Gdańsk — kościół Świętej Trójcy

Kościół Świętej Trójcy (po niemiecku Trinitatiskirche) na Starym Przedmieściu w Gdańsku to późnogotycka świątynia pofranciszkańska, dziś rzymskokatolicka i obsługiwana przez franciszkanów; w dawnym klasztorze mieści się Muzeum Narodowe w Gdańsku.

Franciszkanów sprowadzono do Gdańska w 1419 roku na mocy przywileju papieża Marcina V, wystawionego 9 października. Prezbiterium, początkowo samodzielny kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy (później zwany kościołem Wieczerzy Pańskiej), wzniesiono w latach 1422–1433. Od 1481 roku trwała rozbudowa: w 1495 roku ukończono przebudowę prezbiterium i rozpoczęto budowę korpusu trójnawowego, w 1503 roku runęła nawa północna, a prace zakończono w 1514 roku.

Według Marka Żydowicza przy odbudowie po katastrofie z 1503 roku pracowali gdańscy murarze cechowi, do których nieco później dołączył zakonny warsztat przybyły z południowych Niemiec; po 1514 roku prace przy budynkach franciszkańskich ustały na dłuższy czas i podjęto je dopiero około 1522 roku, przy budowie refektarza konwentu. Ten sam autor przypomina, że w 1491 roku, na usilne żądanie gdańskich notabli, konwent zreformował drezdeński prowincjał zakonu, a w następnych latach, aż po pierwsze dziesięciolecie XVI wieku, dokumenty miejskie potwierdzają życzliwość mieszczan dla zakonników, którzy prowadzili szkołę dla młodzieży i zajmowali się malarstwem, złotnictwem i rzeźbą. W przededniu Reformacji, jak pisze Sławomir Kościelak, klasztor mógł pomieścić nawet 55 zakonników, a kościół Świętej Trójcy uchodził za największy kościół franciszkański w Polsce.

Do zespołu należy kaplica świętej Anny, dostawiona do klasztoru po 1480 roku i podwyższona w pierwszej ćwierci XVI wieku.

Kaplicę świętej Anny Marek Żydowicz opisuje jako ceglaną, prostokątną budowlę salową o pięciu przęsłach, z bogatym sklepieniem sieciowym i dwuspadowym dachem zakończonym malowniczym szczytem sterczynowym. Powstała ona w dwóch etapach: pierwotny budynek, dostawiony do kościoła bez wiązania murów, był o około 2,5 metra niższy, nie miał sklepień i nakrywał go dwuspadowy dach; wkrótce potem podwyższono go, założono obecne sklepienia i przebudowano szczyt wraz z fryzem. Kaplicę dostawiono do ściany zachodniej kościoła, gdy ta stała już co najmniej na wysokość około 18 metrów — dach kaplicy zasłonił niemal połowę wielkiego okna nawy południowej, które częściowo zamurowano, a poniżej wykuto przejście z nawy do kaplicy.

Utrwaloną w literaturze datę 1480–1484 Żydowicz uważa za opartą na legendzie o fundacji króla Kazimierza Jagiellończyka i na niejednoznacznej wzmiance z kroniki kramarza Jacoba Lubbego, w której wezwanie świętej Anny może dotyczyć także ołtarza albo rzeźby. Sam datuje pierwotną budowlę na czas zapewne po 1496 roku, a obecny kształt kaplicy na około 1505 roku, w każdym razie przed 1514 rokiem; okna w ścianach północnej i południowej otrzymały dzisiejszą, większą formę dopiero na początku XVII wieku. Przebudowa wiązała się z zamurowaniem portalu zachodniego — zdaniem autora dlatego, że około 1505 roku część biegnącej przed fasadą ulicy zajął odcinek murów obronnych przedmieścia.

Według Żydowicza kaplica stanęła na gruncie miejskim, poza placem należącym do franciszkanów, a więc za zgodą rady miasta. Żydowicz przypuszcza, że była fundacją królewską przeznaczoną dla Polaków, a jej przebudowę ostrożnie wiąże z blisko dwutygodniowym pobytem króla Aleksandra Jagiellończyka w Gdańsku w 1504 roku; projekt przypisuje — jak się wydaje — budowniczemu z południowych Niemiec.

W 1555 roku podupadły konwent przekazał kościół i klasztor radzie miasta; część opracowań datuje to przekazanie na rok 1556. Po utrwaleniu luteranizmu obiekt służył gdańskim ewangelikom, a w klasztorze otwarto w 1558 roku miejską łacińską szkołę teologiczną, przekształconą w 1580 roku w Gimnazjum Akademickie, które mieściło się tu do 1806 roku; w 1817 roku połączono je ze szkołą mariacką w Gimnazjum Miejskie, mające siedzibę poza dawnym klasztorem. Mieściła się tu również pierwsza biblioteka miejska — w 1596 roku włączono do niej dawny księgozbiór franciszkański.

