Gdańsk — kościół św. Elżbiety (Elisabethkirche)

Kościół świętej Elżbiety stoi w Gdańsku przy dawnym szpitalu, na Starym Mieście nad Radunią, naprzeciwko świętego Jerzego. Jego dzieje zaczęły się właśnie od szpitala. Na miejscu kościoła i szpitala świętej Elżbiety miała dom i dwór staromiejska Gildia Nędzarzy (Elendengilde), bractwo religijne wzmiankowane w 1391 roku, opiekujące się chorymi i obcymi; dwór nazywano Elendenhof.

W 1394 roku wielki mistrz Konrad von Jungingen wziął tutejszy przytułek dla chorych i ubogich pod swoją opiekę, potwierdził go jako wieczysty szpital, uwolnił od czynszu należnego zakonnemu domowi w Gdańsku i od praw parafialnych kościoła świętej Katarzyny, a proboszcz świętej Katarzyny nie miał odtąd do szpitala żadnych praw. Tym samym przywilejem — wystawionym w Malborku w niedzielę Reminiscere 1394 roku, to jest 15 marca — zezwolił zbudować nad wodą płynącą przed dworem kaplicę i przechowywać w niej Najświętszy Sakrament oraz olej święty na potrzeby chorych. Szpital mógł też mieć własnych księży, a zwłaszcza kapelana, i obchodzić uroczyście oba dni świętej Elżbiety i dzień świętego Jakuba Większego, ku czci których kaplicę poświęcono.

Śpiew i kazanie miały się kończyć, gdy u świętej Katarzyny dzwoniono po raz drugi na sumę; ofiary złożone przy ołtarzu i w kaplicy szły w całości na ubogich, prebend nie wolno było kupować, a zwierzchnim opiekunem szpitala pozostawał komtur gdański. Wolno też było szpitalowi założyć własny cmentarz, a póki go nie miał — chować zmarłych u świętego Jerzego.

Gotycki, jednonawowy kościół ceglany zaczęto wznosić na miejscu tej kaplicy w latach 1393/1394 i ukończono około 1417 roku. W XV wieku w kościele poświęcono ołtarze świętej Barbary (1417), świętego Erazma (1434), świętej Brygidy (1447), świętego Michała i Najświętszej Marii Panny; stały przy ścianach bocznych, w miejscu późniejszych empor. Kiedy w 1456 roku biskup włocławski dzielił Gdańsk na sześć okręgów parafialnych, ulica świętej Elżbiety wraz z całym stawem przy fosie miejskiej przypadła parafii świętej Katarzyny.

W 1547 roku, przy budowie fortyfikacji, zlikwidowano cmentarz przykościelny i zamurowano główne wejście. Według pastora Graentza cmentarz szpitalny od strony Raduni zrównano w 1554 roku przy sypaniu wału fortecznego; wał zasypał też główne wejście do kościoła aż do nasady wieży. Gdy wyznaczeni przez miasto w 1454 roku zarządcy szpitala okazali się nieuczciwi, rada w 1546 roku połączyła szpitale świętej Elżbiety i Świętego Ducha w jeden, pod zarządem czterech przełożonych wybieranych na cztery lata. Szpital przyjmował też dzieci, mieszkające od 1541 roku w osobnym Domu Dziecięcym; po pożarze w 1547 roku rajca Hans Konnert odbudował go własnym kosztem w latach 1548–1549 w stylu renesansowym.

W 1916 roku dom rozebrano, a jego szczyt i portal wmurowano w pobliską rozbudowę gmachu Zachodniopruskiej Kasy Ogniowej.

W 1557 roku świątynię przejęli protestanci; później trafiła ona do gdańskiej gminy ewangelicko-reformowanej, związanej ze Szkotami i Holendrami w służbie miejskiej; mniej więcej od lat 1620–1622 do 1820 roku pełniła funkcję drugiego kościoła tej gminy.

