Gdańsk-Główne Miasto — cmentarz ewangelicki

Przy luterańskim kościele świętego Jana Chrzciciela i świętego Jana Apostoła na Głównym Mieście (Rechtstadt) leżał cmentarz przykościelny — Kirchhof — między ulicami Świętojańską i Minogi, dawnymi Johannisgasse i Neunaugengasse. Powstał wraz z kościołem w XIV wieku: budowę właściwej świątyni rozpoczęto około 1370 roku, 28 stycznia 1456 roku uzyskała ona rangę kościoła parafialnego północnej części Głównego Miasta, a w 1465 roku zakończono przesklepianie wnętrza.

Cmentarz zajmował około 0,1 hektara na długim, wąskim pasie przy północnej ścianie kościoła; od zachodu, od ulicy Minogi, zamykał go mur z bramą; druga brama znajdowała się przy prezbiterium, od ulicy Świętojańskiej. Na początku XVIII wieku wzniesiono kaplicę cmentarną, przylegającą od zachodu do nawy północnej. W 1807 roku cmentarz uznano za przepełniony. Według przewodnika G. Löschina z 1853 roku na cmentarzu świętego Jana stał zbudowany w 1576 roku dom szkoły świętego Jana, którą w 1848 roku przeniesiono do nowego budynku przy ulicy Świętego Ducha. Löschin wyjaśnia, że szkoły były dawniej ściśle związane z kościołami, a nauczyciele i uczniowie musieli codziennie śpiewać w nich jutrznię — stąd budynki szkolne na cmentarzach przykościelnych.

Był katolicki, a od 1559 roku — odkąd urząd przy kościele objął pierwszy pastor ewangelicki — do 1945 roku luterański. W sierpniu 1945 roku kościół przejął polski Kościół ewangelicki, w 1960 roku przekazano go miastu, w 1991 roku rzymskokatolickiej diecezji gdańskiej, a w 1995 roku użyczono Nadbałtyckiemu Centrum Kultury. Do rejestru zabytków świątynię wpisano 27 lutego 1967 roku pod numerem A-442.

Cmentarz figuruje w ewidencji zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa jako cmentarz wyznaniowy przykościelny z XIV wieku, przy ulicy Straganiarskiej. Do rejestru zabytków cmentarz nie jest wpisany. Nie należy go mylić z Johannis-Kirchhof u podnóża Biskupiej Górki ani z cmentarzem zjednoczonym kościołów świętego Jana, świętego Bartłomieja oraz świętych Piotra i Pawła przy Wielkiej Alei.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Johannis w Gdańsku 8870 ewangelików.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; G. Löschin, „Danzig und seine Umgebungen”, Gdańsk 1853, s. 115–116; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17.