Według kroniki Harnocha murowany kościół wznosili za darmo, „dla Boga”, w godzinach wolnych murarze i cieśle z materiałów zebranych przez franciszkanów z jałmużny; ponieważ materiał był słaby, 4 października 1503 roku między czwartą a piątą rano runęła ściana północna z pięcioma filarami, sklepieniami i dachem. Ośmioboczną wieżę w narożniku południowo-zachodnim zbudowano w 1495 roku. Ołtarz główny z 1632 roku odnowiono w 1689 roku; ambonę z 1541 roku zniszczyli w 1812 roku Francuzi, ale zachował się jej korpus. Organy zbudowano w 1648 roku i powiększono w 1704 roku, a wielkie lichtarze ołtarzowe podarowała gmina w 1871 roku. Wśród epitafiów Harnoch wymienia upamiętnienia Johanna Carla de Blanque (zmarłego w 1626 roku), burmistrza Bartholomäusa Schachmanna (zmarłego w 1598 roku) i teologa Daniela Cramera; w czasie francuskiej okupacji nabożeństwa przeniesiono do kaplicy świętej Anny.

Według Piotra Bireckiego (2021) w 1648 roku namalowano na filarach kościoła zespół emblematów.

M. G. Löschin, który w 1815 roku ogłosił w gdańskim tygodniku „Gedana” cykl o dziejach tutejszych kościołów, pisze, że w licznym niegdyś klasztorze franciszkanów, gdy przechodził on w ręce rady, mieszkało już tylko dwóch starych zakonników; zostawili oni sobie do odprawiania nabożeństw tylko tak zwany mały, czyli tylny kościół, w którym stoi ołtarz główny. Oprócz ołtarza głównego stały według niego w kościele cztery małe ołtarze; jeden z nich służył do udzielania Wieczerzy Pańskiej tak długo, jak obaj pozostali zakonnicy korzystali z ołtarza głównego, i także później używano go do czytań i śpiewów.

Zegar bijący na jednej z małych wieżyczek sporządzono w 1560 roku na prośbę profesorów Gimnazjum, którzy chcieli według niego rozkładać godziny lekcji, a w 1602 roku zastąpiono go nowym mechanizmem; kosztował, oprócz oddanego zegarmistrzowi starego, 150 guldenów, z których gmina dała tylko 14, a resztę kasa miejska; w 1640 roku połączono go z zegarem we wnętrzu kościoła. W 1699 roku piorun przebił dach kościoła, zerwał drut zegara, przeszedł przez szafy na chórze, potem skręcił ku ołtarzowi, rozdarł jego nakrycie i powalił kilku stojących w pobliżu studentów.

Według Harnocha od około 1521 roku głosił tu Ewangelię franciszkanin doktor Aleksander, jeden z pierwszych gdańskich reformatorów; w 1561 roku ewangelickim pastorem został magister Ambrosius Stubner, w latach 1622–1650 kościół był areną sporu duchownych luterańskich i reformowanych, a w latach 1643–1646 urzędował tu Abraham Calovius (według P. Th. Schmidta od 26 grudnia 1643 roku do wyjazdu do Wittenbergi 12 października 1650 roku). Doktor Aleksander nosił nazwisko Svenichen; jako franciszkanin z Gdańska uzyskał w Wittenberdze w 1507 roku stopień bakałarza biblijnego, a w 1509 roku doktorat z teologii. Na początku 1524 roku rada miasta, na usilną prośbę jego słuchaczy, dla których kościół Świętej Trójcy stał się za ciasny, powołała go jako zastępcę duchownego do kościoła Mariackiego; zmarł w 1529 roku na angielską potówkę. Około 1890 roku do gminy należało około 4000 dusz.

Kaplica świętej Anny pełniła funkcję kościoła Polaków: gromadziła polskojęzycznych ewangelików, duchownymi bywali profesorowie gimnazjum, a w 1709 roku ustanowiono osobnego duchownego polskiego. Kaplicę, a właściwie kościół świętej Anny, zbudowano w 1480 roku jako przybudówkę kościoła Świętej Trójcy — według Harnocha na żądanie króla Kazimierza i dla Polaków z Przedmieścia — kosztem miasta, które objęło nad nim patronat; chrzcielnicę i kamienną posadzkę otrzymał w 1619 roku, a ołtarz i organy w 1650 roku. Jako świątynię wyłącznie polską urządzono ją jednak według W. Fabera (1930) dopiero w 1552 roku; Faber odrzuca pogląd, że od początku była kościołem polskim.

Już w 1552 roku polski duchowny Johann Polonus odprawiał tu nabożeństwa luterańskie; od 1798 roku polskim duchownym był Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, urodzony 19 lipca 1764 roku w Olsztynku, autor polskiej gramatyki i słownika, zmarły 3 czerwca 1855 roku. Już w 1832 roku polską gminę tworzyło tylko pięć–sześć osób, ale urząd przetrwał Mrongowiusza: w 1860 roku wprowadzono jeszcze Theodora Milla, który głosił po polsku już tylko nielicznym żołnierzom, a po jego śmierci 12 listopada 1871 roku stanowiska nie obsadzono i 24 czerwca 1876 roku Ewangelicka Naczelna Rada Kościelna je zniosła.

