Gdańsk-Grodzisko — cmentarz Lazaretu (Dom Ospy)

Cmentarz Lazaretu (Lazarett-Kirchhof) przylegał od południa do cmentarza szpitala i kościoła Bożego Ciała u zachodniego podnóża Grodziska, przy dzisiejszej ulicy 3 Maja, i był od niego oddzielony drewnianym płotem. Należał do Szpitala Miejskiego, zwanego Lazaretem przy Bramie Oliwskiej, i istniał od końca XV wieku. Nie była to nekropolia parafialna, lecz szpitalna i miejska: sąsiadujące z nią kwatery u podnóża Grodziska służyły zmarłym na choroby zakaźne oraz ubogim, których nie wiązała przynależność do żadnego z gdańskich kościołów ani szpitali.

Od początku XVII wieku działał tuż obok — sporadycznie, a od 1631 roku stale — Bauer-Kaul, czyli Chłopski Dół, komunalne miejsce pochówku ubogich. W 1658 roku, przy pierwszej reorganizacji tego terenu, powołano cmentarz Ubogich (Armenkirchhof), który przejął większość pochówków Lazaretu i wszystkie z Chłopskiego Dołu. W czasie dżumy w 1709 roku na jego części urządzono cmentarz przy Grodzisku (Kirchhof am Hagelsberg); na początku XIX wieku chowano tam głównie samobójców i skazańców, stąd ówczesna nazwa Kirchhof der armen Sünder, czyli cmentarz Ubogich Grzeszników.

Cmentarz Ubogich pozostawał wprawdzie odrębny organizacyjnie od cmentarza Lazaretu, ale obszarów grzebalnych nie rozgraniczono ściśle. W 1819 roku zapisano go jako Armen- oder Pockenhaus-Kirchhof — cmentarz Ubogich i Domu dla Chorych na Ospę. Od lat czterdziestych XVII wieku do 1809 roku tereny grzebalne na południe i zachód od zabudowań szpitala i kościoła Bożego Ciała, aż po podnóże Grodziska, tworzyły najrozleglejszą nekropolię Gdańska.

Od 1704 roku miejsce cmentarza Lazaretu zajmował należący do umocnień Grodziska wał z drogą i fosą, zwany Steinbocksbrill — Okularami Steinbocka. W nazwie upamiętniono szwedzkiego generała Magnusa Stenbocka, generalnego komisarza wojennego w Polsce, przebywającego w Gdańsku w 1703 roku. Dziś biegnie tędy północny wjazd na Grodzisko, a w miejscu fosy stoi wzniesiony w połowie XIX wieku budynek zbrojowni (Zeughaus), obecnie mieszkalny.

Kościół Lazaretu prowadził własne księgi metrykalne: w spisie ksiąg kościelnych Prus Zachodnich, opracowanym przez Bära w 1908 roku, figuruje jako „Danzig, Kirche zum Lazarett”, z zachowanymi duplikatami chrztów i ślubów z lat 1800–1801.

Źródła: Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Cmentarze na terenie Śródmieścia. Zespół u podnóża Grodziska”, oraz cmentarze-gdanskie.pl; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908.