Gdańsk-Kiełpino Górne — dawny kościół ewangelicki

Kościół ewangelicki przy dzisiejszej ulicy Goplańskiej 20 w Kiełpinie Górnym (po niemiecku Hoch Kelpin), wsi włączonej w 1973 roku do Gdańska, zbudowano w połowie lat dwudziestych XX wieku, gdy wieś należała do Wolnego Miasta Gdańska. Po 1945 roku przejęli go katolicy; w 1958 roku poświęcono go jako kościół pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela. Na północ od niego stoi dziś nowy kościół parafialny, konsekrowany w 2005 roku; stary według Encyklopedii Gdańskiej pełni funkcję świątyni pomocniczej. Nie figuruje w rejestrze zabytków; gminna ewidencja zabytków Gdańska wymienia pod tym adresem tylko dom i budynek gospodarczy.

W 1860 roku Kiełpino Górne wraz z przysiółkami Jakubowo i Kolberg liczyło 15 domów i 196 mieszkańców: 115 katolików i 81 ewangelików. Spis z 1885 roku zna Hoch Kelpin jako obwód dworski powiatu Danziger Höhe ze 161 mieszkańcami, w tym 16 ewangelikami i 145 katolikami; ewangelicy należeli wtedy do parafii w Lublewie (Löblau), katolicy do Matarni.

W 1901 roku właściciel wsi Max Hartmann sprzedał ją Królewsko-Pruskiej Komisji Osiedleńczej, która rozparcelowała grunty. Kiełpino Górne i sąsiednie Smęgorzyno otrzymały razem 23 gospodarstwa osadnicze, a osadnikami byli głównie Niemcy, którzy od pokoleń żyli w Rosji i stamtąd wrócili, zwani Rückwanderer. Według kroniki parafii w Sulminie, którą przytacza niemiecka strona o parafii w Przyjaźni (Rheinfeld), oparta na pracy Willy’ego Heidna, konsystorz wyznaczył dla nowych osad w kwietniu 1905 roku wikariusza Schieferdeckera; odprawiał on nabożeństwa w szkołach w Niestępowie i Sulminie oraz w pomieszczeniu w Kiełpinie Górnym, które udostępnił państwowy zarząd majątku. W latach 1905–1906 zbudowano kościół w Sulminie, w 1907 roku powstała tam samodzielna parafia, a w 1908 roku przekazano jej cmentarze w Sulminie, Niestępowie i Kiełpinie Górnym.

W spisie z 1910 roku i w almanachu z 1913 roku Sulmin występuje pod nazwą Richthof. Spis z 1910 roku podaje dla gminy Hoch Kelpin 246 mieszkańców, w tym 220 ewangelików mówiących po niemiecku, i parafię ewangelicką w Richthof. Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy w parafii Richthof 757 dusz, z tego 220 w Hoch Kelpin.

Część osadników odeszła od pruskiego Kościoła krajowego. Willy Heidn w opisie Niestępowa i kronika parafii w Sulminie, przytoczona na tej stronie, podają, że za namową staroluterańskiego pastora Wichmanna z Gdańska piętnaście rodzin reemigrantów z Rosji wystąpiło z Kościoła krajowego i założyło gminę staroluterańską; jej kaplica stanęła w Niestępowie, przy drodze do Kiełpina Górnego. Od 1920 roku Sulmin i Niestępowo leżały w Polsce, a Kiełpino Górne w Wolnym Mieście Gdańsku; granica biegła na zachód od wsi.

Według tej samej strony wielu ewangelików wyjechało z ziem przyznanych Polsce i parafia w Sulminie zmalała do 1938 roku z 570 do 70 dusz.

🟡 Źródła różnią się co do roku budowy kościoła w Kiełpinie Górnym i co do tego, kto go zbudował. Encyklopedia Gdańska podaje, że wybudował go w 1926 roku Ewangelicki Kościół Unii Staropruskiej dla mieszkańców Kiełpina Górnego i Otomina, przybyszów z Pomorza włączonego do Polski, a obsługiwał go pastor gdańskiego kościoła świętego Jana. Kamil Sobolewski, autor strony o dziejach Kokoszek, pisze, że w 1924 roku katolicy odkupili nieużywany kościół staroluterański w Niestępowie, a za uzyskane pieniądze staroluteranie wybudowali kościół w Kiełpinie Górnym; pod zdjęciem na jego stronie stoi rok 1925, a Magdalena Nowicka w książce o dziejach gdańskiego Jasienia także pisze o kościele z 1925 roku.

Niemiecka strona o parafii w Przyjaźni podaje, że kaplicę w Niestępowie kupiła w 1933 roku nowo założona parafia katolicka, a wszyscy członkowie gminy staroluterańskiej opuścili już wcześniej Niestępowo, osiedlili się przeważnie w Kiełpinie Górnym i zbudowali tam sobie znowu małą kaplicę.

Kościół był niewielki. Magdalena Nowicka podaje wymiary 7,50 na 13,30 metra i wysokość 5,80 metra, mury i jedną wieżę krytą blachą; Encyklopedia Gdańska opisuje go jako jednonawowy, z drewnianym płaskim stropem i niewielką wieżyczką w dachu. Według Sobolewskiego w domu naprzeciw kościoła zamieszkał organista Reinkz, a w latach trzydziestych pastorem był tu doktor filozofii Martin Slotty. Materiały do słownika pastorów ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich podają, że od 22 kwietnia 1928 roku był on pastorem i superintendentem wolnego Kościoła ewangelicko-luterańskiego w Gdańsku; o Kiełpinie Górnym nie wspominają. Sobolewski pisze, że w kwietniu 1945 roku Slotty trafił do obozu „Narwik” w Dolnym Wrzeszczu i tam zmarł.

