Gdańsk-Grodzisko — cmentarz ewangelicki kościoła i szpitala Bożego Ciała

U zachodniego podnóża Grodziska (Góra Gradowa), przy dzisiejszej ulicy 3 Maja, leżał cmentarz kościoła i szpitala Bożego Ciała (Heilig-Leichnam-Kirche), wzmiankowanych w 1380 roku. Cmentarz Bożego Ciała (Heiliger Leichnam-Kirchhof), o powierzchni około 1,09 hektara, założono w drugiej połowie XIV wieku dla pensjonariuszy szpitala zmarłych na choroby zakaźne; od końca XVI wieku grzebano tu także parafian.

Według Andrzeja Januszajtisa od 1538 roku cmentarz przy kościele Bożego Ciała przejął rolę wymienianego w 1342 roku cmentarza świętej Gertrudy, na którym chowano ofiary epidemii i biedaków; w XVIII wieku były tu trzy cmentarze, a cały teren nazywano Państwem Zmarłych. Według G. Löschina (1853) cmentarz przy kościele założono w 1538 roku, w czasie zarazy, gdy cmentarz świętej Gertrudy nie mieścił już zmarłych; sięgał on początkowo aż w okolice cmentarza świętej Katarzyny, gdzie stykał się z cmentarzem domu ospowego, a w 1704 roku przy budowie nowych umocnień ograniczono go do późniejszych rozmiarów.

W 1811 roku władze gubernatora zabrały kościołowi kolejną znaczną część cmentarza pod fortyfikacje — odnotował to w 1905 roku archidiakon kościoła świętej Katarzyny E. Blech. W użytku ewangelickim pozostawał do zamknięcia 8 grudnia 1956 roku. W latach sześćdziesiątych XX wieku teren splantowano, obsiano trawą i zamieniono na park, a w 2002 roku stanął tu pomnik „Cmentarz Nieistniejących Cmentarzy”.

Według Klaudiusza Grabowskiego (2024) niewielki fragment cmentarza widać na miedziorycie Jana Karola Schultza z 1858 roku, a znacznie większy na drzeworycie według Louisa Sy, ogłoszonym w lipskim tygodniku „Illustrirte Zeitung” z 15 kwietnia 1865 roku (nr 1137, s. 252); drzeworyt przedstawia coroczną modlitwę za zmarłych na tym cmentarzu i pozwala rozpoznać niektóre nagrobki.

Od południa do cmentarza Bożego Ciała przylegał od końca XV wieku, oddzielony drewnianym płotem, cmentarz Lazaretu (Lazarett-Kirchhof); ten od 1704 roku znikał pod wałami umocnień Grodziska. Kościół Lazaretu prowadził własne księgi — Bär wymienia go pod pozycją szesnastą jako „Danzig, Kirche zum Lazarett”, z zachowanymi duplikatami chrztów i ślubów z lat 1800–1801 w gdańskim archiwum państwowym.

Kościół od 1557 roku służył protestantom, a od 1592 roku był ewangelicką (luterańską) świątynią parafialną. Max Bär w spisie ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich z 1908 roku umieszcza „Danzig, Heil. Leichnam” pod pozycją siedemnastą wśród parafii ewangelickich diecezji gdańskiej miejskiej, wskazując księgę chrztów i ślubów prowadzoną od 1632 roku, księgę zmarłych od 1747, wykaz komunikantów od 1862 i konfirmowanych od 1802. Wykaz gmin do spisu powszechnego z 1885 roku podaje zaś „Danzig (Heilig Leichnam)” jako parafię ewangelicką dla sześciu wsi powiatu Danziger Höhe: Brentau, Heiligenbrunn, Klein Kelpin, Mattern, Rentau i Scheffmühl. W źródłach nie znaleziono liczby pochowanych: Bär nie podaje sum rocznych, a w karcie ewidencji konserwatorskiej rubryka liczbowa jest pusta.

