Gdańsk — kościół Zbawiciela na Zaroślaku

Kościół Zbawiciela (po niemiecku Salvatorkirche) stał na gdańskim przedmieściu Zaroślak (po niemiecku Petershagen), tuż nad Kanałem Raduni, naprzeciw przerzuconego przezeń mostu. Z całej budowli ocalała podstawa wieży do drugiej kondygnacji, w 1965 roku zabezpieczona jako trwała ruina. To ona jest dziś przedmiotem ochrony: decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z 30 października 1971 roku wpisano ją do rejestru zabytków pod numerem A-558 (w dawnym rejestrze województwa gdańskiego — numer 423). Urzędowy wykaz rejestru, prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, datuje wieżę na koniec XVII wieku i podaje adres przy ulicy Zaroślak.

Według kroniki Harnocha szpital, przy którym powstał kościół, założono zapewne w 1378 roku, a jego kaplica stała się w 1456 roku filią kościoła Mariackiego; w 1563 roku kaplicę rozebrano przy rozbudowie fortyfikacji wraz z dużym cmentarzem, na którym Jakub Hegge już w 1522 roku głosił Ewangelię spod lipy. Budynki szpitalne zburzono w 1576 roku i odbudowano w latach 1581–1583 na obecnym miejscu. Do 1622 roku nabożeństwa w szpitalu odprawiali własni duchowni szpitalni, potem duchowni z Oruni, a do 1641 roku Elias Hirschfeld; po śmierci Konstantina Fehlaua w 1711 roku pastorem kościoła Zbawiciela został Samuel Krüger.

Löschin (1815) opisuje dzieje poprzedniczki kościoła, kaplicy świętej Gertrudy przy szpitalu tego samego wezwania. Stała ona tam, gdzie w jego czasach znajdowały się wodopój (Pferdetränke), tak zwana Riedewand i leżąca pod nią fosa miejska; pewne jest według niego, że ta krzyżacka fundacja istniała w 1423 roku. Przy kaplicy leżał rozległy cmentarz, sięgający aż po Sandgrube, na którym chowano prawie wszystkich zmarłych z miasta; gdy w czasie wielkiej dżumy w 1538 roku zabrakło na nim miejsca, rada założyła cmentarz Bożego Ciała i zakazała chowania u świętej Gertrudy osób, które nie miały tam wykupionego grobu rodzinnego. Jakub Hegge, zanim zaczął głosić pod lipą na tym cmentarzu, wystąpił najpierw na Hagelsbergu.

W 1520 roku, w czasie wojny, gdańszczanie sami podpalili szpital; kościół ocalał, bo mniej przeszkadzał i miał bardzo grube mury, a szpital po kilku latach odbudowano. W 1563 roku, gdy na Gdańsk ruszył książę Eryk Brunszwicki z 10 000 piechoty i 500 jeźdźców, rada kazała rozebrać kościół świętej Gertrudy i przeznaczyć jego miejsce na fosę; przełożonym kościoła był wtedy Stanisław (Stenzel) Bornbach. Szpital, odbudowany tak, by nie przeszkadzał umocnieniom, mógł pozostać, i do 1576 roku nabożeństwa odprawiano w jego sali modlitewnej. Po wojnie z królem Stefanem Batorym rada wyznaczyła szpitalowi plac za Radunią, ale przełożeni kupili inny, po tej stronie rzeki, gdzie wcześniej stała cegielnia; w nowym budynku najniższe i trzecie piętro przeznaczono dla pensjonariuszy, a środkowe na kościół.

Świątynie stały tu po kolei dwie. Pierwszą, o konstrukcji ryglowej, wzniesiono z inicjatywy Eliasa Hirschfelda, pastora z Oruni; budowniczym był Rajnold de Clerck. Broszura parafialna Bernharda Meyera z czasu pierwszej wojny światowej podaje lata budowy 1633–1635 i poświęcenie w pierwszy dzień Bożego Narodzenia 1635 roku. Wutstrack wymienia kościół razem z należącym doń szpitalem świętej Gertrudy i notuje przy nim szkołę świętego Salwatora, założoną w 1642 roku. W tym samym roku duchownych kościoła Zbawiciela i kościoła Bożego Ciała, którzy pierwotnie nie należeli do kolegium duchownych Gdańska (Ministerium), przyjęto do niego na ich prośbę, za zgodą rady i samego kolegium; liczyło ono odtąd dwudziestu jeden duchownych.

