Gdańsk — kościół i szpital Świętych Aniołów

Od szpitala Wszystkich Bożych Aniołów wzięła nazwę cała gdańska dzielnica — Aniołki. Kompleks stał przy drodze ze Starego Miasta do Wrzeszcza, w dzisiejszym rejonie ulicy Skłodowskiej-Curie i alei Zwycięstwa. Kościół nie istnieje: zniszczono go ostatecznie podczas oblężenia Gdańska w 1807 roku, a przykościelny cmentarz zlikwidowano około 1814 roku; fundacja mieszkaniowa przetrwała do 1945 roku. Fundamenty świątyni odsłonięto podczas badań archeologicznych w 2021 roku; w tym miejscu stoi dziś czołg-pomnik T-34.

Fundacja powstała w połowie XIV wieku, około 1335 albo 1349 roku. Początkowo była to kaplica polna, później rozbudowana do funkcji szpitala; szpital wzmiankowany jest od 1440 roku. W połowie XV wieku połączono ją ze szpitalem świętego Jerzego. Zabudowę niszczono wielokrotnie: w 1520 roku, w 1576 roku (odbudowa w 1580 roku) i w 1734 roku (odbudowa w 1739 roku). Rękopis Ephraima Praetoriusa „Evangelisches Danzig” podaje, że w listopadzie 1520 roku, na początku wojny z ostatnim wielkim mistrzem Albrechtem, kościół wraz z innymi świątyniami i szpitalami leżącymi przed wałami rozebrało i spaliło samo miasto, a po wojnie go odbudowano; we wrześniu 1576 roku, gdy król Stefan Batory wystąpił zbrojnie przeciw miastu, kościół razem ze szpitalem rozebrało i doszczętnie spaliło gdańskie wojsko.

Odbudowę rozpoczęto w 1580 roku, w takiej wielkości, w jakiej kościół stał za czasów autora, lecz w 1614 roku był on znowu całkiem zrujnowany. W styczniu 1615 roku przełożony Adrian Stiepel kazał go odnowić; remont kosztował 1852 grzywny, zebrane przez Stiepla głównie u dobrych ludzi. Stiepel wyjednał też u Rady własnego duchownego dla tego kościoła i własnym kosztem zbudował dom dla pastora, z zastrzeżeniem, że może w nim mieszkać tylko tutejszy duchowny. Zmarł w 1640 roku w wieku 62 lat i 9 lipca został pochowany w kaplicy świętego Salwatora w kościele Mariackim. Po Reformacji zakład był luterański, a kościół służył jego ubogim i mieszkańcom wsi Suchanino.

Według rękopisu Praetoriusa do tego kościoła należeli ewangelicy z okolicznych miejscowości, między innymi z Suchanina, Jäschkenthal, Wrzeszcza (Langfuhr), Pietzkendorf, Strieß i Nowych Szkotów, z kuźnic oraz młynów prochowych, zbożowych i papierniczych w Oliwie i wokół niej, a także z Conradshammer, Silberhammer i Brentau. Kościół nosił także wezwanie świętego Michała. Praetorius pisze, że ufundowali go pod tym wezwaniem Krzyżacy, a Dionizy Runau w opisie wojny trzynastoletniej nazywa go kaplicą Wszystkich Bożych Aniołów. Mistrz murarski Barthel Ranisch opisał go w 1695 roku jako budowlę długą na 65 i szeroką na 32 stopy, z krytą ołowiem wieżyczką na dzwony pośrodku dachu, a ordynacja dla ubogich z 1551 roku przeznaczała ten szpital — podobnie jak szpitale Świętego Ducha i świętej Gertrudy — dla ludzi starych, lecz zdrowych.

