Gdańsk — Cmentarz reformowany (kalwiński)

Własnym miejscem pochówku gdańskiej gminy ewangelicko-reformowanej (kalwińskiej) był cmentarz przy kościele świętych Piotra i Pawła na Starym Przedmieściu, jej głównej świątyni. Powstał wraz z kościołem pod koniec XIV wieku jako cmentarz katolicki dla mieszkańców dzielnicy, a razem ze świątynią przeszedł w ręce protestanckie. Jako kalwiński kościół świętych Piotra i Pawła jest odnotowany od schyłku XVI wieku.

Cmentarz zajmował prostokątne parcele po południowej i północnej stronie kościoła, przy wschodniej pierzei Poggenpfuhl — dzisiejszej ulicy Żabi Kruk — od której oddzielał go mur z bramami. W 1807 roku uznano go za przepełniony, a następnie zamknięto; archeolog prowadzący tu badania w 2018 roku podał, że cmentarz wokół kościoła działał do lat trzydziestych XIX wieku. W sierpniu i wrześniu 2018 roku, podczas ratowniczych badań archeologicznych przy układaniu kanalizacji wzdłuż północnej ściany korpusu nawowego, pośrodku dzisiejszego Zaułka Ormiańskiego odsłonięto około dwustu pochówków w kilku warstwach. Na cmentarzu stała też szkoła parafialna świętego Piotra.

Pastor Erwin Pritzel w dziejach gminy z 1940 roku pisze, że nowy budynek szkoły z 1564 roku wzniesiono na cmentarzu w miejscu późniejszej szkoły powszechnej, z wejściem od Pumpengasse, a w 1640 roku zbudowano następny, z kamiennym portalem z postaciami patronów kościoła, Piotra i Pawła. Gdy w drugiej połowie XIX wieku w miejscu starej szkoły parafialnej stanęła na cmentarzu szkoła powszechna, portal ten umieszczono ponownie nad jej wejściem.

Zachowało się siedemnastowieczne ogrodzenie cmentarza z bramami; na jednej z nich umieszczono godło kalwińskiego kościoła świętych Piotra i Pawła. Ogrodzenie wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego decyzją z 17 czerwca 1972 roku pod numerem A-215 — tym samym, pod którym od 8 lutego 1961 roku chroniony jest kościół przy ulicy Żabi Kruk 3.

Gmina kalwińska pojawiła się w Gdańsku po przywileju wyznaniowym z 1557 roku, a pierwsi uchodźcy z Niderlandów osiedli na przedmieściach po 1567 roku. Około 1630 roku kalwini stanowili 9,1 procent mieszkańców miasta (około 5700 osób), w 1700 roku 5,8 procent (3700 osób), a w 1800 roku 2,7 procent (około tysiąca). Ugoda z 1651 roku ograniczyła liczbę ich zborów do dwóch: kościoła świętej Elżbiety dla Starego Miasta oraz kościoła świętych Piotra i Pawła dla Głównego Miasta i Starego Przedmieścia. Gmina przy świętej Elżbiecie zakończyła działalność w 1844 roku i odtąd wszyscy gdańscy reformowani skupiali się przy świętych Piotrze i Pawle.

W 1894 roku gminę przy świętych Piotrze i Pawle uczyniono parafią personalną dla ewangelików reformowanych Gdańska, Sopotu i całego okręgu gdańskiego. W 1922 roku włączono ją do związku gmin ewangelickich Wolnego Miasta, a w 1945 roku ostatecznie zlikwidowano. Ostatnim jej duchownym był pastor Erwin Pritzel, który zmarł w Gdańsku tego samego roku, tuż po zakończeniu działań wojennych.

Po zamknięciu cmentarza przykościelnego parafia chowała zmarłych na cmentarzu świętych Piotra i Pawła przy dzisiejszej ulicy 3 Maja 10, założonym w 1819 roku, a od lat 1867–1869 na cmentarzu zjednoczonym przy Wielkiej Alei, wspólnym z parafiami świętego Jana i świętego Bartłomieja.

Źródła: Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasła „Cmentarze na terenie Śródmieścia. Stare Przedmieście” oraz „Kalwini w Gdańsku” (S. Kościelak), a także „Cmentarze na terenie Śródmieścia. Zespół u podnóża Grodziska” i „Cmentarze we Wrzeszczu (z Aniołkami). Przy Wielkiej Alei”; cmentarze-gdanskie.pl; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; R. Borowski, „Szkielety ze starego cmentarza przy kościele św. Piotra i Pawła”, trojmiasto.pl, 1 sierpnia 2018 roku; E. Pritzel, „Geschichte der reformierten Gemeinde zu St. Petri-Pauli in Danzig 1570–1940”, Gdańsk 1940, s. 51–52, 54.