Gdańsk — Kościół przy Szpitalu Świętego Ducha

Kościół Świętego Ducha przy ulicy Grobla IV 8 na Głównym Mieście wyrósł ze średniowiecznego szpitala, a dziś świątynią nie jest: odbudowany w latach 1957–1959, został połączony ze Szkołą Podstawową numer 50. Na parterze nawy urządzono szatnię uczniowską, na piętrze salę gimnastyczną, a w oddzielonym ścianą prezbiterium świetlicę; żelbetowy strop, którym przedzielono wnętrze, widać z zewnątrz po przeciętych oknach.

Pierwsze wzmianki o kaplicy Świętego Ducha pochodzą z 1333 roku, a w latach 1342–1357 powstały kościół i połączony z nim nowy szpital. Gotycka kaplica szpitalna, datowana w karcie ewidencyjnej na 1357 rok, stała się z czasem prezbiterium większej świątyni dostawionej do niej od zachodu. Przejście szpitala w ręce miasta nastąpiło 23 kwietnia 1382 roku: wielki mistrz Winrich von Kniprode oddał radzie Gdańska i jej następcom szpital Świętego Ducha, „leżący wewnątrz muru”, ze wszystkim, co doń wówczas należało i należeć miało później, poza miastem i w mieście, na wieczne zarządzanie. Ordynacja dla ubogich z 1551 roku nakazywała wszystkim żebrakom stawiać się w każdy piątek o ósmej rano przy Świętym Duchu, gdzie dozorcy napominali ich do pobożnego życia, a każdy dostawał tam w piątek fenig.

Ordynacja zjednoczonych szpitali Świętego Ducha i świętej Elżbiety z 1643 roku, omawiana przez Adama Szarszewskiego, nakazywała pensjonariuszom codzienną modlitwę rano, w południe i wieczorem, a za uchylanie się od niej groziło wstrzymanie bezpłatnego utrzymania na jeden dzień; zakazywała też zajmowania w czasie nabożeństw bardziej eksponowanych miejsc w kościele.

Według Löschina (1815) pewne jest tylko to, że kościół i szpital zawdzięczają istnienie Krzyżakom; szpital założono dla chorych członków zakonu. Dawny kronikarz podaje wprawdzie, że kościół wzniósł w 1353 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode, ale nie wymienia ani siebie, ani swoich źródeł; z innych wiadomości Löschin wnosi, że kościół powstał w połowie XIV wieku i stał już, zanim około 1365 roku zaczęto budować kościół świętego Jana.

Kościół i szpital stanęły tuż przy bramie prowadzącej do zamku, zwanej Hausthor. W 1394 roku wielki mistrz Konrad von Jungingen przejął dla swoich braci zakonnych dom dla chorych na Starym Mieście, nazwał go szpitalem świętej Elżbiety i połączył ze szpitalem Świętego Ducha; ten związek trwał jeszcze w 1815 roku. W 1440 roku wielki mistrz Paul Bellitzer, gdy w Malborku wybuchł spór między braćmi zakonnymi, musiał uciekać saniami do Gdańska i szukał tu pomocy rady i mieszczan; gdańszczanie odrzucili jednak jego zaproszenie na zamek i spotkali się z nim w kościele Świętego Ducha, którego strzegła wtedy pewna liczba mieszczan w zbrojach.

W 1557 roku świątynia przeszła w ręce protestantów; wnętrza odnowiono w latach 1780–1782. Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego, przeprowadzona około 1583 roku, wymienia tę świątynię wśród kościołów Gdańska zajętych przez protestantów. Jest to zapis zbiorczy, nie osobny opis obiektu: wizytator wyliczył trzynaście kościołów i kaplic, a listę zamknął jednym zdaniem — „wszystkie sprofanowane i zajęte przez osiadłych heretyków”. W rękach katolickich pozostały według tego zapisu tylko trzy: Najświętszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikanów i klasztor mniszek. Dwóch określeń z tej listy, s. Petri in Zelestal i s. Barbarae in Długawieś, nie zidentyfikowano; zapis jest zniekształcony.