W 1656 roku, gdy zbliżali się Szwedzi i miasto szykowano do obrony, usunęli ją sami gdańszczanie. Meyer pisze o wydarzeniach 1656 roku, że kościół rozebrano razem z przedmieściami Zaroślak, Nowe Ogrody i Siedlce, a jego wyposażenie rozdano: organy trafiły do Ujeściska, chrzcielnica z barwnego marmuru — do kościoła w Pruszczu, jeden z dzwonów — do Rokitnicy. Nabożeństwa wróciły wtedy do szpitala świętej Gertrudy. Barthel Ranisch, budowniczy drugiego kościoła, zapisał w 1695 roku, że pierwsza świątynia miała 100 stóp długości i 45 szerokości; z rozebranego kościoła widać było wtedy już tylko płyty nagrobne i fundamenty, a w tym miejscu wciąż chowano zmarłych.

Według Löschina (1815) pierwszy kościół stał za Bramą Petershagen, w miejscu późniejszego cmentarza Zbawiciela, był duży, a jego wystrój świadczył o zamożności gminy; do 1642 roku jeden duchowny odprawiał nabożeństwa w obu kościołach, a potem powołano drugiego, który służył w szpitalu. Löschin podaje też, że w 1656 roku cegły z rozebranego kościoła sprzedano, a ambonę i ołtarz podarowano kościołowi w Oruni.

Drugi kościół, również o konstrukcji szkieletowej, zbudował w latach 1695–1697 gdański mistrz murarski Barthel (Bartel) Ranisch, najprawdopodobniej — jak podaje Encyklopedia Gdańska — według projektu Petera Willera. Była to budowla jednonawowa z drewnianym sklepieniem kolebkowym i z wieżą; w 1738 roku organy wykonał gdański organmistrz Andreas Hildebrandt. Ephraim Praetorius odnotował w swoim rękopisie, że nowy kościół Zbawiciela, podobnie jak kościół brygidek w Gdańsku i nowy kościół jezuitów w Starych Szkotach, był zwrócony ołtarzem nie ku wschodowi, lecz ku zachodowi. Przy świątyni leżał cmentarz, zwany cmentarzem Zbawiciela (Salwator).

Według Meyera kamień węgielny pod drugi kościół — tym razem już wewnątrz bramy i wałów — położyła rada miasta 10 sierpnia 1695 roku w obecności burmistrza Zimmermanna. Kościół poświęcił w siódmą niedzielę po Trójcy Świętej 1697 roku duchowny szpitalny Konstantin Fehlau, który służył tu aż do śmierci w 1711 roku. Gmina rosła szybko — w 1724 roku księgi odnotowały 8166 komunikantów, w 1735 roku 124 śluby, w 1739 roku 358 chrztów — i od 1727 roku przy kościele pracowało dwóch duchownych.

Według Adama Szarszewskiego kościół Zbawiciela znalazł się w XVIII wieku w samym centrum sporów, także z powodu silnego jak na Gdańsk ośrodka pietystów na Zaroślaku i pobliskiej Biskupiej Górce. W 1721 roku na działalność pietystów skarżył się tutejszy pastor Johann David Henrichsdorf, natomiast jeden z jego następców, Johann Gottfried Ehwald (1717–1786), człowiek według Rhesy bardzo uczony, pobożny i łagodny, a przy tym wierny Kościołowi luterańskiemu, podjął nieudaną próbę połączenia nauczania luterańskiego z elementami pobożności pietystycznej. W księdze pastorów jego nazwisko zapisano jako Ewald.

Kronika kościoła, w której zapisano go jako Ewalta, podaje, że urodził się w Elblągu 1 stycznia 1717 roku, do 1733 roku uczył się w tamtejszym gimnazjum, potem do 1738 roku w Gimnazjum Gdańskim, następnie przez cztery lata studiował w Jenie i w 1742 roku wrócił do Gdańska; w listopadzie 1761 roku powołano go na drugie stanowisko duchownego przy kościele świętego Zbawiciela, które sprawował 25 lat, aż do śmierci 22 listopada 1786 roku. Ta sama kronika odnotowała, że na Nowy Rok 1784 poświęcono kościół, w którym w niedzielę Laetare objął urząd powołany tam duchowny Richter; od tego czasu u świętego Zbawiciela przestano chrzcić dzieci i udzielać ślubów członkom gminy pruskiej, a ponieważ jej mieszkańcom pod karą zakazano przyjmować komunię w kościołach gdańskich, liczba komunikujących wyraźnie tu spadła.