Adam Szarszewski przywołuje za Meissnerem przykład trwania dawnego wyposażenia: przedreformacyjny ołtarz maryjny tego kościoła starannie odnowiono jeszcze w 1615 roku, a rozebrano jako przeżytek dopiero w 1667 roku, choć jego resztki widziano jeszcze na początku XVIII wieku. Praetorius podaje, że ołtarz, który go zastąpił, nosił datę 1667, a dawny — bardzo stara malowana tablica z mocno złoconymi rzeźbami — można było jeszcze oglądać w jednej z izb. Chrzcielnica nosiła datę 1669, a pozytyw na chórze naprzeciw ambony sprawili w 1646 roku przełożeni Daniel Brandes, Hans von Amstern, Ernst Krüger i Daniel Zinck, jak głosił umieszczony na nim napis złotymi literami. W kościele wisiały dwa mosiężne żyrandole, z których jeden nosił datę 1653.

Wieżyczkę na dzwony, dawniej krytą ołowiem, gruntownie naprawiono w 1697 roku i pokryto miedzią; zamiast dawnej chorągiewki z datą 1615 stanęła na niej figura anioła Michała walczącego ze smokiem. Z trzech dzwonów dwa nowe odlał w 1700 roku gdańszczanin Absolon Witwerck, a trzeci, najmniejszy, był bardzo stary i miał nieczytelny napis. W 1701 roku staraniem Hansa Richnaua wstawiono nowy konfesjonał do zakrystii, w której — jak zauważa autor — mogła się odbywać spowiedź indywidualna.

Według dopisku w rękopisie Praetoriusa w 1753 roku zbudowano nową plebanię, przeniesioną bliżej drogi biegnącej za kościołem, z ogrodem i stajniami. Statut szpitala z 1863 roku zastrzegał, że przyjmować można do niego tylko osoby wiary chrześcijańskiej.

Według Löschina (1815) spalone w 1520 roku kościół i szpital odbudowano w 1525 roku. Przy ponownym spaleniu w 1576 roku mury kościoła według niego przetrwały, a odbudowany w 1580 roku kościół był raczej kaplicą, nie miał własnego duchownego, a nabożeństwa odprawiał tu tylko od czasu do czasu diakon jednego z kościołów Starego Miasta. Około 1614 roku Adrian Stiepel (w druku: Stieppel) kazał według Löschina wzmocnić mury przyporami i zabezpieczyć fundamenty, znacznie powiększyć kościół, zbudować nową wieżę i zakrystię, sprawić empory, ławy i dzwony, odświeżyć obraz ołtarzowy i przenieść tu chrzcielnicę z kościoła Mariackiego. Szpital, jak pisze Löschin, stopniowo zmieniał się z fundacji dobroczynnej w zakład dożywotnich rent. W czasie oblężenia w 1734 roku, przy nadejściu Kozaków, podpalono cegielnię stojącą przy kościele i szpital, a kościół złupiono i zamieniono na stajnię.

Kościół podpalili sami oblężeni 1 kwietnia 1807 roku, gdy Francuzi zajęli Zigankenberg i dotarli za połowę Wielkiej Alei; w 1815 roku stał jako ruina. Według Klaudiusza Grabowskiego (2024) zniszczony kościół wraz z przylegającym do niego cmentarzem przedstawia akwarela Johanna Adama Breysiga z około 1809 roku, a cmentarz uwiecznił wcześniej Matthaeus Deisch w cyklu „50 widoków Gdańska” z lat 1761–1765.

Spis duchownych gdańskich Efraima Praetoriusa prowadzi dla tego kościoła — wymienianego jako „Zu All Gottes Engeln” w dziale „Auf der Höhe” — nieprzerwaną listę od połowy XVI wieku. Otwiera ją Stefan Bilovius w 1549 roku; po nim służyli Henryk Petrejus Hartmann (1615–1620), Piotr Richter (od 1623 lub wcześniej według wydania z 1760 roku, od 1624 lub wcześniej według wydania z 1713 roku, do 1648), Szymon Janichius (1648–1664) i Adam Hartsch (1664–1685). Przy Piotrze Richterze wydanie spisu z 1760 roku zaznacza, że należał on jeszcze do miejskiego ministerium; po zbudowaniu zewnętrznych umocnień twierdzy duchowny kościoła Świętych Aniołów pozostał poza nim, a uchwałą rady miasta otrzymał pierwsze miejsce wśród duchownych kościołów okręgu Wyżyn.

