Gdańsk-Grodzisko — pierwszy cmentarz ewangelicki parafii św. Bartłomieja (Kirchhof I)

Cmentarz ewangelicki (luterański) parafii świętego Bartłomieja leżał u podnóża Grodziska (Hagelsberg), między Nowymi Ogrodami a dawną Bramą Oliwską, po zachodniej stronie ulicy 3 Maja. Założony w 1819 roku, zajmował około 0,2 hektara i nosił nazwę „Kirchhof I”; był jednym z dwóch cmentarzy tej parafii w tym miejscu. Andrzej Januszajtis łączy powstanie cmentarzy przy dzisiejszej ulicy 3 Maja — Mariackiego, świętego Piotra, świętej Katarzyny i świętego Bartłomieja — z zakazem pogrzebów w kościołach, wprowadzonym wraz z kodeksem napoleońskim, i datuje je na lata 1819–1821.

Macierzysta świątynia, gotycki kościół świętego Bartłomieja przy dzisiejszej ulicy Świętego Bartłomieja, pozostawała ewangelicka do 1945 roku, a pierwsze kazania ewangelickie zabrzmiały w niej w latach 1523/1524. Luterański zryw w Gdańsku z lat 1525–1526 został stłumiony, a miasto wróciło wtedy do obrządku katolickiego; trwale ewangelickie stały się kościoły gdańskie po 1557 roku.

Według księgi adresowej z 1910 roku stary cmentarz parafii świętego Bartłomieja leżał przy Promenadzie Strzeleckiej (Schützenhaus-Promenade), u stóp Góry Gradowej. W tej samej księdze nowy cmentarz parafii figuruje jako część trzech zjednoczonych cmentarzy przy Wielkiej Alei. W 1919 roku stary cmentarz parafii świętego Bartłomieja przy Promenadzie był zamknięty, z wyjątkiem jednego grobu rodzinnego, w którym można było chować.

Cmentarz był czynny do 1945 roku, a formalnie zlikwidowano go 21 listopada 1946 roku. Teren splantowano przy budowie dworca autobusowego PKS, którego budynek stoi dziś na dawnej nekropolii; nagrobki i układ kwater się nie zachowały.

Kościół po 1945 roku użytkowali jezuici, a od 1990 roku parafia greckokatolicka. W 2001 roku kościół stał się konkatedrą eparchii wrocławsko-gdańskiej.

Zespół cmentarzy u podnóża Grodziska nie figuruje w rejestrze zabytków, a jedynie w ewidencji konserwatorskiej. Sam kościół świętego Bartłomieja przy ulicy Świętego Bartłomieja 1 wpisano do rejestru pod numerem A-427 decyzjami z 24 lutego 1967 i 28 lipca 2005 roku, wraz z cmentarzem przykościelnym oraz murowanym ogrodzeniem z drugiej połowy XVII wieku i z 1816 roku. W tym wpisie chodzi o cmentarz przy samym kościele, nie o ten u podnóża Grodziska. Osobnym obiektem pozostaje również zjednoczony cmentarz kościołów świętego Bartłomieja, świętego Jana oraz świętych Piotra i Pawła przy Wielkiej Alei, objęty w 2025 roku ochroną rejestrową jako część zespołu cmentarno-parkowego po wschodniej stronie alei Zwycięstwa.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Bartholomäi w Gdańsku 4994 ewangelików.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 67; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 57; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; A. Januszajtis, „G jak gdańskie cmentarze” (cykl „Gdańskie ABC”), „Nasz Gdańsk” 2003, nr 11, s. 6–7; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17.