Löschin w 1815 roku opisał w „Gedanie” osobno także kościół świętej Anny. Okna, początkowo ledwie o połowę mniejsze, powiększono według niego już w 1630 roku, a ambona, stojąca od 1721 roku i zbudowana kosztem kasy miejskiej, kosztowała 430 guldenów. Był czas, gdy kościół był tak oblegany, że wierni nie mieścili się nawet na dziedzińcu przed nim: wtedy, gdy u świętego Piotra głoszono naukę Kalwina, a u Świętej Trójcy nabożeństwo reformowane wyparło luterańskie, tak że na całym Przedmieściu naukę Lutra można było usłyszeć tylko u świętej Anny. Polski duchowny od świętej Anny, od 1651 roku zarazem diakon przy Świętej Trójcy, miał według Löschina głosić tam na zmianę: jednej niedzieli niemieckie nieszpory, drugiej polskie kazanie południowe; dlatego w 1673 roku zakrystię kościoła Świętej Trójcy zbudowano tak, by mógł z niej przechodzić do zakrystii świętej Anny.

Polski duchowny sprawował oba urzędy do 1709 roku, kiedy Pesarovius sam poprosił o zmianę, bo podwójna praca była dla niego zbyt ciężka, a gmina skarżyła się, że nie rozumie jego niemieckich kazań. Rada rozdzieliła wtedy oba urzędy, a ponieważ samo stanowisko przy świętej Annie nie dawało utrzymania, jeszcze w tym samym roku połączono je z urzędem lektora języka polskiego w Gimnazjum.

Według P. Schmidta franciszkanie wypędzeni z Gdańska mogli wrócić do klasztoru Świętej Trójcy w sobotę przed Zielonymi Świątkami 1526 roku, a biskup włocławski Maciej Drzewicki poświęcił klasztor na nowo. Rękopis Ephraima Praetoriusa dodaje, że gdy w czasie rozruchów 1525 roku zakonnikom kazano opuścić miasto albo przenieść się do jedynego klasztoru „białych mnichów” na Starym Mieście, klasztor franciszkanów („szarych mnichów”) przeznaczono na Athenaeum, czyli szkołę grecką; już w maju następnego roku, po przybyciu króla Zygmunta I, zarządzenie to odwołano. Hermann Freytag dodaje, że Ambrosius Stübner zmarł w 1564 roku, a jego następcą został magister August Hertzberger z Miśni, który od 1554 roku również studiował w Wittenberdze.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) kościół Świętej Trójcy i klasztor franciszkanów ufundowano w 1431 roku; zakonnicy żyli z jałmużny i w czasie Reformacji wymarli, a w 1555 roku kościół i klasztor przejęli luteranie. Ten sam słownik podaje, że w przylegającym do Świętej Trójcy kościele świętej Anny jeszcze w czasie wydania tomu odbywały się polskie kazania, choć słuchaczy było bardzo niewielu; spośród tamtejszych pastorów Volkmar wydał w 1599 roku słownik polsko-łacińsko-niemiecki, a Gotfryd Guzovius z Iławy pisał w 1785 roku wiersze polskie, zbierał pieśni kościelne i założył towarzystwo pielęgnujące język polski.

Pastor Rode rozdziela daty przekazania: według niego franciszkanie oddali radzie miasta budynek klasztoru w 1555 roku, a sam kościół dopiero pięć lat później. Do 1650 roku chrztów, ślubów i innych czynności duchownych w kościele Świętej Trójcy dokonywali reformowani diakoni kościoła świętego Piotra, który był kościołem parafialnym Przedmieścia. Reformowany duchowny doktor Pauli, który od 1613 roku reprezentował w kościele Świętej Trójcy wyznanie reformowane, zmarł 12 grudnia 1650 roku. Mandat królewski z 22 maja 1651 roku nakazywał opieczętować kościół i zawiesić w nim nabożeństwa, ale rada miasta go nie wykonała, a w marcu 1652 roku spór zakończyło rozstrzygnięcie dworu, że reformowani poprzestaną na swoich dwóch kościołach: świętego Piotra i świętej Elżbiety.

Pierwszym pastorem parafii, utworzonej w 1651 roku, był rektor gimnazjum doktor Maukisch, któremu dodano dwóch luterańskich diakonów i czterech przełożonych kościoła; wśród jego następców wymienia się Aegidiusa Straucha, Samuela Schelwiga, Georga Abichta, Ernsta Augusta Bertlinga i Paula Verpoortenna. Po śmierci rektora Rinka w 1811 roku magistrat, na prośbę przełożonych kościoła, powierzył probostwo diakonowi Ehwaldowi, pracującemu tu od 1796 roku — odtąd rektorzy gimnazjum nie byli już pastorami przy Świętej Trójcy. Spośród nowszych duchownych pastor Rode wymienia Philippa Wilhelma Blecha, który służył tu 53 lata (1832–1885), doktora Schefflera, doktora Malzahna (1877–1902) i Paula Schmidta (1887–1911).