W kwietniu 1787 roku na duchownego kościoła świętego Zbawiciela powołano Johanna Gottlieba Rolla, a gdy w 1789 roku przeszedł on do kościoła świętego Jakuba, na jego miejsce niemal jednogłośnie wybrano Abrahama Friedricha Blecha, ordynowanego 4 grudnia i wprowadzonego w urząd 13 grudnia 1789 roku. Obaj zapisali w swoich życiorysach, że ich kolegą przy świętym Zbawicielu był Neuröhs; księga pastorów notuje przy tym kościele Johanna Jacoba Neuröhsa od 1776 roku. W maju 1791 roku zmarł Johann Heinrich Bollhagen, kupiec handlujący winem przy Długim Targu, który zapisał kapitał 30 000 guldenów. Z odsetek w wysokości 5 procent każdy z pięciu duchownych (dwóch od świętego Zbawiciela, dwóch od Bożego Ciała i jeden od Lazaretu) miał otrzymywać 300 guldenów rocznie; kronika zapisała, że w ten sposób Bollhagen uwiecznił się dla kościoła świętego Zbawiciela.

Blech pożegnał się z gminą 28 lutego 1796 roku, gdy przeszedł do kościoła świętego Jakuba. Organy z 1738 roku sfinansował zapis Ephraima Waltera, jednego z przełożonych szpitala, upamiętniony tablicą na chórze organowym. Pastor Keltz wydał drukiem kazanie wygłoszone przy poświęceniu organów w 1738 roku; w przypisach odnotował, że w czasie oblężenia jedna bomba spadła cztery kroki od kościoła, a druga dwanaście kroków przed jego drzwiami, tak że tego dnia wstrzymano nabożeństwo. Adam Szarszewski, opierając się na inwentarzu zabytków Gdańska Williego Drosta, wymienia w wystroju drugiego kościoła obrazy w ołtarzu głównym — Wniebowstąpienie oraz wizerunki Eliasza i Mojżesza z 1704 roku, a także Wjazd Chrystusa do Jerozolimy z 1715 roku — oraz Chrystusa w Ogrodzie Oliwnym z XVII wieku, Naigrawanie i Zdjęcie z krzyża z 1698 roku, Sąd Ostateczny z 1701 roku i portret Lutra z 1698 roku.

Według Löschina (1815) o budowę drugiego kościoła szczególnie zasłużył się burmistrz i administrator okręgu Höhe Gabriel Schumann, który zebrał potrzebne pieniądze z różnych źródeł i hojnie dołożył własne. Ambonę, chrzcielnicę, ołtarz i część wystroju przeniesiono do nowego kościoła z kościoła świętej Gertrudy, który miał odtąd zupełnie przestać służyć, a mechanizm zegara pozostał jeszcze z kościoła rozebranego w 1656 roku. Okna ufundowali członkowie gminy i inne osoby: burmistrz Schumann jedno, cech piekarzy zwanych Losbäcker dwa, a każde kosztowało 75 guldenów. Za miedziane pokrycie wieży zapłacono 2000 guldenów, a za malowanie miedzi 200 guldenów; wykonał je malarz Andreas Stech.

Kościół świętej Gertrudy stał odtąd nieużywany do 1769 roku, kiedy rozebrano go razem ze szpitalem i postawiono istniejący w 1815 roku, znacznie mniejszy budynek szpitalny.

Kronika kościoła opisuje też spór z 1805 roku, który rozpatrywało pruskie Kolegium Kościelne i Szkolne. Przełożeni kościoła świętej Katarzyny zarzucili przełożonym świętego Zbawiciela, że roszczą sobie prawo do grzebania zmarłych z przedmieść Schwarzes Meer, Sandgrube i częściowo z Nowych Ogrodów (Neugarten) na nowym cmentarzu i na cmentarzu w Zaroślaku bez opłat na rzecz świętej Katarzyny. Powoływali się na dawny przywilej biskupa włocławskiego, który przyznawał ich kościołowi między innymi Nowe Ogrody, Siedlce, Sandgrube i cały Zaroślak, oraz na uchwałę rady, którą datowali na 1694 rok (odpis tej uchwały w kronice nosi datę 1693); uchwała ta dla utrzymania odbudowanego kościoła świętego Zbawiciela odstąpiła mu część ich okręgu.