Paul Theodor Schmidt podaje za Leubem, że pastorów przy świętym Piotrze i świętej Elżbiecie do 1617 roku wybierała cała rada miasta, a później starsi gminy, których wybór rada zatwierdzała; diakonów obu kościołów zatwierdzała sama rada aż do 1735 roku. Według Walthera Fabera zażarte spory reformowanych z luteranami zakończyły się w 1631 roku pełnym zwycięstwem — jak pisze — „luterańskiej demokracji”, a reformowanych ograniczono do dwóch kościołów: świętego Piotra i świętej Elżbiety. Uchwałą z 16 grudnia 1650 roku rada zaoferowała reformowanym, według Schmidta, kazania nieszporne w kościele świętej Elżbiety w zamian za kościół Świętej Trójcy.

Sławomir Kościelak zaznacza, że kalwińska „druga reformacja” zaczęła się w Gdańsku dopiero w latach osiemdziesiątych XVI wieku, a w latach siedemdziesiątych tego stulecia kościoła świętej Elżbiety nie kojarzono jeszcze z kalwinizmem; według Theodora A. Fischera szkockich, a także holenderskich najemników obsługiwał wtedy duchowny od świętej Elżbiety, prowadzący nabożeństwa na sposób kalwiński. Szkockie nazwiska pojawiają się w tutejszych księgach metrykalnych od początku ich prowadzenia, około 1573 roku; w latach czterdziestych XVII wieku w obu kalwińskich parafiach Gdańska, świętej Elżbiety oraz świętych Piotra i Pawła, odnotowano łącznie 242 chrzty i 78 ślubów z udziałem osób szkockiego pochodzenia.

Do wyróżniających się szkockich rodzin tej gminy należeli w XVII wieku Andersonowie, Hamiltonowie, Morrisonowie, Ramseyowie i Thomsonowie, a na przełomie XVIII i XIX wieku z posługi także tutejszego kościoła korzystała armatorska rodzina Kabrunów. Ślub wziął tu Peter Hay, duchowny Kaplicy Brytyjskiej w latach 1727–1760 i pierwszy żonaty duchowny brytyjski w Gdańsku, a przez pewien czas pastorami byli tu Peter Jacob Buchan i Franz Bellair, wywodzący się ze wspólnoty brytyjskiej.

Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku wymienia pierwszego duchownego ewangelickiego kościoła, działającego w latach 1556–1567, jako pierwszego, który udzielał tu Wieczerzy Pańskiej pod dwiema postaciami. F. Schmidt (1941), powołując się na Muhla, za pierwszego duchownego ewangelickiego przy świętej Elżbiecie uważa natomiast Christofa Carusa (1543–1564). Jego następca Joachim Moldenhauer (1567–1583; Schmidt nazywa go Jacobem, lecz księga pastorów, Curicke, Praetorius i Pritzel podają Joachima) skłaniał się ku kalwinizmowi i od 1577 roku, na prośbę przebywających w Gdańsku Niderlandczyków i Szkotów, głosił kazania i sprawował Wieczerzę według obrządku reformowanego; ostatnim duchownym reformowanego zboru był Ernst Bössermeny (1835–1838).

Po przejściu Gdańska pod władzę pruską w 1793 roku kościół do 1807 roku służył garnizonowi — pierwsze nabożeństwo wojskowe odbyło się 21 kwietnia 1793 roku. Ambona z 1641 roku jest fundacją przełożonego Heinricha Alerdta, organy wstawiła w 1912 roku gdańska firma Heinrichsdorff, a dwa dzwony wisiały w wieży tylko do 1852 roku. Przy ambonie wisi tablica ku pamięci węgierskiego hrabiego Way de Waya, wygnanego z ojczyzny za wiarę reformowaną, który zmarł w Gdańsku na dżumę w 1719 roku; jego szczątki wydobyto latem 1905 roku spod ław przed amboną, a wiosną 1906 roku delegacja rodziny przewiozła je na Węgry. Najstarsza księga pochówków w kościele sięga 1653 roku, a w latach 1752–1814 pochowano we wnętrzu 510 osób.

Wykaz ksiąg kościelnych świętej Elżbiety („Catalogus derer Kirchen-Bücher zu St. Elisabeth”), doprowadzony do 1796 roku, zaczyna się od księgi chrztów z lat 1622–1625 i księgi ślubów z lat 1623–1625, obu pisanych, jak zaznaczono, ręką „Herrn Valentini Burcardi”. Rejestr komunikujących zaczyna się w 1625 roku; do 1631 roku prowadzili go Valentinus Burchardus i Bartholomäus Nigrinus. Przy księdze ślubów z lat 1704–1720 Alexander Sostmann (w wykazie: Sostman) zapisał, że ponieważ księga kościelna zaginęła, odtworzył ją z prywatnych notatek zmarłego Daniela Pauliego i z innych dokumentów.