Tutejsze instrumenty są poświadczone od początku siedemnastego wieku. W latach 1618–1620 organy zbudował tu Merten Friese, a w 1782 roku nowy instrument postawił Rudolf Friedrich Dalitz. Nowy ołtarz zbudowano w kościele w 1637 roku. Szarszewski odnotowuje też, że w kościele były dwie kopie Cranachowskiego portretu Lutra, jedna z lat 1550–1570, druga z XVII wieku — przykład zastępowania w świątyniach przyszpitalnych wizerunków świętych portretami postaci zasłużonych dla Reformacji.

Kościół ten, obok kaplicy świętej Anny, skupiał w Gdańsku protestantów polskich i litewskich. Spośród duchownych tego kościoła tylko pierwszy, Marcin Ortscheid, nazywany był po prostu polskim („polnischer Prediger”); jego następcy nosili tytuł duchownych niemiecko-polskich, bo pensjonariusze szpitala tylko po części mówili po polsku. Uchwała rady miasta z 1713 roku pozwalała im chrzcić i udzielać ślubów tylko w obrębie dziedzińca Świętego Ducha; w 1784 roku przełożeni kościoła Świętej Trójcy bezskutecznie prosili radę o zniesienie tutejszych polskich kazań, a najpóźniej od 1815 roku głoszono tu już tylko po niemiecku. Kiedy w połowie siedemnastego wieku, po 1647 roku, rozebrano stary szpital, kościół stał się budowlą wolnostojącą, a arkady łączące go z zabudowaniami szpitalnymi zamurowano.

W opisie gdańskich kościołów z 1695 roku Barthel Ranisch nazwał Świętego Ducha „starym kościołem szpitalnym”: nawa nie miała sklepienia, tylko strop z belek i desek, sklepione krzyżowo były prezbiterium i zakrystia, a obok kościoła leżały dwa dziedzińce zabudowane domami, w których mieszkali starzy pensjonariusze szpitala.

Löschin (1815) pisze, że luterańskie nabożeństwo wprowadzono tu bez sprzeciwu. Pierwszy luterański duchowny, Marcin Ortscheid, bronił jednak egzorcyzmu przy chrzcie i w 1571 roku, mimo sprzeciwu diakonów kościoła świętego Jana, kazał postawić w kościele chrzcielnicę. O chrzty i inne czynności diakońskie duchowni Świętego Ducha spierali się potem jeszcze z duchownymi kościołów świętego Jana i świętej Katarzyny, a rada rozstrzygała zwykle, że wolno im je wykonywać, ale tylko po polsku.

W 1800 roku kościół otrzymał nowy ołtarz, a podczas wielkiego pożaru Starego Miasta 2 lutego 1807 roku stracił iglicę wieży, w której wisiał mały dzwon.

W latach 1830–1854 (według Encyklopedii Gdańska 1840–1854; w wykazie W. Fabera duchowny Johann Wilhelm Linde służy tu do 1840 roku) kościół nie był użytkowany, a po 1854 roku stał się kościołem parafialnym gminy luterańskiej — staroluteranów, którzy odrzucili pruską unię kościołów ewangelickich z 1817 roku i pozostali osobną wspólnotą wyznaniową. Gdańska gmina staroluterańska wyrosła ze sprzeciwu wobec unii kościelnej; ruch ożywił się, gdy w 1839 roku osadzono w Gdańsku w twierdzy pastora Ehrenströma za trwanie przy wyznaniu luterańskim — kilka rodzin wystąpiło wtedy z Kościoła krajowego, wynajęło salę, a nabożeństwa prowadził głównie nauczyciel Gaedtke. Do śmierci króla Fryderyka Wilhelma III przywódców małej gminy wielokrotnie wzywano przed władze, karano grzywnami i zajmowano im mienie; w 1846 roku gmina otrzymała własnego pastora, Brandta.

W 1847 roku pastorem staroluteranów został doktor Theodor Kniewel, dotychczasowy archidiakon kościoła Mariackiego, który w pierwszy dzień Zielonych Świąt 1847 roku wystąpił z Kościoła unijnego; gmina urosła do około 800 dusz i zbudowała sobie najpierw mały kościółek na podwórzu przy Hintergasse. W 1854 roku, staraniem pastora Kniewela, gmina staroluterańska kupiła kościół Świętego Ducha, nieużywany od 1830 roku; pastor urzędujący w 1919 roku był ósmym duchownym tej gminy, a zarazem superintendentem diecezji wschodnio- i zachodniopruskiej Kościoła staroluterańskiego.