Parafia miała też nowy cmentarz, założony w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku po wschodniej stronie cmentarza wojskowego, od dzisiejszej ulicy Dąbrowskiego; od 1945 roku jest on częścią Cmentarza Garnizonowego. Stoją tam drewniana neogotycka kaplica, którą serwis cmentarzy komunalnych Gdańska datuje raz na 1896 rok, raz na początek XX wieku, oraz dom grabarza. Według księgi adresowej z 1910 roku stary cmentarz Bożego Ciała leżał przy szpitalu (grabarz August Uhlenberg), a nowy — przed Bramą Oliwską, obok cmentarza garnizonowego (grabarz Otto Boesler).

Według tej samej księgi adresowej na starym cmentarzu przy kościele Bożego Ciała stał większy krzyż marmurowy na grobach dwóch pruskich księżniczek. Według korespondencji z Gdańska z 29 maja 1844 roku, ogłoszonej w „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, spoczywało tu jednak dwoje rodzeństwa księcia Adalberta, książę i księżniczka, zmarłych w listopadzie 1806 roku we wczesnym dzieciństwie w Pillau i w Gdańsku; książę Adalbert odwiedził ten cmentarz w czasie pobytu w mieście.

W 1919 roku oba cmentarze Bożego Ciała, jako własność kościoła szpitalnego, podlegały zarządowi szpitala, nie radzie parafialnej; ogrodnikiem starego cmentarza był Robert Brose, nowego — Rudolf Bösler. Na starym cmentarzu w miesiącach letnich odprawiano nabożeństwa pod gołym niebem: G. Löschin w przewodniku z 1853 roku pisze o ambonie polowej zbudowanej na nowo w 1707 roku i o zadaszonych ławach, zwanych altaną letnią (Sommerlaube), zbudowanych w 1685 roku, powiększonych w 1711 i odnowionych w 1836 roku.

Pastor tej parafii Franz Lippky w opisie kościoła z 1916 roku wywodził ten zwyczaj od kazania Jakuba Hegge, zwanego Finkenblockiem, który 13 lipca 1522 roku jako pierwszy przemawiał po ewangelicku pod gołym niebem na Grodzisku, a o ówczesnej ambonie letniej pisał, że nosi datę 1821; od regularnych nabożeństw na cmentarzu odstąpiono wtedy, bo zbyt wiele hałasu i niepokoju niósł rosnący ruch kolejowy i tramwajowy.

Po wojnie cały zespół nowego cmentarza działał jako otwarty cmentarz komunalny do 1956 roku; zamknięto go 8 kwietnia 1961 roku, a ponownie otwarto w 1995 roku. Kościół z wieków XV–XVII wpisano do rejestru zabytków 16 grudnia 1956 roku, pod numerem A-65. Wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego notuje pod numerem A-65 zespół szpitalny Bożego Ciała przy ulicy 3 Maja 21, wpisany 31 października 1988 roku, i wymienia w nim osobno cmentarz szpitalny, starą plebanię z 1762 roku, nową plebanię z 1865 roku oraz trzy domy mieszkalne — z 1861, 1866 i szachulcowy z 1766 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii Heil. Leichnam w Gdańsku 6752 ewangelików.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 2, 67; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 217; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia) i cmentarze-gdanskie.pl; „Cmentarze na terenie Śródmieścia. Zespół u podnóża Grodziska” — Encyklopedia Gdańska; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908; „Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen”, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Höhe; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Cmentarz Garnizonowy. Historia”, cmentarze-gdanskie.pl; „Cmentarz Garnizonowy”, cmentarze-gdanskie.pl; A. Januszajtis, „G jak gdańskie cmentarze” (cykl „Gdańskie ABC”), „Nasz Gdańsk” 2003, nr 11, s. 6–7; F. Lippky, „Die evangelische Kirche zum Heiligen Leichnam Danzig”, [Gdańsk] 1916, s. 5–6; E. Blech, „Leidensjahre von St. Katharinen in Danzig”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, 1905, s. 183; G. Löschin, „Danzig und seine Umgebungen”, Gdańsk 1853, s. 100–101; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 1 czerwca 1844 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1957, nr 4, poz. 46, s. 38; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 170.