W 1796 roku, jak zanotował Christian Gottlieb Duisburg, na polecenie królewskiej rejencji zachodniopruskiej trzeba było całkowicie na nowo urządzić prowadzenie ksiąg kościelnych. Przełożeni kazali wtedy oprawić w czarną skórę cztery nowe księgi dla duchownego — chrztów, ślubów, pogrzebów i księgę pamiątkową — które od tego roku prowadził Duisburg, a dla dzwonników („für die Glöckner”) oprawiono jeszcze jedną księgę w tym samym formacie i oprawie, jako duplikat.

Od 1796 roku najważniejsze sprawy zboru zapisywano w księdze pamiątkowej. Założył ją na polecenie pruskiej rejencji w Kwidzynie Christian Gottlieb Duisburg, który w 1772 roku przybył do Gdańska ze Stadthagen w hrabstwie Schaumburg-Lippe, gdzie od 1762 roku był duchownym dworskim owdowiałej księżnej; wcześniej, jak zaznaczył, wszystkie wydarzenia zapisywano tylko bez ładu w kalendarzach kościelnych. Duisburg opisał też lata wcześniejsze. Od pierwszego tygodnia Adwentu 1772 roku do kwietnia 1785 roku, z polecenia władz i z powodu ówczesnych niepokojów, odprawiano tu w środy po południu nadzwyczajne nabożeństwa modlitewne; obaj duchowni odprawili ich łącznie 559. W listopadzie 1780 roku starsi i przełożeni postanowili, że komunia, udzielana dotąd co dwa tygodnie, będzie się odtąd odbywać raz w miesiącu, w ostatnią niedzielę.

W 1784 roku przełożeni wybrali na organistę Johanna Gottfrieda Bauera. W pierwszą niedzielę Adwentu 1785 roku w obu kościołach reformowanych wprowadzono nowy śpiewnik, przygotowany przez pastora Samuela Ludwiga Majewskiego.

Księga opisuje też, jak kościół stał się garnizonowym. 7 marca 1793 roku wojska pruskie pod komendą generała von Raumera stanęły pod Gdańskiem; w Wielki Czwartek wybuchły rozruchy w dotychczasowej załodze miasta, z zabitymi i rannymi po obu stronach, a 4 kwietnia dwa pułki, von Raumera i von Hannsteina, weszły do śródmieścia. Generałowie zażądali kościoła dla każdego pułku. Pułkowi von Hannsteina oddano polski kościół świętej Anny. Pułkowi von Raumera zaproponowano najpierw kościół świętego Bartłomieja, czemu sprzeciwili się jego przełożeni, a potem kościół świętego Jakuba, którego generał nie chciał, bo był to kościół szyprów, a marynarze szczególnie czynnie uczestniczyli w rozruchach w Wielki Czwartek.

Wtedy prezydent miasta i burmistrz von Conradi, przewodniczący zboru reformowanego, zaproponował na publicznym posiedzeniu magistratu kościół świętej Elżbiety, a generał von Raumer, sam reformowany, propozycję przyjął. Sprawę opisał też w 1796 roku duchowny kościoła świętego Jakuba Johann Gottlieb Roll: plan gubernatora von Raumera, by nabożeństwa garnizonowe odbywały się u świętego Jakuba, nie doszedł do skutku, bo przy zajściach w Wielki Czwartek i przy wkraczaniu wojsk pruskich niektórzy marynarze byli szczególnie wzburzeni i doszło nawet do czynnego oporu; przeznaczono więc na nie kościół świętej Elżbiety, który, jak zapisał Roll, wciąż jeszcze ponosił uciążliwości tego urządzenia.