Paul Theodor Schmidt podaje, że pierwszego luterańskiego duchownego nieszpornego, licencjata Andreasa Hojera, ustanowiono tu w 1622 roku; zrezygnował on w 1630 roku. W 1626 roku rada, jak pisze Schmidt, mniej lub bardziej z przymusu zgodziła się na formalną ordynację reformowanego Pauliego na duchownego przy Świętej Trójcy, a od 1631 roku Pauli zmieniał się na ambonie z luterańskim duchownym — najpierw Botsackiem, potem Calovem. Po śmierci Pauliego rada uchwałą z 16 grudnia 1650 roku powierzyła kazania wakacyjne Ministerium duchownych gdańskich, a luterański duchowny polski Pambius, od 1642 roku pracujący przy sąsiednim kościele świętej Anny, zaczął wakacyjne kazania nieszporne w czwartą niedzielę Adwentu.

Najstarsza zachowana księga chrztów kościoła Świętej Trójcy zaczyna się 19 lutego 1651 roku; od tego dnia chrzty wszystkich luterańskich mieszkańców Przedmieścia, niemieckich i polskich, przeniesiono do wielkiego kościoła. W lutym 1651 roku, na szczególne życzenie mieszkańców Przedmieścia, pierwszym luterańskim diakonem został 27-letni gdańszczanin Abraham Heyseus, a drugim — Pambius, którego jednak nie zwolniono z polskich kazań u świętej Anny. Johanna Maukischa rada powołała z Lipska w listopadzie 1651 roku; kazanie wstępne wygłosił jako jedyny pastor, nie dzieląc już, jak jego poprzednicy, ambony z reformowanym kolegą, a od pierwszej niedzieli Adwentu 1651 roku z uchwały rady udzielano tu Wieczerzy Pańskiej w każdą niedzielę.

Według karty tytułowej księgi ślubów, prowadzonej od 1 stycznia 1652 roku, pastor Johannes Maukisch pochodził z Freibergu i był profesorem teologii oraz rektorem gimnazjum gdańskiego, a kościół Świętej Trójcy nazywano potocznie „Grauen Mönchen”, od szarych mnichów, czyli franciszkanów. Na wklejce tej księgi odpisano uchwałę rady z 19 czerwca 1654 roku o kolejności gdańskich kościołów i ich duchownych: kościół Świętej Trójcy zajął w niej piąte miejsce, po kościołach Mariackim, świętego Jana, świętej Katarzyny i świętego Bartłomieja, a zebrania ministerium miały się odbywać tylko w kościele Mariackim i prawo ich zwoływania miał doktor Botsack. Decyzję dworu z marca 1652 roku miasto według Schmidta kupiło za „kilka beczek złota”.

Reformowani jeszcze 4 maja 1660 roku, podczas pobytu króla w Gdańsku, prosili go o zwrot kościoła, a z lat 1680 i 1681 zachowała się ich kolejna prośba w tej sprawie. Prawo głosu gminy przy wyborze duchownych przysługiwało według Schmidta dopiero od 1677 roku; podaną przez Löschina datę 1651 Schmidt uznaje za nietrafną. Wspólny ze świętym Piotrem cmentarz służył mieszkańcom Przedmieścia do 1714 roku; od tego roku zaczyna się najstarsza niemiecka księga zmarłych kościoła Świętej Trójcy. Schmidt podaje też, że w latach 1647–1650 luteranie mieli średnio 238 chrztów rocznie, a w 1651 roku 246, oraz że w 1904 roku gmina Świętej Trójcy liczyła 5388 dusz.

Według Löschina (1815) luteranie i reformowani długo spierali się o kościół Świętej Trójcy: rada oddała go luteranom, ale reformowani także rościli sobie do niego prawo, bo duchowny ustanowiony tu jako luteranin, zapisany w druku jako D. Jak. Schmidt, przeszedł na kalwinizm i głosił go z ambony. Gmina na próżno domagała się od rady nabożeństwa luterańskiego; Schmidt był synem rajcy i znalazł u rady ochronę. Wtedy tłum z bronią w ręku wtargnął do kościoła, rozbił ołtarz i wiele zniszczył, bo Schmidt powiedział z ambony, że duchowni w komżach wyglądają jak rzeźnicy, i bo rozeszła się pogłoska, że kazał wyjąć z dawnego ołtarza głównego figurę, którą zakonnicy uważali za świętego Franciszka, prości ludzie zaś za Boga Ojca.

Schmidt wziął sobie na zastępcę podobnie myślącego doktora Pauliego, a rada, by choć w połowie zadowolić gminę, dodała Pauliemu luterańskiego duchownego popołudniowego Hojera, a następnie doktora Botsacka. Gdy po śmierci Pauliego rada ustanowiła na jego miejsce drugiego duchownego luterańskiego, reformowani skarżyli się na to i skłonili księcia Radziwiłła (w druku: Radcziwil), innych możnych polskich oraz Stany Generalne, by się za nimi wstawili, ale bez skutku.

