Gdańsk-Długie Ogrody — cmentarz ewangelicki

Przy Długich Ogrodach w Gdańsku były dwa cmentarze (po niemiecku St.-Barbara-Kirchhof), oba należące do ewangelickiej parafii świętej Barbary. Starszy, przykościelny, powstał przy szpitalu z kaplicą założonym w 1387 roku, a potem trwał przy kościele świętej Barbary. Zajmował około 0,12 hektara na terenie zbliżonym do prostokąta, po północnej stronie świątyni; zamknięto go około 1800 roku. Zrazu był katolicki, od połowy XVI wieku służył ewangelikom — kościół stał się protestancki w 1557 roku.

Gdy miejsca zabrakło, pod koniec XVIII wieku założono obok drugi cmentarz ewangelicki, o powierzchni 0,48 hektara, na nieregularnej działce wydłużonej z północy na południe, po wschodniej stronie ulicy świętej Barbary, wśród domów mieszkalnych. Znaczenie stracił po otwarciu w 1869 roku cmentarza świętej Barbary na Siedlcach, a urzędowo zamknięto go po 1945 roku. Po wojnie teren opuszczono; zachowały się resztki drzewostanu cmentarnego i czytelne dawne granice. W źródłach nie znaleziono liczby pochówków; ewidencja konserwatorska tej liczby nie podaje.

Cmentarz z końca XVIII wieku ujęto w ewidencji zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa jako „cmentarz ewangelicki” przy ulicy świętej Barbary; do rejestru zabytków województwa pomorskiego nie jest wpisany. Rejestr obejmuje kościół przy ulicy Długie Ogrody 19, pod numerem A-1446 z 22 marca 1994 roku, oraz dwa budynki dawnej wspólnoty przy ulicy świętej Barbary, tej samej co cmentarz. W rejestrze są to szkoła z 1873 roku pod numerem 1 (A-1984) i dom parafialny gminy ewangelickiej z 1898 roku pod numerem 3 (A-1985), oba wpisane 24 lutego 2021 roku.

Dochody kaplicy szpitalnej zapisał burmistrz Johann Wallrobe, a w 1456 roku podniesiono ją do rangi kościoła parafialnego. W 1806 roku urządzono w kościele magazyn słomy, w czasie oblężenia 1807 roku lazaret wojskowy, a po wkroczeniu Francuzów magazyn furażu — przepadły wtedy chrzcielnica i ołtarz. W tym czasie nabożeństwa odprawiano częściowo w budynku szpitalnym, częściowo na przyległym dziedzińcu. Do służby Bożej świątynia wróciła w 1814 roku.

Według przewodnika G. Löschina z 1853 roku na cmentarzu świętej Barbary stał zbudowany w 1634 roku budynek szkoły świętej Barbary, w którym mieszkał jej starszy nauczyciel. Według Harnocha około 1890 roku parafia liczyła osiem tysięcy dusz w mieście i cztery tysiące poza nim, a jej cmentarzami były cmentarz świętej Barbary w mieście i cmentarz w Stogach. Świątynia spłonęła w 1945 roku, w 1959 roku przejął ją Kościół katolicki, a w 1968 roku erygowano przy niej parafię.

Stary cmentarz świętej Barbary przy ulicy Totengasse (później Sankt-Barbarakirchengasse) był nieużywany od 1866 roku. 19 czerwca 1894 roku połączone władze kościelne oddały jego część pod budowę domu parafialnego, poświęconego 7 maja 1898 roku. Według księgi adresowej z 1910 roku na starym cmentarzu świętej Barbary przy St. Barbaragasse stał dom parafialny z salą oraz mieszkaniami sióstr parafialnych i diakona Christopha.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 68; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 369–371; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; G. Löschin, „Danzig und seine Umgebungen”, Gdańsk 1853, s. 118.