Gdańsk — cmentarze przy Wielkiej Alei (Aleja Zwycięstwa)

Po obu stronach Wielkiej Alei (Grosse Allee, dziś aleja Zwycięstwa), na pograniczu Wrzeszcza i Aniołków w Gdańsku, rozciągał się najrozleglejszy w mieście ciąg cmentarzy wyznaniowych. Zespół tworzyło dziesięć nekropolii, które wylicza Encyklopedia Gdańska. Dwie najstarsze powstały znacznie wcześniej niż reszta: cmentarz Szpitala Wszystkich Bożych Aniołów z XIV wieku, katolicki, a od XVI wieku ewangelicki, zamknięty po 1807 roku wraz ze zniszczeniem kościoła i szpitala, oraz cmentarz Ubogich, założony po 1814 roku na jego południowej części i powiększony w 1877 roku do około 2,5 hektara.

Pozostałe powstały niemal jednocześnie, gdy miasto wyprowadzało pochówki poza ciasne Śródmieście. Według „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku do około 1800 roku wolno było zakładać groby rodzinne we wnętrzach kościołów, a około 1819 roku powstały nowe cmentarze dla wszystkich u stóp Góry Gradowej i Biskupiej Górki; ponieważ nie dało się ich tam powiększyć, następne zakładano już przy Wielkiej Alei. W latach 1867–1869 założono cmentarze gmin ewangelickich: parafii Najświętszej Marii Panny — osobno po północno-wschodniej i po południowo-zachodniej stronie alei — Świętej Trójcy, świętej Katarzyny oraz cmentarz zjednoczony parafii świętego Bartłomieja, świętego Jana i świętych Piotra i Pawła.

Obok nich leżały cmentarze katolickie: świętego Józefa i świętej Brygidy z tych samych lat oraz cmentarz świętego Mikołaja i Kaplicy Królewskiej, urządzony na gruncie kupionym w 1884 roku. Ciąg zamknął luterański cmentarz wrzeszczański, założony w 1896 roku dla gminy ewangelickiej we Wrzeszczu. Według kroniki Harnocha z 1890 roku parafia świętego Jana miała poza miastem cmentarz o powierzchni 34 morgów, należący także do gmin świętego Piotra i świętego Bartłomieja, a jeden z trzech cmentarzy parafii świętej Katarzyny leżał przy Wielkiej Alei i miał kaplicę.

Anna Krüger, która oparła monografię tych cmentarzy na aktach gdańskich parafii ewangelickich i konsystorza, część dat podaje inaczej: cmentarz świętego Józefa i świętej Brygidy otwarto według niej w 1878 roku, przy cmentarzu świętego Mikołaja i Kaplicy Królewskiej wymienia lata 1884–1892 oraz rok 1890, nowy cmentarz Najświętszej Marii Panny datuje na lata 1899–1901, a cmentarz parafii Marcina Lutra na 1898 rok. Rok 1878 dla cmentarza świętego Józefa i świętej Brygidy przyjmuje też zeszyt „Gdańskie Miniatury” z 2018 roku, który drugi cmentarz Najświętszej Marii Panny umieszcza na początku XX wieku, obok cmentarza świętego Józefa i świętej Brygidy.

Według Krüger cmentarze przy Wielkiej Alei były miejscem pochówku większości mieszkańców miasta, z parafii Głównego Miasta, Starego Miasta, Starego Przedmieścia i jednej parafii wrzeszczańskiej.

Zamykano je w latach 1946–1956, kolejno 21 i 24 listopada 1946 oraz 8 i 23 grudnia 1956 roku; z cmentarza Ubogich część południową przeniesiono na Zaspę już w latach 1896–1898, a resztę zamknięto w latach dwudziestych XX wieku. Likwidację rozłożono na dwie dekady: w 1966 roku urządzono park w miejscu cmentarzy po północno-wschodniej stronie alei, w 1968 roku usunięto nagrobki z cmentarza Świętej Trójcy, w latach 1969–1970 zlikwidowano cmentarz świętego Mikołaja i Kaplicy Królewskiej, a pozostałe w latach siedemdziesiątych XX wieku. Serwis cmentarzy komunalnych Gdańska podaje, że w 1946 roku zamknięto w mieście 36 cmentarzy, w 1956 roku decyzję ponowiono wobec 13, a w latach 1969–1970 szereg zamkniętych cmentarzy zlikwidowano: usunięto nagrobki i elementy wystroju grobów, zachowując jedynie drzewa, a po niwelacji urządzono parki.