Rękopis Praetoriusa powołuje się tu na uchwały Rady z 14 kwietnia i 8 maja 1681 roku, 8 czerwca 1682 roku i 7 września 1703 roku, według których przy zastępstwach w czasie wakansów w mieście w dni powszednie duchowny tego kościoła miał zawsze pierwszeństwo. W dalszej części listy stoją: Michał Ewald (1686–1710), Adam Tschirtner (1710–1711) i Jan Dawid Henrichsdorff (1712–1715, zmarły w 1729 roku).

Rękopis Praetoriusa dodaje do tej listy wiele szczegółów. Autor podaje za bardzo starym rękopisem, że duchowny imieniem Stefan — w którym rozpoznaje Stefana Biloviusa z Oschatz — już w 1549 roku udzielał tu Komunii pod dwiema postaciami, czemu w mieście sprzeciwiali się katolicy; odwiedzał chorych, a za jego sprawą zaniechano w tym roku śpiewania wigilii za zmarłych. Potem krótko służył przy kościele świętego Jana w Gdańsku, a następnie w Toruniu. Henryk Petrejus Hartmann, pierwszy duchowny po odnowieniu kościoła w 1615 roku, wydał w 1616 roku łaciński poemat o życiu Chrystusa, podpisany jako sługa słowa Bożego „ad omnes Dei angelos”, czyli przy Wszystkich Bożych Aniołach; zmarł w 1620 roku i 2 października został pochowany przy tym kościele.

Według dopisku powołującego się na dokument z archiwum Rada zatwierdziła Piotra Richtera na duchownego tego kościoła już 21 listopada 1620 roku. W 1647 roku za nieprawidłowo udzielony ślub zawieszono go na trzy miesiące w urzędzie, po czym go przywrócono; zmarł w 1648 roku w wieku 66 lat i 15 stycznia został pochowany przy tym kościele. Szymon Janichius przyszedł w 1648 roku z Koszwał, już w 1659 roku był seniorem wszystkich duchownych gdańskich, zmarł 2 lutego 1664 roku w wieku 67 lat i spoczął w kościele pod amboną. Adam Hartsch zmarł 21 sierpnia 1685 roku i został pochowany w kościele Mariackim; przez następny rok urząd sprawował Johannes Gaunersdorff z Fraustadt, dawniej, od 1676 roku, pastor w Reinfeld, wówczas bez urzędu.

Michał Ewald przyszedł w 1686 roku z Kiezmarku, a Adam Tschirtner, przez 29 lat pastor w Koźlinach, sam poprosił w 1710 roku o przeniesienie tutaj, by w czasie wojennych niepokojów być bliżej miasta; zmarł 25 grudnia 1711 roku. Jan Dawid Henrichsdorff odszedł w 1715 roku do kościoła Zbawiciela.

Dalszy ciąg listy dopisano ręcznie w zachowanym egzemplarzu. Jan Salomon Richter, duchowny od 1715 roku, doprowadził do budowy nowej świątyni: kamień węgielny położono 1 kwietnia 1724 roku, a w pierwszą niedzielę Adwentu tego roku Richter poświęcił kościół. Tak zapisano w rękopiśmiennych dopiskach do spisu Praetoriusa, w egzemplarzach z 1713 i 1760 roku. W 1734 roku, podczas oblężenia Gdańska, musiał uciekać i stracił znaczną część mienia, a nowy kościół zniszczono doszczętnie. Odbudowywał go potem stopniowo, do stanu lepszego niż poprzedni; zmarł w 1749 roku, jak podaje drukowane wydanie spisu z 1760 roku. Po nim wymienieni są Daniel Herman Richter (1750–1761), Chrystian Fryderyk Goetz od 1761 roku, Jan Garber (1761–1768) i Jan Chrystian Teschke od 1768 roku.