Przedmieścia Schwarzes Meer, części Sandgrube, przywilej nie wymienia, bo — jak pisali — prawdopodobnie nie było jeszcze wtedy zabudowane, a dokumentu, który przypisywałby je świętemu Zbawicielowi, przełożeni świętej Katarzyny nie znali.

Przełożeni kościoła świętego Zbawiciela i szpitala świętej Gertrudy odpowiedzieli Kolegium 11 września 1805 roku. Prawo do grzebania zmarłych między innymi z Zaroślaka, Schwarzes Meer i Sandgrube bez opłat na rzecz świętej Katarzyny wywodzili z uchwał rady z 17 grudnia 1675 roku i z 1693 roku, z orzeczenia wiceprezydenta Gabriela von Bömeln z 7 maja 1737 roku oraz z ustnych rozstrzygnięć ówczesnych wiceprezydentów z lat 1713, 1726 i 1729, wydanych na ich korzyść. Nowych Ogrodów, jak zaznaczyli, nigdy do swojego okręgu nie zaliczali, a przywilej biskupi ich zdaniem nie miał już zastosowania, bo zmieniły go późniejsze uchwały rady.

W 1807 roku, na początku marca, wojska francuskie stanęły pod Gdańskiem, a w nocy 23 kwietnia zaczęło się pierwsze bombardowanie. Kule przestrzeliły szpital i mieszkanie duchownego, który prowadził kronikę; kościół, choć i w niego trafiały kule, ocalał. Bombardowanie ustało po rozejmie zawartym o północy z 23 na 24 maja między francuskim marszałkiem Lefebvre’em a gubernatorem Gdańska hrabią von Kalckreuthem; 27 maja wojska pruskie opuściły miasto, a Francuzi objęli je w posiadanie. Gdy w kościele znów zaczęto odprawiać nabożeństwa, Francuzi zabrali go na magazyn siana. Przez trzy miesiące nabożeństwa odbywały się poza kościołem, potem w izbie szpitala, aż w sierpniu 1808 roku gmina odzyskała kościół; pierwsze nabożeństwo odprawiono w nim w 8. niedzielę po Trójcy Świętej, 7 sierpnia 1808 roku.

Od 1 stycznia 1809 roku prowadzenie akt stanu cywilnego powierzono duchownym, a zgodnie z Kodeksem Napoleona każdy kościół miał mieć wyznaczony okręg. Senior Bertling zwołał w tej sprawie na 9 stycznia 1809 roku konwent duchownych Gdańska. Według kroniki przyznano na nim kościołowi świętego Zbawiciela okręg obejmujący między innymi Schwarzes Meer po obu stronach, Biskupią Górkę, wewnętrzny i zewnętrzny Zaroślak, Stare Szkoty oraz sąsiadującą z nimi lewą stronę Chełmu (Stolzenberg), bo tamtejszy kościół leżał od 1807 roku w ruinie i nie miał być odbudowany. Neuröhs zabiegał na konwencie także o Sandgrube, ale pastor Blech od świętej Katarzyny nie zgodził się jej odstąpić. Senat mimo kolejnych próśb Ministerium porozumienia nie zatwierdził.

Według opracowania parafii sopockiej kościół ucierpiał podczas oblężeń w 1734, 1807 i 1813 roku, a w latach 1807–1813 służył Francuzom za magazyn prochu. Meyer, który korzystał ze starej księgi kościelnej, opisuje to inaczej: w styczniu 1813 roku Francuzi zajęli kościół na magazyn siana i słomy, a 21 października 1813 roku dwunastofuntowy granat wpadł do wnętrza i zniszczył ołtarz i okna. Dalszy ostrzał zburzył zakrystię i podziurawił strop; według Meyera kościół prawdopodobnie właśnie wtedy przesunął się ku północy, tak że w jego czasach mury od tej strony podpierało siedem filarów. Pastor Schalk zapisał w starej księdze kościelnej, że przez spalenie przedmieść w 1813 roku — Szkotów, Winnicy (Weinberg) i zewnętrznego Zaroślaka — parafia straciła swoich najznaczniejszych członków, a stratę Starych Szkotów uważał za niezapomnianą.

Po śmierci pastora Neurähsa w 1812 roku drugiego stanowiska duchownego przy kościele już nie obsadzono; nabożeństwa ustały do końca 1813 roku, a od pierwszego dnia Wielkanocy 1814 roku odprawiano je znów w szpitalu, opuszczonym przez straż bramną.

