Gdańsk-Grodzisko — cmentarz ewangelicki parafii Najświętszej Marii Panny (Neuer Kirchhof)

Nowy Cmentarz (Neuer Kirchhof, St. Marien-Kirchhof) należał do parafii kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny — gdańskiej Marienkirche. Powstał w latach 1819–1829, po reformie zespołu cmentarzy z około 1818 roku, gdy większość obszaru u podnóża Grodziska rozdzielono między parafie gdańskie. Andrzej Januszajtis łączy powstanie cmentarzy przy dzisiejszej ulicy 3 Maja — Mariackiego, świętego Piotra, świętej Katarzyny i świętego Bartłomieja — z zakazem pogrzebów w kościołach, wprowadzonym wraz z kodeksem napoleońskim. W tym samym tekście Januszajtis datuje te cmentarze na lata 1819–1821.

Leżał przy ulicy 3 Maja 8, po północnej stronie Ogrodu Strzeleckiego i Domu Strzeleckiego imienia Fryderyka Wilhelma, i zajmował 0,69 hektara. Działka miała kształt wieloboku wydłużonego na osi wschód–zachód, a teren wznosił się lekko ku zachodowi. Od północy cmentarz graniczył z drogą na Grodzisko, przy której w latach 1880–1882 wzniesiono koszary pionierów (Pionierkaserne, następnie Szkoła Wojenna).

Cmentarz wchodził w skład zespołu cmentarzy położonych u podnóża Grodziska, po zachodniej stronie dzisiejszej ulicy 3 Maja. W sąsiedztwie leżały nekropolie świętego Bartłomieja I i II, świętej Katarzyny, świętych Piotra i Pawła, Bożego Ciała, Reich der Toten oraz żydowska.

Agathon Harnoch datuje pierwsze ewangelickie kazania w tej świątyni na 1524 rok: głosił je franciszkanin Aleksander, który po wielkim rozruchu musiał ustąpić w 1525 roku. Według Harnocha od 1536 roku nauczał tu Pancratius Klein. Według Benedykta Reszki zwolennicy Lutra odprawiali w nim nabożeństwa w 1529 roku, a w 1572 roku przejęli go ostatecznie i użytkowali do 1945 roku. Około 1890 roku Harnoch liczył w parafii blisko 10 600 dusz i trzech duchownych, a cmentarz zapisał jako własność kościoła. Bär w spisie z 1908 roku wymienia „Danzig, St. Marien” wśród parafii ewangelickich diecezji gdańskiej miejskiej, z chrztami od 1580 roku, ślubami od 1590 i zmarłymi z lat 1537–1566 oraz od 1593 — po części prowadzonymi jako Steinbücher, czyli księgi kamieni nagrobnych.

Według księgi adresowej z 1910 roku pierwszy cmentarz parafii Mariackiej leżał przy Promenadzie 8, obok Domu Strzeleckiego imienia Fryderyka Wilhelma; grabarzem był Nicolaus. W 1919 roku ogrodnikiem cmentarnym parafii Mariackiej był Emil Thrun, a przełożonym cmentarzy w radzie parafialnej rentier Eugen Reichmann. Thrun mieszkał jednak przy drugim cmentarzu Mariackim, na Wielkiej Alei (Große Allee 11), nie przy opisywanym tutaj. Czynny był do 1945 roku, a zamknięto go 8 grudnia 1956 roku; dziś na jego miejscu jest tymczasowy parking. W źródłach nie znaleziono liczby pochowanych; Bär opisuje zakresy zachowanych ksiąg, bez sum rocznych, a w karcie ewidencji konserwatorskiej rubryka liczbowa jest pusta.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Marien w Gdańsku 10 268 ewangelików.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 214; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Cmentarze na terenie Śródmieścia. Zespół u podnóża Grodziska”, oraz cmentarze-gdanskie.pl; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn–Rumia 2008; A. Januszajtis, „G jak gdańskie cmentarze” (cykl „Gdańskie ABC”), „Nasz Gdańsk” 2003, nr 11, s. 6–7; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte” 1918, cz. III, s. 75; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18.