Według Klaudiusza Grabowskiego (2024) apogeum likwidacji cmentarzy przy alei przypadło na przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku; prace trwały kilka lat i prowadzono je w dużej mierze w ramach „czynu społecznego”.

Według „Gdańskich Miniatur” cmentarze przy Wielkiej Alei zaczęto zamykać już pod koniec lat trzydziestych XX wieku, a w 1946 roku Zarząd Miejski postanowił zamknąć dużą część małych cmentarzy parafialnych, uznając, że miastu wystarczy nekropolia na Srebrzysku. Najpierw uporządkowano bardziej zniszczone tereny po wschodniej stronie alei, a pod koniec lat sześćdziesiątych przystąpiono do prac po stronie zachodniej. Nagrobki przewieziono na Srebrzysko; z marmurowych i granitowych skuto napisy i wykonano z nich nowe nagrobki, a pozostałe rozbito i użyto jako materiału budowlanego. Rodziny mogły przenieść zmarłych na czynny cmentarz; najwięcej, blisko 300 osób, ekshumowano z katolickiego cmentarza świętego Mikołaja.

Według wykładów Klaudiusza Grabowskiego z 2016 roku i Anny Krüger z 2021 roku szczątki większości pochowanych pozostały na miejscu. Krüger umieszcza samą likwidację u schyłku lat sześćdziesiątych XX wieku. Klaudiusz Grabowski (2024) pisze, że gruz z potłuczonych nagrobków wykorzystano przy budowie murków wokół parków i placów zabaw. Według niego już wiosną 1939 roku ogłoszono zamknięcie wszystkich cmentarzy wyznaniowych w Gdańsku, o czym pisał wtedy katolicki „Pielgrzym”, a w planach opracowanych po wcieleniu Wolnego Miasta do III Rzeszy przewidziano likwidację wszystkich cmentarzy przy dzisiejszej alei Zwycięstwa.

Teren zajmują dziś parki, między innymi Park imienia Steffensów i Park Akademicki, w którym w 2006 roku urządzono Lapidarium Nekropolii Gdańskiej z płytami nagrobnymi z rozebranych cmentarzy; w tym samym roku i w roku następnym ustawiono przy alei tablice informacyjne z planami poszczególnych założeń. Lapidarium zbudowano na przełomie 2005 i 2006 roku na terenie dawnego cmentarza świętego Mikołaja, według projektu Joanny Tuckiej; zajmuje 0,45 hektara. Po obu bokach placu przed cenotafem ustawiono osiem zabytkowych tablic nagrobnych z likwidowanych cmentarzy, a mniejsze płyty i elementy nagrobków — wzdłuż alejki.

Sama Wielka Aleja, wytyczona w latach 1768–1770, figuruje w rejestrze zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-411 z 23 lutego 1967 roku. Część zespołu po wschodniej stronie alei — z obiema częściami cmentarza Ubogich, cmentarzem parafii Najświętszej Marii Panny, cmentarzem zjednoczonym, cmentarzem mennonitów, południową częścią cmentarza luterańskiego, Parkiem imienia Steffensów, domem zarządcy parku i szaletem parkowym — wpisano do rejestru 6 marca 2025 roku pod numerem A/2009; tego samego dnia objęto ochroną relikty kościoła pod wezwaniem świętego Michała Archanioła oraz relikty piwniczki, pod numerem C/571.

Kompleks sięgał w głąb, aż po ulicę Traugutta, do której dochodziły działki cmentarzy świętej Katarzyny oraz świętego Józefa i świętej Brygidy. Przy samej ulicy Traugutta istniał ponadto osobny cmentarz ewangelicki, założony około 1935 roku na grzbiecie wzniesienia między dzisiejszymi ulicami Smoluchowskiego i Sobieskiego, o powierzchni około 0,9 hektara, z betonowym zbiornikiem i fontanną na osi w części południowej. Figuruje on na mapie z 1939 roku, nie ujęto go natomiast w spisach cmentarzy nieczynnych ani zamykanych po drugiej wojnie światowej.

Zachowało się na nim kilkadziesiąt nagrobków sprzed 1945 roku, najstarszy z 1935; teren jest opuszczony, zarośnięty samosiewami, a nagrobki zdewastowane.