O sporach wokół jednego z tych duchownych pisze Claudia Drese. Gdy w 1669 roku zastanawiano się nad obsadą urzędu, diakon kościoła świętej Katarzyny Michael Bürich donosił Aegidiusowi Strauchowi, że w grę wchodzą także między innymi doktor Bebelius ze Strasburga, doktor Spener z Frankfurtu nad Menem i doktor Müller z Rostocku. Obejmującego urząd Straucha rada miasta przestrzegła, by w kazaniach, wykładach i pismach zachował „die Christliche moderation” (chrześcijański umiar). Strauch się do tego nie zastosował: jego wymierzone w katolików kazania z lat 1670–1672, wydane w 1672 roku jako „Die Tage Purim”, skłoniły biskupa kujawskiego Kazimierza Floriana Czartoryskiego do skargi na dworze królewskim, a na sejmiku w Malborku w maju 1673 roku domagano się wydania Straucha i spalenia jego kazań ręką kata. 28 grudnia 1673 roku rada odsunęła go od ambony i katedry.

Za Strauchem ujęły się cztery główne cechy — szewców, piekarzy, kowali i rzeźników — które 2 stycznia 1674 roku złożyły radzie prośbę, a przyłączyły się do niej pozostałe cechy i przełożeni kościoła Świętej Trójcy. 4 stycznia 1674 roku tłum z siekierami, bronią palną i białą obstawił dom prezydenta miasta i wymusił przywrócenie Straucha; 6 stycznia znów wygłosił kazanie. Z Gdańska odpłynął 4 października 1675 roku, a jego statek zatrzymano, gdy w czasie ciszy morskiej stał w pobliżu Wolina. Po uwolnieniu, o które prosiło gdańskie poselstwo, wrócił we wrześniu 1678 roku do Gdańska, odzyskał dawne urzędy i umową pojednał się z Ministerium duchownych.

Podczas studiów w Wittenberdze zetknął się ze Strauchem Samuel Schelwig, urodzony 8 marca 1643 roku w Lesznie; jak pisze Liliana Lewandowska, od 1681 roku był duchownym przy kościele świętej Katarzyny, a od 1685 roku pastorem przy Świętej Trójcy i rektorem Gimnazjum Akademickiego. Prowadził polemiki z pietystami, między innymi z Philippem Jakobem Spenerem; zmarł 18 stycznia 1715 roku i spoczął w kościele Świętej Trójcy.

Według Stanisława Salmonowicza jego długi spór z pastorem Konstantinem Schützem, najostrzejszy w latach 1692–1693, zakończył się w 1703 roku ugodą, w której Schelwig musiał wycofać wiele swoich zarzutów. Johann Georg Abicht (1672–1740), od 1717 roku rektor gimnazjum i pastor przy Świętej Trójcy, został w 1728 roku zaatakowany za pietyzm przez pastora Heuckego; atak nie przyniósł napastnikowi zwycięstwa, choć Abicht z różnych przyczyn opuścił Gdańsk w 1730 roku.

Księga kaplicy Lazaretu, prowadzona od 1711 roku, wymienia diakona kościoła Świętej Trójcy wśród członków gdańskiego ministerium, którzy zmarli w czasie zarazy 1709 roku.

Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku podaje, że do 1650 roku kościół nie miał własnego okręgu parafialnego, a w 1651 roku rada miasta podniosła go do rangi kościoła parafialnego; od 1585 roku rektorzy gimnazjum akademickiego byli zarazem pastorami przy Świętej Trójcy. Podczas francuskiego oblężenia w 1807 roku większość budynków kościelnych zamieniono na lazaret, a w 1812 roku w kościele urządzono magazyn mundurowy i gruntownie go zdewastowano. Świątynia składa się z dawnego chóru zakonnego z niemal setką dębowych stalli z lat 1510–1511, trójnawowego „wielkiego kościoła” o długości 80,7 metra, szerokości 29,1 metra i wysokości 23 metrów oraz kaplicy.

Według P. Schmidta wielki kościół, czyli kościół gminy, miał ponad 1475 metrów kwadratowych powierzchni i ponad 650 miejsc siedzących. Ołtarz główny pochodzi z 1632 roku, chrzcielnica — fundacja burmistrza Nathanaela Schmiedena — z 1648 roku. Dzieje organów sięgają XVI wieku, choć źródła podają je rozbieżnie: według jednego pierwsze organy zbudował w 1568 roku organmistrz Balcer Schturmer, według innego powstały one dopiero w latach 1616–1618 według projektu Mertena Friesego. Kolejny instrument postawiono w 1648 roku, a dwa lata później dobudowano do niego trzeci manuał; w 1684 roku generalny remont przeprowadził Jan Barenstorp, który w 1685 roku przebudował też organy w kaplicy świętej Anny, a następnego remontu dokonał Tobiasz Lehmann.

Nowe organy o 58 głosach, największe w mieście, zbudował w latach 1914–1916 gdański organmistrz Otto Heinrichsdorff, zachowując rzeźbioną szafę dawnego instrumentu — według starszych opisów z 1648 roku, według Tomasza Janka z lat 1616–1618.

