Gdańsk-Biskupia Górka — cmentarz ewangelicko-mennonicki

Ewangelicka nekropolia u stóp Biskupiej Górki leżała w rejonie dawnych ulic Schwarzes Meer, Bischofsgasse i Salvatorgasse — dziś ulic Na Stoku i Salwator, na Zaroślaku. Powstała w pierwszej połowie XVII wieku, po zarazie, i związana była z ewangelickim, luterańskim kościołem Zbawiciela; stąd niemieckie nazwy Neuer Kirchhof i St. Salvator-Kirchhof. Na ewangelickim cmentarzu parafii Zbawiciela od przełomu XVII i XVIII wieku chowano także mennonitów — najpierw w kwaterach południowych, zwanych Mennoniten-Kirchhof, potem w północnych, zwanych St. Johannis-Kirchhof, bo pochówki mennonici musieli zgłaszać w kościele świętego Jana.

Hermann Gottlieb Mannhardt w dziejach gdańskiej gminy mennonickiej z 1919 roku pisze, że gdańscy mennonici własnych cmentarzy nie mieli: chowali zmarłych na cmentarzach ewangelickich, gmina flamandzka najczęściej na cmentarzu Zbawiciela, który w 1816 roku, gdy gmina kupowała obok, przy Czarnym Morzu, grunt pod swój kościół, lud nazywał już cmentarzem mennonickim. Duchowni mennoniccy nie mogli przemawiać na cmentarzach miejskich, dlatego nabożeństwa żałobne odprawiano w domach. Organy kościoła mennonickiego, liczące 31 głosów, zbudowano tak duże, by ich dźwięk dochodził do pobliskiego starego cmentarza Zbawiciela, na którym spoczywali zmarli gminy.

John Muhl zanotował, że stary cmentarz kościoła Zbawiciela, położony powyżej Raduni, nazwano „Salvatorkirchhof” po raz pierwszy w 1657 roku, a wcześniej mówiono o nim zawsze „nowy cmentarz świętych Piotra i Pawła”. Według spisu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich Bära z 1908 roku sama parafia Zbawiciela zaczęła prowadzić metryki w 1635 roku, pogrzeby wpisywała od 1784, a konfirmacje od 1843 roku. Około 1890 roku Harnoch liczył w niej 3000 dusz.

Podział wewnętrzny tego założenia źródła opisują niejednakowo. Na planach z drugiej połowy XIX wieku część południowa figuruje jako cmentarz Zbawiciela (St. Salvator-Kirchhof), a północna jako cmentarz świętego Jana (St. Johannis-Kirchhof) — i tak zostało do 1939 roku. Wcześniejszy podział wskazywał kwaterę mennonicką na południu, a część Zbawiciela na północy. Chodzi o ten sam teren; przyczyny różnicy w rozgraniczeniu źródła nie podają. Nie ustalono, gdzie na dzisiejszym gruncie przebiegała granica między częścią luterańską a mennonicką.

Na początku XVIII wieku był to drugi co do wielkości cmentarz Gdańska: część świętego Jana zajmowała 0,4 hektara, a część Zbawiciela 1,2 hektara. Chowano tu również ubogich mieszkańców, niezależnie od wyznania. W XIX wieku cmentarz uważano za najpiękniejszą gdańską nekropolię. Najbogatszych chowano w okazałych grobowcach — jeden z nich, znany dziś tylko ze zdjęcia, miał kształt piramidy. Spoczęli tu Jakub Kabrun, kolekcjoner, którego zbiory dały początek Muzeum Miejskiemu, oraz Wilhelm August Stryowski wraz z żoną Clarą; zmarł on 3 lutego 1917 roku w Essen i zgodnie ze swoją ostatnią wolą został sprowadzony do Gdańska. Obok gdańszczan grzebano tu Anglików, Szkotów i Holendrów, przybywających do miasta w interesach. Pochówek Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza bywa tu wymieniany, lecz bez potwierdzenia źródłowego.

Broszura parafialna Bernharda Meyera z czasu pierwszej wojny światowej opisuje stary cmentarz gminy, położony przy promenadzie od Targu Siennego ku Bramie Piotrkowskiej (Petershagener Tor), najchętniej niegdyś wybierane miejsce pochówku, i wymienia wśród pochowanych pierwszego pruskiego nadburmistrza Gdańska von Weickhmanna, kompozytora Curschmanna i pierwszego gdańskiego generalnego superintendenta Taubego. W XVIII wieku podupadł cmentarz przykościelny przy Zaroślaku.

