George’a Cuny’ego portal prowadzący na wewnętrzny cmentarz miał w polu szczytu płaskorzeźbę świętej Katarzyny, obok datę 1654, a we fryzie napis „Schaw an dein Ziel und Ende, O Mensch zu Gott dich wend” (spójrz na swój cel i kres, człowieku, zwróć się do Boga); nad wejściem w murze cmentarnym od strony Professorengasse widniał napis „Veracht O Mensch die eitelkeit / Betrachte deine Sterblichkeit / Das ist der weg zur seeligkeit” (gardź, człowieku, marnością, rozważaj swoją śmiertelność — to droga do zbawienia) z datą 1656. Samego cmentarza nie ma. Erich Keyser w studium o zasiedleniu Starego Miasta z 1921 roku pisze, że od Kogelzipfel (Burggrafenstraße) oddzielała cmentarz świętej Katarzyny przegroda przy Professorengasse, usunięta dopiero w 1653 roku.

Na cmentarzu stała z początku tylko szkoła kościelna, założona przed 1422 rokiem; pozostałe działki, także plebanię na rogu Kleine Mühlengasse, wpisano do księgi gruntowej dopiero po 1624 roku. Według przewodnika G. Löschina z 1853 roku budynek szkoły świętej Katarzyny na cmentarzu, wzniesiony w 1572 roku, rozebrano z powodu złego stanu w 1836 roku, a nowy gmach szkolny poświęcono 1 października 1838 roku.

Cmentarz był pierwotnie katolicki. Parafia świętej Katarzyny była jedną z sześciu gdańskich parafii — obok Najświętszej Marii Panny, świętego Jana, świętej Barbary, świętego Piotra i świętego Bartłomieja — o których ksiądz Jakub Fankidejski pisał, że katolicy utracili je przez Reformację. W styczniu 1525 roku, po obaleniu starej Rady, probostwo świętej Katarzyny objął z wyboru gminy Jakob Hegge, a wystąpienie stłumiono w latach 1525–1526 mandatami króla Zygmunta Starego. Trwale ewangelickie stały się kościoły gdańskie po 1557 roku. Świątynia pozostawała ewangelicka do 1945 roku.

Metryki parafii, zestawione przez Bära w spisie ksiąg kościelnych Prus Zachodnich z 1908 roku, zaczynają się chrztami i ślubami w 1573 roku, a pogrzeby wpisywano od 1737. W tym samym spisie Bär notuje osobną „księgę kamienną” z lat 1644–1815, wymieniającą wyłącznie pochowanych pod płytami we wnętrzu świątyni.

W wykazie rejestru zabytków województwa pomorskiego figuruje tu sama świątynia — kościół świętej Katarzyny przy ulicy Podmłyńskiej 10, numer A-417 z 24 lutego 1967 roku — bez cmentarza. Tej nekropolii nie należy mylić z cmentarzem parafii świętej Katarzyny u podnóża Grodziska, założonym w 1818 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Catharinen w Gdańsku 10 731 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia) i cmentarze-gdanskie.pl; „Poznaj cmentarze, których w Gdańsku już nie ma” — gdansk.pl; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Keyser, „Die Besiedlung der Altstadt Danzig”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 61, 1921, s. 171; G. Löschin, „Danzig und seine Umgebungen”, Gdańsk 1853, s. 117; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; George Cuny, „Beiträge zur Kunde der Baudenkmäler in Westpreußen”, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn” 12, 1899, s. 33.