Dalszą część kroniki prowadził Johann Jacob Schalk. Kolegium Kościelne i Szkolne mianowało go drugim duchownym kościoła 4 grudnia 1806 roku, ale bombardowanie przez Francuzów opóźniło zatwierdzenie i urząd objął dopiero 11 października 1807 roku. W 1815 roku pisał, że w ciągu siedmiu lat trzeci raz stracił kościół: pierwszy raz w 1807 roku, drugi 17 stycznia 1813 roku, gdy zarekwirowano go na magazyn siana i słomy, choć w następnym miesiącu znów go zwolniono, a trzeci w listopadzie 1813 roku, gdy baterie oblegających na Chełmie, wymierzone w Biskupią Górkę, tak go zniszczyły, że nabożeństwa zawieszono na pół roku. Od października 1813 do połowy kwietnia 1814 roku nie miał żadnego miejsca na nabożeństwa; kronika podaje dzień pierwszego nabożeństwa w sali szpitala: Wielkanoc, 10 kwietnia 1814 roku.

Senat Wolnego Miasta na prośbę przełożonych postanowił dekretem z 6 maja 1811 roku, że druga posada duchownego przy kościele pozostanie nieobsadzona. Gdy 17 stycznia 1812 roku zmarł Neuröhs, drugiej posady już nie obsadzono, a w 1815 roku rejencja Prus Zachodnich zatwierdziła zniesienie drugiej posady i polepszenie z jej dochodów uposażenia pozostałego duchownego.

Spór o okręg parafii ciągnął się dalej. Po powrocie Gdańska do Prus w 1814 roku Ministerium znów prosiło radę o zatwierdzenie porozumienia z 1809 roku; według kroniki Schwarzes Meer, Biskupią Górkę i Zaroślak przypisano wtedy duchownemu świętego Zbawiciela przynajmniej pośrednio, bo duchowni świętej Katarzyny nadal nie chcieli zrzec się Schwarzes Meer. W czerwcu 1815 roku pastor Blech od świętej Katarzyny zaprotestował, gdy dziecko mieszkańca Sandgrube pochowano na cmentarzu świętego Zbawiciela i wpisano do tutejszej księgi zmarłych. Schalk odpowiedział 1 lipca 1815 roku, że porozumienie z 1809 roku oddało świętej Katarzynie Sandgrube tylko co do chrztów i ślubów, a pochówki zostały przy świętym Zbawicielu.

Postanowieniem Królewskiego Konsystorza Prus Zachodnich z 5 lipca 1817 roku włączono do parafii luteranów ze Starych Szkotów i Drugiego Zaroślaka (Zweites Petershagen), a dekretem rejencji gdańskiej z 10 sierpnia 1819 roku — z Pierwszego Zaroślaka (Erstes Petershagen), Schwarzes Meer, Biskupiej Górki, lewej strony Chełmu oraz wsi i folwarku Altdorf. Mimo narady z 23 czerwca 1819 roku rejencja do 12 lutego 1820 roku nie rozstrzygnęła sprawy części Sandgrube od strony Zaroślaka; Schalk wpisał zgon stamtąd ze stycznia 1820 roku do swojej księgi bez sprzeciwu.

Według spisu prezydium policji z 1817 roku luteranów było w Pierwszym Zaroślaku 632, w Schwarzes Meer 611, a na Biskupiej Górce 21.

Johann Jacob Schalk, który w 1825 roku przeszedł do parafii w Rokitnicy, zapisał w prowadzonej tam kronice, że kazanie pożegnalne w kościele Zbawiciela wygłosił w trzecią niedzielę po Trójcy Świętej, 19 czerwca 1825 roku. Jego następcę wprowadził w niedzielę Cantate, 23 kwietnia 1826 roku, radca konsystorski i superintendent Bertling, i to w ponownie otwartym kościele. Według Schalka trzeba było wtedy przede wszystkim zbudować zakrystię i odnowić organy, z których żołnierze zabrali największe piszczałki; za zgodą królewskiej rejencji przeprowadzono w całym mieście kwestę po domach, która przyniosła około 400 talarów.

