Gdańsk-Chełm — cmentarz ewangelicki

Cmentarz Salvator Nowy (po niemiecku St. Salvator-Kirchhof) leży na gdańskim Chełmie, u zbiegu ulic Stoczniowców i Cmentarnej — pod adresem Cmentarna 2, naprzeciw starszego cmentarza żydowskiego, datowanego w rejestrze zabytków na drugą połowę XVIII wieku. Założyła go na przełomie XIX i XX wieku ewangelicka gmina kościoła świętego Zbawiciela, której starsze nekropolie leżały na Zaroślaku i u podnóża Biskupiej Górki; według Zarządu Dróg i Zieleni był to jej drugi cmentarz.

Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku podaje, że nowy cmentarz gminy, położony kilka minut drogi za bramą, oddano do użytku w 1889 roku. W tym przewodniku wspomniano rozległy widok z cmentarza na nizinę.

Początkowo zajmował niewielki teren w rozwidleniu dzisiejszych ulic Cmentarnej i Stoczniowców, a przed 1905 rokiem powiększono go ku wschodowi, do ulicy Brzegi — po rozbudowie liczył 1,33 hektara. Podzielono go symetrycznym układem alei na regularne kwatery; główna aleja, obsadzona lipami, biegnie od bramy przy ulicy Cmentarnej ku południowi i przecinają ją pod kątem prostym dwie aleje poprzeczne.

Według księgi adresowej z 1910 roku nowy cmentarz parafii Zbawiciela leżał przed Bramą Piotrkowską (Petershagener Tor), po lewej stronie drogi do Chełmu (Stolzenberg); dozorcą cmentarza był Störmer.

Broszura parafialna Bernharda Meyera z czasu pierwszej wojny światowej pisze o nowym cmentarzu gminy, położonym kilka minut drogi od bramy, że był wtedy w użyciu od dwudziestu ośmiu lat i że prowadziła na wzgórze aleja jodłowa z szerokim widokiem na nizinę. W tej samej broszurze cmentarz opisano jako prawie pełny; w pierwszych dniach wojny nakazano wyciąć jego drzewa, do czego ostatecznie nie doszło, a gmina liczyła na powiększenie go przez zamianę gruntów z miastem. W przewodniku z 1919 roku powtórzono informacje o zapełnieniu cmentarza w czasie wojny, o nakazie wycięcia drzew, którego nie wykonano, i o planowanej zamianie gruntów z miastem.

Po wojnie zniwelowano część grobów ewangelickich i odcięto fragment terenu od strony ulicy Brzegi. W 1947 roku cmentarz przekazano Zarządowi Cmentarzy Miejskich; od tego czasu jest cmentarzem komunalnym. Od 1947 roku do lipca 2011 roku pochowano tu 3452 osoby. Po 1954 roku zlikwidowano kolejne groby i według Zarządu Dróg i Zieleni cmentarz zajmuje dziś około 0,70 hektara.

Dziś jest to czynny Cmentarz Komunalny „Salvator Nowy” numer 6, z pochówkami w grobach rodzinnych i kolumbarium liczącym w 2015 roku 92 nisze. Wszystkie istniejące nagrobki pochodzą z czasów powojennych, a przy cmentarzu zachował się drewniany budynek grabarza. W ewidencji zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa obiekt figuruje jako „cmentarz ewangelicki, ob. komunalny nr 6” z przełomu XIX i XX wieku. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego nie został wpisany; wpisano do niego sąsiedni cmentarz żydowski, pod numerem A-1067 z 3 października 1984 roku. W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, który podaje Klaudiusz Grabowski (2024), figuruje ewidencja cmentarza komunalnego przy ulicy Stoczniowców z dokumentacją naukowo-historyczną z 1979 roku.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 75; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Cmentarz Salvator Nowy — serwis gdansk.pl (Zarząd Dróg i Zieleni); Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), cmentarze na Chełmie; B. Meyer, „Die evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig”, Gdańsk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 7; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 159.