Mimo protestów Duisburga i jego starań u burmistrza i u generała ten ostatni nakazał, by nabożeństwo wojskowe trwało od dziewiątej do dziesiątej, a nabożeństwo gminy zaczynało się dopiero o dziesiątej; z powodu tej niewygodnej godziny wiernych było na nim odtąd coraz mniej. Nabożeństwa dla żołnierzy odprawiali tu kapelani wojskowi: najpierw Steffen, który w 1799 roku przeszedł do kaplicy Lazaretu, a po nim Johann George Giese. Gdy w 1796 roku przełożeni zamknęli na uroczystość wprowadzenia nowego pierwszego duchownego swoją ławę, oficerowie pułku von Langego zastali zamknięte swoje miejsca i poskarżyli się magistratowi; sprawa doszła aż do Berlina. Od 1798 roku przełożeni zabiegali bezpośrednio u nowego króla Fryderyka Wilhelma III o zwrot kościoła, ale bez skutku.

W nocy z 3 na 4 lutego 1796 roku zmarł w wieku 77 lat, po wielu latach niemocy, pierwszy duchowny David Ludwig de la Motte, służący przy kościele od 1749 roku; 10 lutego pochowano go w kościele świętej Elżbiety, we własnym grobie, przy muzyce organowej i śpiewie. 11 maja starsi i przełożeni jednogłośnie wybrali na jego miejsce Duisburga, który przez osiem lat bez wynagrodzenia pełnił za chorego poprzednika wszystkie obowiązki. Wybór musiał zatwierdzić rząd królewski w Kwidzynie. Przy wprowadzeniu 17 lipca 1796 roku przełożeni wyznaczyli duchownemu stałe miejsce naprzeciw ambony, w dawnej ławie patrycjuszy; wcześniej duchowni siedzieli pod organami, bardzo daleko od ambony. Pod koniec października 1796 roku Duisburg zamieszkał we właściwej plebanii na cmentarzu przykościelnym, którą jesienią 1805 roku gruntownie odnowiono.

W 1793 roku podarował kościołowi starannie wykonany stojak chrzcielny z drewna orzechowego. 2 maja 1797 roku w kościele świętego Piotra gdańscy reformowani po raz pierwszy ordynowali duchownego, Petera Jacoba Buchana, który w latach 1797–1804 był też extraordinariusem przy świętej Elżbiecie. Zbór był niewielki: od października 1798 do września 1799 roku zapisano tu jeden ślub, dziewięć chrztów, jeden pogrzeb i 183 komunikujących, w 1801 roku 167, a w 1802 roku 183 komunikujących. W latach 1804–1811 Duisburg przyjął do zboru kilku menonitów, a w 1811 roku także dawną katoliczkę.

Wojna przyniosła kościołowi zniszczenia. W nocy z 23 na 24 kwietnia 1807 roku zaczął się nieprzyjacielski ostrzał miasta; od niedzieli Cantate, 26 kwietnia, nie odprawiano publicznych nabożeństw. Dom duchownego trafiło ponad trzydzieści bomb, granatów i kul, w gabinecie Duisburga wybuchł pożar i ogień dosięgnął części jego książek. Pierwsze nabożeństwo „w moim spustoszonym kościele” Duisburg odprawił 31 maja 1807 roku. Ponieważ kościół świętego Piotra trzeba było oddać Francuzom na magazyn siana i słomy, obie gminy odprawiały odtąd poranne nabożeństwa na zmianę w kościele świętej Elżbiety. W grudniu 1808 roku woda zalała kościół tak, że od czwartej niedzieli Adwentu nabożeństwa odprawiano w wielkiej izbie szpitala; do kościoła wrócono dopiero 4 czerwca 1809 roku. 25 stycznia 1811 roku Radunia wylała tak mocno, że woda wdarła się do kościoła.

Gdy w 1811 roku palono publicznie na rynku wszystkie zapasy angielskich towarów, Napoleon przez gubernatora Rappa podarował kościołom miasta tyle angielskiej tkaniny, ile trzeba było na nakrycia ołtarzy i ambon; każdy kościół musiał jednak na własny koszt naszyć na nie złote ozdoby i cesarski monogram. Nakrycia dla tego kościoła wykonała najstarsza córka Duisburga; położono je po raz pierwszy w Niedzielę Palmową, 7 kwietnia 1811 roku, w czasie uroczystości z okazji narodzin króla Rzymu.