Meyer opisuje kościół jako budowlę pierwotnie szachulcową, długą na około 44 metry, szeroką na 14 i wysoką na ponad 15, z dwoma chórami wspartymi na cienkich żelaznych kolumnach i starą kaplicą chrzcielną przy ołtarzu. Plebanię wzniesiono w 1774 roku. Parafia miała dwa cmentarze. Na starym, przy promenadzie od Targu Siennego do Bramy Petershagen, niegdyś najchętniej wybieranym miejscu pochówku, spoczęli pierwszy pruski nadburmistrz Gdańska von Weickhmann, muzyk Curschmann i pierwszy gdański generalny superintendent Taube; nowy, kilka minut drogi za bramą, z jodłową aleją prowadzącą na wzgórze i rozległym widokiem na nizinę, był według broszury Meyera używany od 28 lat.

Według Sławomira Kościelaka z cmentarza przy kościele Zbawiciela na stokach Biskupiej Górki korzystali członkowie rodziny Kabrun — szkockiego pochodzenia rodu armatorów, który na przełomie XVIII i XIX wieku doszedł w Gdańsku do wielkiego znaczenia i był związany z gdańskimi kalwinistami. Do kościoła przylegała obszerna zakrystia z ołtarzem, w której odbywały się nabożeństwa poboczne i spowiedź; z dawnego wyposażenia zachowały się fragmenty szat ołtarzowych z pierwszych lat drugiego kościoła, brązowe świeczniki, naczynia komunijne i srebrny dzban chrzcielny. Gminę wyróżniało przywiązanie do miejsca — parafianie szczycili się, że są „alte Peterzagener” — i długoletnia posługa duchownych: superintendent Blech służył tu niemal 46 lat, jego następca Woth — 33 lata. Około 1890 roku do parafii należała część Gdańska i Altdorf, łącznie około 3000 dusz.

Do 1918 roku parafia Świętego Zbawiciela (St. Salvator) należała do ewangelickiej diecezji Danzig-Stadt, obejmującej gminy samego miasta. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 4317 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1878 roku Alfred Woth.

Według księgi adresowej z 1910 roku pastorem przy kościele Zbawiciela (Petershagen) był Woth; nabożeństwa odbywały się w niedziele i święta o dziesiątej rano. Według księgi adresowej z 1910 roku pastor Alfred Woth mieszkał w plebanii przy Petershagen an der Radaune 14. Pod tym samym adresem wymienia go jako pastora już księga z 1897 roku (księga z 1905 roku nie podaje obsady parafii: „Personalien nicht eingegangen”), a w księgach z 1914 i 1918 roku pastorem jest Meyer. Od 5 stycznia 1919 roku przy parafii działało stowarzyszenie parafialne z grupą męską i kobiecą, która wyrosła z „Frauenhülfe St. Salvator”; w maju 1919 roku liczyło ponad 400 członków.

W 1919 roku pastorem był Bernhard Meyer, mieszkający przy Petershagen 14, a ogrodnikiem cmentarnym Otto Borowski (Petershagen za kościołem 30). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia świętego Salwatora w Gdańsku liczyła wtedy 4485 ewangelików, a pastorem był od 1911 roku Bernhard Meyer.

W 1945 roku świątynia uległa niemal całkowitemu zniszczeniu — ocalał jedynie dolny fragment wieży. Według Tadeusza J. Zielińskiego w ruinie wieży działał w chwili składania wniosku punkt kserograficzny. Parafia ewangelicko-augsburska złożyła wniosek 9 lipca 1996 roku, zapowiadając dobudowę kaplicy do wieży, a miasto Gdańsk — wyjątkowo wśród gdańskich spraw — nie sprzeciwiało się zwrotowi. Komisja regulacyjna orzekła 20 maja 1998 roku zwrot nieruchomości w naturze, wolnej od obciążeń. Była to jedyna gdańska nieruchomość, którą parafia odzyskała zgodnie z wnioskiem. Encyklopedia Gdańska notuje, że 20 maja 1998 roku parafia ewangelicko-augsburska otrzymała zgodę na przejęcie nieruchomości. W ruinie wieży mieści się biuro firmy z branży nieruchomości.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Encyklopedia Gdańska datuje budowę na lata 1633–1635, wykaz kościołów gdańskich w serwisie danzig-online.pl na lata 1633–1634. Encyklopedia Gdańska i opracowanie parafii ewangelicko-augsburskiej w Sopocie mówią o rozbiórce, rękopis Christiana Friedricha Wutstracka z 1807 roku — o spaleniu; o spaleniu pisze też Piotr Birecki, powołując się na Kossarzeckiego. O rozbiórce pisze również Löschin (1815, s. 477). Opracowanie parafii sopockiej datuje uderzenie granatu na 1814 rok, a koniec odbudowy na około 1860 rok; według Meyera kościół prowizorycznie naprawiono w 1826 roku, a wnętrze urządzono na nowo dopiero w latach osiemdziesiątych XIX wieku, po oddzieleniu się w 1883 roku gminy szpitala świętej Gertrudy.