Według Tomasza Janka organy zbudował najprawdopodobniej Merten Friese w latach 1616–1618, choć nie ma na to przekazów źródłowych, a manierystyczną oprawę szaf miał wykonać Hans Schnabel. Jank przywołuje relację Mártona Csombora z podróży do Gdańska w 1617 roku: „Majątek kościoła jest w posiadaniu kalwinów, którzy teraz stawiają wielkie organy”. Kościołem zarządzał wtedy rektor Gimnazjum Akademickiego Jakob Fabricius, który jawnie odwoływał się do nauk Kalwina — kalwini zachowali ten wpływ aż do jego śmierci w 1629 roku — i który w 1591 roku wprowadził do nabożeństw psalmy na cztery głosy z towarzyszeniem organów. Długo sądzono, że organy zbudowali luteranie dopiero po definitywnym przejęciu świątyni w 1648 roku; Jank uważa natomiast, że instrument powstał najprawdopodobniej z inicjatywy kalwinów, a malowana dekoracja figuralna mogła powstać wyłącznie na zamówienie luteranów.

Składają się na nią Cztery żywioły na konsoli empory, trzy sceny z dziejów proroka Eliasza w balustradzie, duże wizerunki czterech ewangelistów po bokach wielkiej szafy i Cztery pory roku na stropie empory szafy pedałowej. Instrument wielokrotnie przebudowywano: w 1641 roku naprawiał go Christian Heinrich, w 1697 roku otrzymał gwiazdę dzwonkową (cymbelstern), w latach 1703–1704 Tobias Lehmann dobudował szafę pedałową, a ostatnią barokową rozbudowę przeprowadził w 1757 roku Friedrich Rudolf Dalitz; w drugiej połowie XIX wieku organy zmodyfikował Carl Schuricht. Kartusz pod emporą upamiętnia dawne odnowienie napisem „Renowatum Anno 1703” (odnowiono w roku 1703); tę samą datę nosi balustrada empory z szafą pedałową, a wschodnią balustradę na lektorium wykonano w 1706 roku.

W latach 1943–1944 organy udokumentowano na fotografiach i rysunkach, po czym rozebrano je i wywieziono na Żuławy; po wojnie części wróciły do kościoła i przez lata leżały na poddaszu. Z dawnego instrumentu nie przetrwało w zasadzie nic, zachowało się natomiast około 65 procent substancji zabytkowej empor i szaf. Zaginęły między innymi obraz Oczyszczenia warg Izajasza z tylnej ściany szafy głównej i wizerunek ewangelisty Jana, którego z braku fotografii nie zrekonstruowano. W latach sześćdziesiątych XX wieku odbudowano balkon i prospekt szafy pedałowej, a w latach 2008–2018, z inicjatywy franciszkanów, przeprowadzono pełną konserwację i rekonstrukcję pozostałych balkonów i szaf. Nowy instrument o brzmieniu manierystyczno-barokowym zbudowała w nich w latach 2012–2018 firma Kristiana Wegscheidera z Drezna we współpracy z firmą Szymona Lecha Januszkiewicza z Pruszcza Gdańskiego.

Dawny chór zakonny, zwany kościołem Wieczerzy (Abendmahlskirche), ma 30 metrów długości, 11,6 metra szerokości i sklepienie gwiaździste na wysokości około 23 metrów; oddziela go od nawy lektorium długie na 11,3 metra, na którym stoją organy. W kościele Wieczerzy wisiały portrety olejne rektorów gimnazjum, profesorów (między innymi Bartholomäusa Keckermanna) i diakonów, a dwunastoramienny mosiężny żyrandol ufundował w 1656 roku Heinrich Peterson. Sklepienia sieciowe trzech równej wysokości naw wielkiego kościoła spoczywają na dziesięciu ośmiobocznych filarach, każdy o obwodzie 10 metrów. Dwie nowe szafy organowe na lektorium, potrzebne przy rozbudowie organów w latach 1914–1916, wykonał rzeźbiarz Seipold z Gdańska według projektu starszego kościoła, architekta Ottona Schmidta, w formach dawnego prospektu.

W wielkim kościele były tablice pamiątkowe rektora Heinricha Mollera (zmarłego w 1567 roku), burgrabiego i rajcy Martina Ravenwalda (zmarłego w 1520 roku) i markiza d'Oria (zmarłego w 1597 roku), przez autora nazwanego założycielem gdańskiej Biblioteki Miejskiej, a także krypta rodziny von Frantzius z 1781 roku z bogatą snycerką.

Największy z dawnych mosiężnych lichtarzy ściennych, tak zwany Ferberblaker, nosi datę 1707 i herb Ferberów z trzema głowami dzików, a jeden z dwóch dziesięcioramiennych żyrandoli podarował w 1652 roku Johann Schroeder. O płytach nagrobnych pokrywających posadzkę wszystkich trzech części kościoła informują księgi miejsc grobowych z lat 1574–1742, przechowywane w Królewskim Archiwum Państwowym w Gdańsku.

Kościół świętej Anny, do którego wchodzi się od Trinitatiskirchengasse bramą pod tak zwanym domem ambonowym, ma 21,6 metra długości, 10 metrów szerokości i 9,5 metra wysokości oraz emporę z 1645 roku; w 1919 roku odprawiano w nim nabożeństwa zimowe i przez cały rok szkółkę niedzielną. Ambona w kościele świętej Anny pochodzi z 1721 roku i ma wiele polskich napisów; ołtarz z 1650 roku ma obrazy Powrotu syna marnotrawnego i Chrystusa w Ogrójcu, a za nim wisi bardzo stary, drewniany krucyfiks wysoki na 2,5 metra. Organy w kościele świętej Anny zbudował na nowo Otto Heinrichsdorff — miały 12 głosów, a prospekt pochodził z 1710 roku.

