Gdańsk — kaplica św. Gertrudy (Gertrudenkapelle, nieistniejąca)

Kaplica świętej Gertrudy, wzmiankowana wraz ze szpitalem przed 1342 rokiem, stała pierwotnie poza murami Gdańska, naprzeciw Bramy Długoulicznej, na prawym, wschodnim brzegu kanału Raduni. Podlegała najpierw kościołowi świętej Katarzyny, a od 11 czerwca 1363 roku była filią kościoła Najświętszej Marii Panny. W tym statusie filii miała przywilej ograniczony do jednej cichej mszy dziennie, bez śpiewu, kazań i procesji.

W 1520 roku, w przeddzień świętego Marcina, mieszczanie w obliczu zagrożenia krzyżackiego spalili zapobiegawczo zabudowania przed miastem, a wśród nich szpital świętej Gertrudy; według Reinholda Curickego (1687) ocalał tylko murowany kościół. Kaplicę przeniesiono w 1563 roku wraz ze szpitalem na Zaroślak. W 1576 roku zniszczono ją podczas przygotowań do wojny ze Stefanem Batorym. W latach 1581–1582 urządzono ją w centralnej części odbudowanego szpitala. Mistrz murarski Barthel Ranisch opisał w 1695 roku szpital świętej Gertrudy jako duży budynek szkieletowy, w którym kościół zajmował środkową kondygnację, a na dole i na górze mieszkali pensjonariusze; kościół miał 84 stopy długości i 40 szerokości, a nad szczytem wznosiła się mała wieżyczka.

Po Reformacji służyła luteranom: w latach 1632–1635 udzielano w niej chrztów i chowano zmarłych, a obsługiwał ją pastor Elias Hirschfeld — ten sam, który zabiegał o budowę kościoła Zbawiciela. W 1695 roku przeniesiono z niej ołtarz i ambonę do nowej świątyni, a kaplicę zamknięto i rozebrano ze względu na zły stan. Uchwałę o budowie nowego, szkieletowego kościoła Zbawiciela „w miejsce starego kościoła w szpitalu świętej Gertrudy” rada miasta podjęła 4 lipca 1695 roku.

Ksiądz Jakub Fankidejski podaje, że kościół zburzono z rozkazu magistratu w 1563 roku, szpital umieszczono niedaleko bramy zwanej Petershagen, gdzie później stanął także nowy luterański kościół pod wezwaniem Salwatora. Petershagen to dawna nazwa Zaroślaka, a ten sam rok i przeniesienie kościoła wraz ze szpitalem dalej, do Petershagen, notuje w 1760 roku spis duchownych gdańskich Efraima Praetoriusa. Fankidejski podaje, że cmentarz przy kaplicy zamknięto w 1538 roku, a pochówki przeniesiono do Bożego Ciała.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) na cmentarzu przy kaplicy świętej Gertrudy chowało się najwięcej gdańszczan; w 1380 roku, podczas zarazy morowej, wystawiano tam dniem i nocą Najświętszy Sakrament.

Według pastora Meyera kaplica świętej Gertrudy stała w XIV wieku na wolnym placu przed późniejszą Bramą Długouliczną, mniej więcej na przedłużeniu ulicy Długiej, w rejonie Targu Węglowego, Drzewnego i Siennego; otaczał ją cmentarz dla obcych zmarłych w Gdańsku. Przy kaplicy działało bractwo świętej Gertrudy, zwane też bractwem Grobu Świętego, które opiekowało się chorymi obcymi i zbudowało dla nich szpital. Jakub Hegge, zwany Finkenblockiem, zaczął w 1522 roku głosić kazania najpierw na Górze Gradowej, a potem z ambony zbudowanej dla niego pod wielką lipą (L. Redner w 1875 roku pisał o wielkim dębie) na cmentarzu świętej Gertrudy.

Według Hermanna Freytaga (1898, s. 17) Hegge wygłosił pierwsze publiczne kazanie na Górze Gradowej w niedzielę świętej Małgorzaty, 13 lipca 1523 roku, a na cmentarzu świętej Gertrudy postawiono mu kazalnicę pod dębem. Według Hermanna Freytaga w sierpniu — z toku jego opowieści wynika, że 1524 roku — zebrali się tu, u duchownego Petera Zenkera, niezadowoleni pod wodzą rajcy Corda von Süchten i kowala Petera Königa; wybrali licencjata praw Johanna Wendlanda na swojego przywódcę i rzecznika, pięciu duchownych do głoszenia Słowa Bożego i dwunastu „Rentmeister”, którzy mieli pilnować dochodów miasta i żądać z nich rozliczenia. W czasie odrodzenia Reformacji przy kaplicy świętej Gertrudy pracowali duchowni ewangeliccy. Ordynacja dla ubogich z 1551 roku nakazywała, by wszyscy żebracy mówiący po niemiecku stawiali się w każdy poniedziałek rano u świętej Gertrudy, aby słuchać tam Słowa Bożego.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 71, 72; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gdańsk”; S. Kościelak, „Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego”, OiRwP 63 (2019), s. 63–90; Th. Hirsch, „Kirchengeschichte von Danzig seit Einführung der Reformation”, t. II, Danzig 1847; Encyklopedia Gdańska — kaplica świętej Gertrudy; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 178–179; E. Praetorius, „Danziger Lehrer Gedächtniß”, Danzig und Leipzig 1760, rozdz. XI „Zu St. Gertrud in Petershagen”; Hermann Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 38, 1898, s. 17, 27.