Według opracowania parafii sopockiej Francuzi trzymali w kościele w latach 1807–1813 proch, według Meyera od stycznia 1813 roku — siano i słomę. Kronika kościoła, prowadzona przez jego duchownych, podaje, że Francuzi zabrali kościół na magazyn siana już w 1807 roku, a gmina odzyskała go w sierpniu 1808 roku. Meyer datuje położenie kamienia węgielnego pod drugi kościół na 10 sierpnia 1695 roku i łączy je z burmistrzem Zimmermannem, natomiast sam budowniczy, Barthel Ranisch, w opisie wydanym jeszcze w 1695 roku podaje 1 sierpnia, godzinę dziesiątą rano i burmistrza Gabriela Schumanna, który razem z czterema przełożonymi sam wpuścił kamień z miedzianą tablicą. Także według Löschina (1815, s. 478) kamień węgielny położył burmistrz Gabriel Schumann.

Rhesa zapisuje duchownego, który objął tu urząd w 1807 roku, jako Johanna Jacoba Schalcka, urodzonego 5 października 1771 roku i egzaminowanego 26 września 1797 roku; jako Schalcka notuje go także księga pastorów. Życiorys w kronice kościoła, zaczynający się od słów „Ich Johann Jacob Schalk”, podaje te same daty. Według Löschina (1815, s. 476) do 1622 roku nabożeństwa w kościele świętej Gertrudy odprawiali także duchowni z Oruni, a w 1622 roku rada powołała tu Eliasa Hirschfelda i odtąd związek z Orunią ustał; według kroniki Harnocha do 1622 roku nabożeństwa w szpitalu odprawiali własni duchowni szpitalni, a potem duchowni z Oruni.

Według Löschina (1815, s. 478) nowy kościół poświęcono w pierwszy dzień Bożego Narodzenia 1697 roku, według Meyera (s. 5) w siódmą niedzielę po Trójcy Świętej 1697 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Gottfried Ewald (1761), Nathanael Friedrich Treuge (1761), Johann Jacob Neuröhs (1776), Johann Jakob Schalck (1807), Carl Adolph Blech (1832), Alfred Agathon Wilhelm Woth (1878), Bernhard Louis Konstantin Meyer (1911), Martin Hesekiel (1940).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Salvator w Gdańsku 4529 ewangelików.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 73, 74, 75, 217; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 64, 591; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 385, 386; danzig-online.pl, „Kościoły Gdańska” (wykaz 32 świątyń i kaplic); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia); Christian Friedrich Wutstrack, rękopiśmienny opis Pomorza, 1807; materiały Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Sopocie; „Die Diözesaneinteilung der evangelischen Kirche bis 1918” — Familienforschung in Westpreussen (westpreussen.de); B. Meyer, „Die evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig”, Gdańsk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 3–7; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 63–64; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 11; T. J. Zieliński, „Rewindykacja nieruchomości Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego na terenie Gdańska po 1989 r. (postępowania przed Komisją Regulacyjną)”, „Studia z Prawa Wyznaniowego” 13 (2010), s. 16–17, 23; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 27; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 61; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 62; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 134; t. 2, s. 429; t. 3, s. 788; t. 4, s. 1177, 1269; t. 6, s. 1566; t. 7, s. 1854, 2021; A. Szarszewski, „Szpitale gdańskie XVI–XVIII w. a duchowość protestancka”, „Studia Historica Gedanensia” 11, 2020, s. 180, 182–184; S. Kościelak, „Brytyjskie grupy wyznaniowe w Gdańsku w XVII–XVIII (XIX) wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 38–39; P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 16; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 154r; Kronika kościoła świętego Zbawiciela w Gdańsku (zapiski do 1825 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758); „Gedenk-Buch für die Kirche zu St. Jacob”, księga pamiątkowa kościoła świętego Jakuba w Gdańsku założona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065); L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 73; M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 2, Danzig 1815, Stück 30, s. 472–479 (Polona); Trzecia księga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (Müggenhahl) z lat 1808–1836, z kroniką pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825–1834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486).