Według Krzysztofa Urbaniaka organy z 1710 roku w kaplicy świętej Anny wyszły z warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta, a ich szafa posłużyła za wzór obu szaf organów w Pasłęku, z których każda jest jej ośmiostopową wersją.

Kościół Świętej Trójcy nie miał dzwonów; w tak zwanej wieży zegarowej, największej z pięciu wieżyczek, wisiał jedynie dzwon zegarowy ważący 2,5 cetnara, a mechanizm zegara, ufundowany przez radę dla gimnazjum w 1650 roku, od dawna nie działał. Do parafii należały wszystkie domy przy Trinitatiskirchengasse oraz domy przy Fleischergasse 24 i Holzgasse 19 i 20; plebanie mieściły się przy Holzgasse 20 (zbudowana w 1679 roku) i przy Trinitatiskirchengasse 6 (z 1669 roku, z dębowymi schodami kręconymi i malowanym stropem w kancelarii).

W 1919 roku pastorami byli Max Rode (Holzgasse 20) i Franz Krüger (Trinitatiskirchengasse 6). Najstarszy cmentarz parafia dzieliła z kościołem świętego Piotra; późniejszy cmentarz Świętej Trójcy leżał na Górze Gradowej (Hagelsberg), obok starszego cmentarza świętego Piotra, i spoczął na nim między innymi superintendent Ehwalt. W 1867 roku założono nowy cmentarz przy Halbe Allee, w stronę Suchanina (Zigankenberg); poświęcił go 16 września pastor Blech, a nad bramą umieszczono napis „Selig sind die Todten, die in dem Herrn sterben” (Ap 14, 13). Stowarzyszenie „Frauenhülfe zu St. Trinitatis” założono 22 września 1912 roku; w 1919 roku liczyło 120 członkiń.

Jesienią 1885 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 13, s. 90), że przy kościele Świętej Trójcy, pod patronatem prywatnym, zwolniło się stanowisko drugiego pastora, bo dr Malzahn przeszedł na pierwsze, wolne po śmierci pastora Blecha. Dawało około 2027 marek dochodu bez mieszkania i około 2229 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 5820 dusz.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 5503 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a duszpasterzami byli dr Hermann Malzahn (od 1885 roku) i Paul Schmidt (od 1887 roku). Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku parafią Świętej Trójcy i świętej Anny kierowali dwaj duchowni, Schmidt i Rode; starszym patronatu był właściciel drukarni Kafemann — ten sam, który wydawał księgę adresową. W księgach adresowych z 1897, 1905 i 1910 roku obaj duchowni parafii noszą tytuł „Prediger” (pierwszy i drugi), a w księgach z 1914 i 1918 roku — tytuł pastora (Pfarrer); pierwszym pastorem jest wtedy Rode, a drugim Krüger. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia Świętej Trójcy w Gdańsku liczyła wtedy 9334 ewangelików, a pastorami byli Max Rode (od 1903 roku) i lic. Adolf Benrath (od 1921 roku).

W 1945 roku świątynia została ciężko uszkodzona — prezbiterium w około 80 procentach, nawa główna i kaplica świętej Anny — w około 30 procentach. Pierwszą mszę odprawiono w niej 14 czerwca 1945 roku, rekonsekracja nastąpiła w grudniu 1947 roku, a kościół przejęli franciszkanie. Według Piotra Szczudłowskiego (1995, s. 277–278) franciszkanin konwentualny, ojciec Norbert Uliasz, przybył do Gdańska 20 kwietnia 1945 roku, a 28 kwietnia uzyskał zgodę prezydenta Gdańska na „zabezpieczenie” kościoła; o świątynię starali się też franciszkanie reformaci z Panewnik, którym 11 czerwca 1945 roku pisemnej zgody na zajęcie kościoła udzielił biskup gdański Karol Maria Splett, ale decyzja Urzędu Wojewódzkiego Gdańskiego okazała się dla nich nieprzychylna.

Gdy zakonnicy zajęli kościół Świętej Trójcy, grupa niemieckich ewangelików przeniosła się do kościółka świętej Anny i do końca czerwca 1945 roku nabożeństwa obu wspólnot odbywały się niemal pod jednym dachem; po odejściu ewangelików kościółek świętej Anny poświęcono. W piśmie do Ministerstwa Administracji Publicznej z 20 grudnia 1946 roku Urząd Wojewódzki Gdański informował, że Kuria Biskupia Gdańska poparła wniosek franciszkanów, natomiast Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego wyraził opinię krytyczną wobec przekazywania kościołów poewangelickich katolikom (s. 278). Korpus główny kościoła poświęcono 8 grudnia 1947 roku, a protokół zdawczo-odbiorczy numer 79, którym franciszkanie konwentualni przejęli w zarząd i użytkowanie kościół wraz z kościółkiem świętej Anny, podpisano 31 grudnia 1948 roku (s. 279).