Według księgi adresowej z 1910 roku stary cmentarz parafii Zbawiciela leżał przy Petershagener Promenade 30 (grabarz Borowski), a obok niego stary cmentarz parafii świętego Jana. Spoczął tu 30 grudnia 1880 roku, obok matki, uczony dr Wilhelm Mannhardt, syn wieloletniego pastora gminy mennonickiej Jacoba Mannhardta; 4 października 1885 roku gmina poświęciła na cmentarzu Zbawiciela pomnik nagrobny ojca, matki i syna. Gdy w latach 1881–1882 okazało się, że stary cmentarz Zbawiciela ma w dającym się przewidzieć czasie zostać zamknięty, zgromadzenie braci gminy mennonickiej postanowiło 27 sierpnia 1882 roku chować odtąd zmarłych razem z reformowaną gminą świętych Piotra i Pawła na tak zwanych Zjednoczonych Cmentarzach przy Halbe Allee; umowę zawarto 16 marca 1883 roku.

W 1919 roku uznano cmentarz za przepełniony, mimo to gdańskie kościoły ewangelickie korzystały z niego do 1945 roku. Zamknięty w 1946 roku, wkrótce potem został zlikwidowany: na jego terenie zbudowano szkołę z boiskiem. Uchwałą z 27 lipca 1955 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku zatwierdziło wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 24 listopada 1954 roku o przeznaczeniu terenu zamkniętego „starego cmentarza pod wezwaniem »Salvator«, położonego przy ulicy Na Stoku” na inny cel. W ogłoszeniu z 17 stycznia 1956 roku wyznaczono rodzinom termin zgłaszania ekshumacji do 29 lutego 1956 roku.

Nagrobki się nie zachowały; na ogrodzeniu szkoły wisi tablica upamiętniająca Wilhelma Augusta Stryowskiego, malarza, konserwatora i współtwórcę gdańskiego Muzeum Miejskiego, oraz jego żonę Clarę Stryowską z domu Baedeker, doktor medycyny i reformatorkę stroju kobiecego. Z dawnego założenia przetrwał rząd starych drzew — aleja lipowa biegnąca za ogrodzeniem Szkoły Podstawowej numer 21, wzniesionej tu w latach sześćdziesiątych i otwartej 1 września 1964 roku. Zdjęcia pomników nagrobnych z cmentarza Zbawiciela u stóp Biskupiej Górki przechowuje Instytut Herdera w Marburgu. W gminnej ewidencji zabytków miasta Gdańska figuruje pod pozycją 3559 teren dawnego cmentarza ewangelickiego Zbawiciela (St. Salvator Kirchhof) w granicach działek 150 i 151 obrębu 80, z wyłączeniem istniejącej zabudowy.

Tego cmentarza nie należy mylić z cmentarzem Salvator Nowy na Chełmie, który ta sama parafia założyła na przełomie XIX i XX wieku. Pamiątką pozostał szachulcowy kościół mennonitów z lat 1818–1819 przy ulicy Mennonitów 2a, według Gdańskiego Rocznika Ewangelickiego z 2013 roku własność Kościoła Zielonoświątkowego w Gdańsku (rejestr zabytków podaje jeszcze dawnego użytkownika: „zjednoczony kościół ewangelicki”), a od końca 2025 roku przebudowywany na salę koncertową Cappelli Gedanensis — zbór zielonoświątkowy „Radość” przeniósł się w marcu 2026 roku na ulicę Odlewników (gdansk.pl, 30 marca 2026 roku); w wykazie rejestru zabytków województwa pomorskiego figuruje on pod numerem A-773, wpisany decyzją z 15 października 1973 roku. Odrębnym, wcześniejszym obiektem jest Alter Salvator-Kirchhof z 1635 roku przy kościele Zbawiciela, ulica Zaroślak 18, podupadły w XVIII wieku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Rok założenia pozostaje nieustalony: źródła podają 1620 albo 1634.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Gedanopedia, hasła „Cmentarze na terenie Śródmieścia. Zaroślak” i „Nowy Menonicki Cmentarz”; gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska, pozycja 3559; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; B. Meyer, „Die evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig”, Gdańsk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 7; A. Krüger, „Cmentarze przy Wielkiej Alei w Gdańsku 1867–1945. Studium z dziejów kultury funeralnej”, 2021, Wstęp; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1956, nr 1, poz. 10, s. 4; H. G. Mannhardt, „Die Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569–1919”, Gdańsk 1919, s. 115, 117, 145, 185–186, 193, 206.