Kościół staroluterański utrzymywał się wyłącznie z ofiar wiernych, bez zasiłków państwa; jako składkę kościelną pobierano zwykle pełną kwotę podatku państwowego, a niektórzy płacili dobrowolnie dwu- i trzykrotność.

Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku kościół należał do gminy ewangelicko-luterańskiej z pastorem Wichmannem. Wichmann jest jedynym duchownym tej gminy we wszystkich księgach adresowych z lat 1897–1918: w księdze z 1897 roku jako duchowny pomocniczy (Hilfsprediger), w księgach z 1905, 1914 i 1918 roku — jako pastor. Według księgi adresowej z 1910 roku w kościele Świętego Ducha (gmina ewangelicko-luterańska, Tobiasgasse) nabożeństwa odbywały się w niedziele o dziesiątej rano i o wpół do trzeciej po południu oraz w piątki o siódmej wieczorem.

W 1919 roku pastorem gminy staroluterańskiej był superintendent Johannes Wichmann (Weidengasse 53), a kościelnym Adolf Müller (Heilig-Geist-Hospitalshof 1b).

W 1945 roku budowla uległa niemal całkowitemu zniszczeniu — zachowały się uszkodzone ściany zewnętrzne i zachodnia część szczytu. Wyposażenie przepadło w czasie drugiej wojny światowej. Obiekt odbudowano jako część szkoły. Encyklopedia Gdańska opisuje powojenne połączenie kościoła ze szkołą, a urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego prowadzi go w zespole szpitalnym Świętego Ducha przy ulicy U Furty i świętego Tobiasza jako „prezbiterium i fasada kościoła, obecnie sala gimnastyczna”. Prezbiterium i fasadę wpisano do rejestru 17 czerwca 1972 roku, pod dawnym numerem 471; budynek szpitalny z fragmentem czternastowiecznego muru obronnego — 24 kwietnia 1968 roku, pod dawnym numerem 272.

Dziś oba elementy zespołu figurują w rejestrze pod wspólnym numerem A-464.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że przy szpitalu był osobny proboszcz, którego wyznaczał komtur gdański, a gdy patronat przejęło miasto, prepozytura wcześnie przeszła w ręce ewangelickie; pierwszego duchownego ewangelickiego, Marcina Ortscheida, notuje on tu w 1552 roku. W innych opracowaniach przejęcie świątyni przez protestantów datowane jest na 1557 rok. W literaturze popularnej powtarzana jest inna wersja dzisiejszego przeznaczenia budowli.

Według niej od 1945 roku jest tu czynny kościół rektorski pallotynów; pallotyni gdańscy objęli kościół Chrystusa Króla, a w 1947 roku przenieśli się do kościoła świętej Elżbiety. Według Löschina (1815, s. 461) Krzyżacy oddali radzie kościół Świętego Ducha wraz ze szpitalem w 1454 roku, gdy Gdańsk wyrzekł się zakonu krzyżackiego, a rada kazała wtedy znacznie powiększyć mały budynek, złożony tylko z części sklepionej; według dokumentu wielkiego mistrza Winricha von Kniprode z 23 kwietnia 1382 roku szpital przeszedł w ręce rady już wtedy.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 125, 126, 127, 221; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 65; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; danzig-online.pl, „Kościoły Gdańska” (wykaz 32 świątyń i kaplic); bp Zygmunt Pawłowicz, „Kościoły Gdańska i Sopotu”, Gdańsk 1991, s. 46; Grzegorz Sulikowski, Jan Szczypior, Mirosław Gliński, „Kościół świętego Ducha”, „Gedanopedia”; ksiądz Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 195; Paul Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, t. 4: Urkunden, dokument numer 103; rejestr zabytków województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026), sekcja powiat miejski Gdańsk; wojewódzka ewidencja zabytków oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 231; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 62; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 63; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 60; A. Szarszewski, „Szpitale gdańskie XVI–XVIII w. a duchowość protestancka”, „Studia Historica Gedanensia” XI, 2020, s. 167–168, 172, 184; M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 2, Danzig 1815, Stück 29, s. 458–462 (Polona); Walther Faber, „Die polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 70, 1930, s. 94, 125, 133.