W 1945 roku żołnierze sowieccy częściowo zniszczyli kościół, a wiele jego drewnianych elementów zużyli na opał. Do mniej więcej połowy 1948 roku stał opuszczony. 7 sierpnia 1948 roku katolicy z Kiełpina Górnego powołali społeczny komitet odbudowy kościoła, nad którym opiekę objęli księża parafii świętego Franciszka z Asyżu w Gdańsku-Siedlcach (Emaus). Proboszcz tej parafii, ksiądz Zygmunt Badowski, prosił 29 września 1948 roku kurię biskupią o zgodę na przejęcie i remont, a 19 października, w imieniu katolików z czterech gromad gminy Łostowice, prosił urząd wojewódzki o przekazanie kościoła; 7 listopada o to samo wystąpiła do starostwa w Pruszczu Gdańskim Gminna Rada Narodowa w Łostowicach. Władze wojewódzkie i powiatowe nie zareagowały. Przez następne lata świątynia, bez okien i drzwi, niszczała, a przez uszkodzony dach lała się do środka woda.

Nowicka i Sobolewski piszą, że trzymano w niej siano, a nawet wyrabiano materiały budowlane, według Nowickiej pustaki.

W połowie 1957 roku wierni zgłosili kurii gotowość wyremontowania kościoła własnym kosztem, a 9 października 1957 roku proboszcz z Emaus, ksiądz Jan Cymanowski, zwrócił się w tej sprawie do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku. 2 lipca 1958 roku Prezydium zgodziło się oddać kościół w zarząd i użytkowanie diecezji; protokół zdawczo-odbiorczy podpisano 21 lipca 1958 roku. Mieszkańcy własnymi siłami naprawili dach, strop i wieżę, wstawili drzwi i okna. 22 sierpnia 1958 roku biskup Edmund Nowicki erygował w Kiełpinie Górnym kościół pomocniczy parafii świętego Franciszka z Asyżu, a pod koniec sierpnia ksiądz Cymanowski poświęcił świątynię pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela.

Według Szczudłowskiego własnością kościelną kościół stał się w czerwcu 1971 roku.

🟡 Magdalena Nowicka i Kamil Sobolewski podają 2 lipca 1958 roku jako dzień, w którym państwo oddało kościół w zarząd i użytkowanie Kościołowi rzymskokatolickiemu, a 31 sierpnia 1958 roku jako dzień poświęcenia. Encyklopedia Gdańska pisze, że już w 1958 roku utworzono przy kościele samodzielny wikariat parafii w Emaus; według Nowickiej samodzielny wikariat przy kościele w Kiełpinie powstał w 1963 roku.

W 1961 roku duszpasterstwo w Kiełpinie Górnym objął wikariusz, ksiądz Jan Dziuban, który zamieszkał we wsi. W 1963 roku administrację wikariatu przeniesiono z Emaus do Kiełpina Górnego. Według Encyklopedii Gdańskiej w 1970 roku, po zbudowaniu prowizorycznej kaplicy w Jasieniu, wikariat przeniesiono tam, a w 1979 roku powstała parafia przy kościele błogosławionej Doroty z Mątowów, do której kościół w Kiełpinie należał jako filialny. 24 czerwca 1994 roku ustanowiono w Kiełpinie Górnym osobną parafię świętego Jana Chrzciciela. W latach 2000–2005 na północ od dawnego kościoła ewangelickiego zbudowano według projektu Marii Żurek i Macieja Abramskiego nowy, znacznie większy kościół, który 23 października 2005 roku konsekrował arcybiskup Tadeusz Gocłowski.

Stary kościół stoi bezpośrednio przy ulicy Goplańskiej; według Encyklopedii Gdańskiej w jego ołtarzu jest tryptyk stylizowany na gotycki, z obrazem chrztu Chrystusa w Jordanie. Cmentarz ewangelicki Kiełpina Górnego, leżący około pół kilometra na zachód od kościoła, przy ulicy Otomińskiej, ma w atlasie osobny wpis.

🟡 Wpis o cmentarzu podaje, że w 1971 roku cmentarz przekazano parafii błogosławionej Doroty z Mątowów. Według Encyklopedii Gdańskiej parafia ta powstała w 1979 roku; w 1971 roku, według Szczudłowskiego, kościół w Kiełpinie Górnym stał się własnością kościelną.

Źródła: P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość”, t. 84 (1995), s. 298–299; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło o kościele świętego Jana Chrzciciela w Kiełpinie Górnym i hasło „Kiełpino Górne”; K. Sobolewski, „Historia Kokoszek: Kiełpino Górne” (historiakokoszek.pl); M. Nowicka, „Dzieje gdańskiego Jasienia”, za stroną kokoszki.org; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 365–366; U. Kerntopf, strona o parafii ewangelickiej w Przyjaźni (pom-wpru.kerntopf.com), za W. Heidnem i kroniką parafii w Sulminie; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 6, s. 1719; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Provinz Westpreußen, Berlin 1887 (spis z 1 XII 1885), s. 24, poz. 63; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis z 1 XII 1910), s. 8–9, poz. 15; almanach Prus Zachodnich 1913 (Sonderschrift 59), s. 20; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Gdańska na lata 2020–2023, aneks 4, s. 332; OpenStreetMap.