Dopisek na marginesie rękopisu Praetoriusa opisuje zmiany z 1724 roku jako znaczną rozbudowę kościoła: wnętrze otrzymało chóry z ławami, wieżyczkę przesunięto i umieszczono na niej zegar bijący z tarczami, a całość ukończono dopiero w 1725 roku, już po poświęceniu kościoła. Druk z 1739 roku wszyty do rękopisu Praetoriusa — oda na dziękczynne nabożeństwo w pierwszą niedzielę po Epifanii 1739 roku, której autorem był według dopisku ręcznego tutejszy pastor Jan Salomon Richter — upamiętnia pełne odnowienie chrzcielnicy i organów po wojennym zniszczeniu całego kościoła w 1734 roku. Chrzcielnicę ufundowała w 1725 roku Konstancja z domu Colet, wdowa po rajcy Starego Miasta Ernście Ludwiku Gützlaffie, a następnie po burmistrzu Gottfriedzie Bentzmannie, z zapisu zmarłego syna Johanna Ludwiga Gützlaffa; po zniszczeniu wojennym przywróciła ją w minionym roku do pełnego stanu.

Organy o 21 głosach, 978 piszczałkach i trzech miechach zbudowała w 1725 roku Konkordia z domu Sanfftleben, wdowa po kupcu Martinie Schillerze, wraz z bratem męża, kupcem Christianem Schillerem; po zniszczeniu rozbudowano je o 558 piszczałek, tak że miały 22 głosy, 1536 piszczałek i cztery miechy. Oba te dzieła poświęcono po raz pierwszy w siódmą niedzielę po Trójcy Świętej 1727 roku, a muzyką podczas nabożeństwa w 1739 roku kierował gdański kapelmistrz Johann Balthasar Christian Freislich.

Według rękopisu Jan Salomon Richter był bratem Mikołaja Richtera, pastora w Tujsku, urodził się 14 czerwca 1678 roku i zmarł 22 grudnia 1749 roku: znaleziono go martwego w łóżku dzień po tym, jak jeszcze wygłosił kazanie. Jego syn Daniel Herman Richter przeszedł w 1761 roku na diakona do kościoła świętego Bartłomieja. Rękopis podaje następstwo po nim jednym ciągiem: Fryderyk Krzysztof Goetz (w drukowanym spisie: Chrystian Fryderyk), powołany w 1761 roku, jeszcze tego roku, 30 października, przeszedł do kościoła świętej Barbary; w 1761 roku przyszedł Jan Garber (w rękopisie: Gerber), który w 1768 roku odszedł do kościoła świętego Jakuba, a po nim w 1768 roku Jan Chrystian Teschke.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom II, 1881) podaje, że kościół Świętych Aniołów stał na terenie Młodego Miasta, miał szpital miejski i cmentarz, a po zburzeniu tej dzielnicy w 1455 roku jako jedyny się utrzymał.

Löschin (1815) pisze, że kościół zbudował wielki mistrz Dytryk von Altenburg w 1340 roku, a według innej wiadomości kronikarskiej w 1349 roku, równocześnie z kościołem w Lublewie (w druku: Löblau). Do 1391 roku kościół stał na otwartym polu, a potem wokół niego założono Młode Miasto; był podobno największym i najokazalszym z czterech kościołów tej dzielnicy, a Krzyżacy mieli się w nim często spotykać z oddaną im radą Młodego Miasta. Szpital ufundował nieco później wielki mistrz Konrad von Jungingen, według Löschina prawdopodobnie dla chorych i wysłużonych żołnierzy zakonu. Ocalenie kościoła przy burzeniu Młodego Miasta, na które król polski dał zgodę, Löschin wiąże raczej z dawną rękopiśmienną wiadomością o ślubie króla Kazimierza złożonym Michałowi Archaniołowi; za mało prawdopodobne uważa, by oszczędzono go dlatego, że stał tam przed powstaniem Młodego Miasta.