Od końca 1957 roku odbudowę prezbiterium prowadził Wydział Kultury Prezydium Miejskiej Rady Narodowej; w marcu 1960 roku komisja urzędników Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej uznała, że prezbiterium należy odbudować i przeznaczyć na pomieszczenia muzealne, a w lipcu 1962 roku Wydział do Spraw Wyznań wszczął postępowanie o anulowanie dotyczącej prezbiterium części protokołu z 31 grudnia 1948 roku; 29 września 1962 roku postępowanie umorzono — prezbiterium pozostało formalnie w zarządzie zakonników, ale faktycznie odebrano im możliwość jego odbudowy (s. 279–281).

Zgodę na odbudowę prezbiterium z przeznaczeniem na cele sakralne władze wydały 19 lutego 1970 roku, a 20 lipca 1972 roku Wydział do Spraw Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku orzekł, że kościół wraz z prezbiterium i kościółkiem świętej Anny przeszedł na własność franciszkanów Prowincji Matki Boskiej Niepokalanej w Warszawie (s. 282). Zespół klasztorny franciszkanów figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-133: kościół, datowany tam na lata 1430–1516, wpisano 18 grudnia 1959 roku, klasztor przy ulicy Toruńskiej — dziś siedzibę Muzeum Narodowego — 21 kwietnia 1971 roku, a kaplicę świętej Anny z dziedzińcem i murem — 21 sierpnia 2010 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Harnoch podaje rok urodzenia Mrongowiusza 1767, a „Przegląd Ewangelicki” z 1938 roku i monografia Władysława Bieńkowskiego — 1764.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Samuel Verch (1702), Johann Krieg (1711), Jacob Joachim Wendt (1711), Johann Daniel Unselt (1728), Carl Ernst Ludwig Scheffler (1845), Hermann Gustav Adolf Malzahn (1876), Paul Theodor Schmidt (1887), Gustav Adolf Benrath (1921), Erich Marquardt (1929), Walter Mahlau (1934).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Trinitatis w Gdańsku 5070 ewangelików.

Źródła: R. Perucki, „Kościoły, parafie ewangelickie w Gdańsku…”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 122; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 59, 60, 61, 62, 63, 216; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gdańsk”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 387, 368–369, 386–387, 387–388; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 59–62; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło o kościele Świętej Trójcy oraz hasła „Gimnazjum Akademickie” i „Gimnazjum Miejskie”; kościół Świętej Trójcy w Gdańsku — Wikipedia; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 11–12; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 27; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 61; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 96; t. 3, s. 996; t. 4, s. 1125, 1132, 1140; t. 6, s. 1570, 1603; t. 7, s. 1871, 1881, 1960; M. Żydowicz, „Średniowieczna kaplica pw. św. Anny przy franciszkańskim Kościele św. Trójcy w Gdańsku”, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” XVI (zeszyt 225), 1992, s. 51–52, 55, 75–81, 83–84; S. Kościelak, „Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego. Kościół w Gdańsku w przededniu pierwszych wystąpień reformacyjnych”, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” LXIII, 2019, s. 72; C. Drese, „»…was für ein Blutbad wäre nicht zu sorgen?« Zu den Streitigkeiten in Danzig 1674/1675 oder: Ägidius Strauch, ein in Wittenberg geprägter Lutheraner”, „Zapiski Historyczne” LXXV, 2010, zeszyt 4, s. 33–40, 47; L. Lewandowska, „Początki pietyzmu w Gdańsku. Przedmowa Samuela Schelwiga do »Gründliches und wolgesetztes Bedencken, Von der Pietisterey« (1693)”, „Zapiski Historyczne” LXXXV, 2020, zeszyt 4, s. 136, 139; S. Salmonowicz, „Pietyzm na Pomorzu polskim oraz w Wielkopolsce w pierwszej połowie XVIII wieku”, „Roczniki Humanistyczne” 27, 1979, zeszyt 2, s. 98; T. Jank, „Organy z kościoła Świętej Trójcy w Gdańsku. Powstanie instrumentu oraz dekoracja empor i szaf organowych w kontekście sytuacji wyznaniowej w mieście na początku XVII wieku”, „Libri Gedanenses” 38, 2021, s. 113–114, 116, 120–124; K. Urbaniak, „Działalność warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elblągu i jego okolicach w latach 1711–1725”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 222, 224; Paul Theodor Schmidt, „Der Streit über den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650”, „Altpreußische Monatsschrift” 41, 1904, s. 150–157, 170–177; P. Schmidt, „Pater Dr. Alexander. Ein Nachtrag zur Geschichte der Danziger Trinitatiskirche”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 44, 1902, s. 219–220, 224; Hermann Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 38, 1898, s. 77; „Kirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro”, księga pamiątkowa kaplicy Lazaretu w Gdańsku założona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 140r; „Matricula neonymphorum”, księga ślubów kościoła Świętej Trójcy w Gdańsku od 1652 roku, karty wstępne z odpisami uchwał rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5495 (Archion 15962); M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 1, Danzig 1815, Stück 24, s. 380–384 (Polona); M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 2, Danzig 1815, Stück 28, s. 441–443 (Polona); P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 277–282; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1885, nr 13, s. 90 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 42.