Serwis cmentarzy komunalnych Gdańska opisuje w tym miejscu górną część cmentarza krematoryjnego: gdy dawny cmentarz przy krematorium zapełnił się grobami urnowymi, dalsze pochówki prowadzono powyżej, na Górze Szubienicznej. Ta nowsza część, o powierzchni 0,75 hektara, z pochówkami z lat 1932–1944, przypadkiem uniknęła likwidacji; na ponad stu zachowanych nagrobkach napisy mają świecki charakter, a nazwiska są niemieckie i polskie. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku uchwałą z 13 lipca 1955 roku zatwierdziło uchwałę Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Gdańsku o zamknięciu nieczynnego cmentarza zwanego krematoryjnym, położonego we Wrzeszczu przy ulicy Traugutta 5. „Gdańskie Miniatury” podają, że likwidacja z 1968 roku objęła tylko dolną część przy krematorium, z którego korzystali głównie ewangelicy.

Według Klaudiusza Grabowskiego (2024) likwidację cmentarza krematoryjnego poprzedziła w 1968 roku dokładna inwentaryzacja wraz z kosztorysem robót porządkowych, sporządzona przez U. Kwiatkowską i przechowywana w Zarządzie Dróg i Zieleni w Gdańsku; wśród zamkniętych cmentarzy był on wtedy, obok cmentarza świętego Mikołaja, najlepiej zachowany, a rozważano nawet, czy nagrobków po zeszlifowaniu nie użyć do urządzenia cmentarza na Zaspie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Czym dokładnie była ta nekropolia, pozostaje nierozstrzygnięte: Encyklopedia Gdańska przytacza przypuszczenie, że mogła to być część bezwyznaniowego cmentarza krematoryjnego przy ulicy Traugutta, czynnego od 1914 roku, a wojewódzka ewidencja zabytków notuje pod tym adresem wyłącznie dawny cmentarz bezwyznaniowy krematoryjny i relikty cmentarza żydowskiego. Źródła różnią się co do powierzchni tej części (0,9 i 0,75 hektara), liczby zachowanych nagrobków (kilkadziesiąt i ponad sto) i daty najstarszych pochówków (1935 i 1932). Budowę krematorium miejskiego przy ulicy Traugutta Andrzej Januszajtis datuje na 1914 rok, a Agnieszka Rapicka na lata dwudzieste XX wieku. Handbuch z 1919 roku wymienia krematorium z cmentarzem, powstałe naprzeciw cmentarzy przy Wielkiej Alei kilka lat wcześniej.

Według „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku groby rodzinne we wnętrzach kościołów dopuszczano do około 1800 roku, a nowe cmentarze powstały około 1819 roku; Klaudiusz Grabowski (2024), powołując się na Edmunda Kizika, podaje, że zakaz pochówków w kościołach i w bezpośrednim sąsiedztwie zabudowy mieszkalnej wprowadzono w Gdańsku w 1816 roku i wraz z nim zaczęto zakładać cmentarze poza linią fortyfikacji i zabudowy miejskiej. Likwidację cmentarza świętego Mikołaja i Kaplicy Królewskiej opis wyżej umieszcza w latach 1969–1970, a Grabowski w 1971 roku.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 376; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Cmentarze we Wrzeszczu. Przy ulicy Traugutta”; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Cmentarze we Wrzeszczu (z Aniołkami). Przy Wielkiej Alei”; „Gdańskie cmentarze, których już nie ma”, gdansk.pl; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytków miasta Gdańska; A. Krüger, „Cmentarze przy Wielkiej Alei w Gdańsku 1867–1945. Studium z dziejów kultury funeralnej”, 2021, Wstęp; „Zielone miasto. Wielka Aleja — lipa”, Gdańskie Miniatury 06/2018, Instytut Kultury Miejskiej; A. Krüger, wykład „Z dziejów cmentarzy przy Wielkiej Alei w Gdańsku 1867–1945”, 30 października 2019 roku; „Cmentarze komunalne. Wczoraj i dziś”, cmentarze-gdanskie.pl; K. Grabowski, wykład „Los gdańskich cmentarzy po 1945 roku”, 24 lutego 2016 roku; „Gdańskie Lapidaria”, cmentarze-gdanskie.pl; „Inne”, cmentarze-gdanskie.pl; Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku 1955, nr 12 (25 sierpnia), poz. 113, s. 139 (uchwała Prezydium WRN nr 285/XXVIII/55 z 13 lipca 1955 roku); A. Januszajtis, „G jak gdańskie cmentarze” (cykl „Gdańskie ABC”), „Nasz Gdańsk” 2003, nr 11, s. 6–7; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 30; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 155, 157–158, 167–169.