W 1461 roku Krzyżacy złupili kościół i szpital, bo gdańszczanie ukryli w zabudowaniach szpitalnych dużą część swojego bydła.

Pastor Blech wspomina, że przy dobrej pogodzie odprawiano w Gdańsku nabożeństwa pod gołym niebem z trzech „ambon polowych” — przy Bożym Ciele, przy kościele Wszystkich Aniołów na prawo od Wielkiej Alei, który przepadł przy zniszczeniach 1807 roku, i przy Domu Ospy (dawnym Lazarecie przy Bramie Oliwskiej). Według Adama Szarszewskiego ambonę polową przed kościołem Wszystkich Aniołów remontowano w 1703 i 1713 roku; za Meissnerem autor podaje, że z takich ambon wygłaszano regularne kazania „pod zielonymi drzewami” od Wielkanocy do świętego Michała.

Rękopis Praetoriusa opisuje też sąsiedni szaniec, który miał własnego duchownego. Niedaleko kościoła Wszystkich Aniołów, w stronę Wisły, 7 czerwca 1638 roku zbudowano wielkim kosztem, z inicjatywy pułkownika, mocny szaniec, nazwany Kalkschanze od szop wapiennych, które się w nim znajdowały. Ponieważ okazał się zupełnie bezużyteczny, później go zburzono na mocy uchwały wszystkich ordynków, a w jego miejsce założono inne szańce po obu stronach Wisły.

W 1646 roku na zwyczajnego pastora w szańcu przyjęto Christianusa Suderoviusa z Meklemburgii, który przedtem przez 30 lat był pastorem w Meklemburgii; urzędował tu cztery lata, zmarł w 1650 roku w wieku 67 lat i 7 listopada został pochowany u świętej Katarzyny, a Michael Albinus, duchowny tego kościoła, wydał drukiem niemiecki wiersz na jego śmierć. W tym samym 1646 roku komendant szańca podarował do niego złocony kielich, który w czasach Praetoriusa znajdował się w kościele w Wisłoujściu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Następstwo po roku 1761 zapisano w spisie dwukrotnie i nie w pełni zgodnie: różnią się imiona Goetza i pisownia nazwiska Garbera. Rękopis Ephraima Praetoriusa umieszcza połączenie szpitala i kaplicy świętego Jerzego z tutejszym szpitalem w XVI wieku, a inne źródła datują je na połowę XV wieku. Według Löschina (1815, s. 559) kościół po zniszczeniach z 1734 roku odbudowano od podstaw w 1749 roku, według Encyklopedii Gdańska w 1739 roku.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 25; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gdańsk”; S. Kościelak, „Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego”, Odrodzenie i Reformacja w Polsce 63 (2019), s. 63–90; Szpital Wszystkich Bożych Aniołów — Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia); Ephraim Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis”, Dantzig 1713 — egzemplarz z rękopiśmienną kontynuacją, s. 44 i karta po niej; E. Praetorius, „Danziger Lehrer Gedächtniß”, Danzig und Leipzig 1760, egzemplarz Bayerische Staatsbibliothek (bsb10360883), s. 62 i dopisek rękopiśmienny, skan 141; A. Szarszewski, „Szpitale gdańskie XVI–XVIII w. a duchowość protestancka”, „Studia Historica Gedanensia” XI, 2020, s. 169, 180–182; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 90v–92v, 94r, 97r–97v, 100r–100v; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 101v; M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 2, Danzig 1815, Stück 35, s. 555–560 (Polona); K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 170.