W 1812 roku sprzęty kościelne trzeba było oddać na francuską kontrybucję. Duisburg zmarł w 1814 roku; jego następcą jako pierwszy duchowny został Franz Bellair, ordynowany w maju 1812 roku, który w 1821 roku przeszedł jako pastor do kościoła świętego Piotra.

Eduard Schnaase notuje, że w 1637 roku spalony kościół świętej Elżbiety odbudowano; daty samego pożaru nie podaje. Po ugodzie z 1652 roku pozostała jedną z dwóch świątyń kalwińskich Gdańska.

Z wyposażenia świątyni z czasów ewangelickich najlepiej znane są organy. Zbudował je w XVI wieku Wawrzyniec Hofmann, a w latach 1744–1746 nowy instrument postawił Andreas Hildebrandt; miał on taką samą strukturę prospektu gdańskiego jak organy kościoła świętej Barbary. F. Schmidt w dziejach kościoła z 1941 roku podaje natomiast, że organy zbudowano na nowo w 1735 roku i że ich prospekt przetrwał w zasadzie w ówczesnej postaci; czy chodzi o ten sam instrument, z jego relacji nie wynika.

Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy Augusta Terletzkiego, omówionego przez Wiktora Z. Łyjaka, w 1888 roku zakład rozbudował organy kościoła garnizonowego świętej Elżbiety do trzydziestu głosów. W 1912 roku gdańska firma Heinrichsdorff wstawiła nowe organy z napędem elektrycznym, zachowując dawny prospekt.

Według Harnocha pierwszym duchownym reformowanym przy tym kościele był zapewne Daniel Pauli, który przyszedł tu w 1704 roku od świętego Piotra i zmarł w 1720 roku; od 1815 roku przy kościele garnizonowym pracowało dwóch duchownych wojskowych, wśród nich J. L. Aegidius Funk (1815–1823), który z powodu swego pisma o nowej pruskiej agendzie musiał opuścić Prusy i został pastorem w Lubece. Około 1890 roku gmina wojskowa liczyła około 6000 dusz.

W latach 1556–1844 przy kościele świętej Elżbiety pracowało 28 duchownych reformowanych, a w latach 1632–1821 po dwóch naraz: pierwszy (ordinarius) mieszkał w domu dla duchownego należącym do szpitala, drugi (extraordinarius) wynajmował mieszkanie na Starym Mieście. Po śmierci pastora Bössermeny’ego stanowiskiem przy świętej Elżbiecie zarządzał pierwszy duchowny kościoła świętego Piotra, aż na Wielkanoc 1844 roku zlikwidowano je, bo kościół przeszedł na własność wojskowego fiskusa. Ostatnie nabożeństwo gminy reformowanej odprawił tu w Wielkanoc 1844 roku duchowny reformowany Böck. W latach 1814–1820 nabożeństwa wojskowe odprawiano na zmianę w luterańskich kościołach miasta, a w latach 1821–1847 w kościele świętego Piotra; za kościół i szpital świętej Elżbiety fiskus zapłacił 10 064 talary, a po trzyletnim remoncie gmina wojskowa zaczęła używać kościoła 24 października 1847 roku, w 21.

niedzielę po Trójcy Świętej — według F. Schmidta bez uroczystości poświęcenia. Po rozebraniu wałów miejskich w 1895 roku planowano budowę nowego kościoła garnizonowego, ale projektu nie zrealizowano. Rozbiórka wału odsłoniła zachodnią ścianę kościoła, zasypaną ziemią przez ponad 340 lat, i odnowiono jej portal; w ziemi wałowej znaleziono wtedy wysoką na 70 centymetrów piaskowcową figurę świętej Elżbiety z XIV wieku, być może z portalu szpitala spalonego w 1752 roku, którą przechowywano potem w gdańskim muzeum. Prezbiterium powstało w 1394 roku z przebudowy pomieszczeń szpitalnych — świadczy o tym wielka piwnica pod prezbiterium i aresztem, wysunięta o 5 metrów poza prezbiterium; przebudowywano je wielokrotnie, ostatnio w 1846 roku.

Pastor Carl Leopold Böck od świętego Piotra, który później prowadził księgę pamiątkową dalej, wyjaśnia, dlaczego zbór stracił kościół. Połączone szpitale Świętego Ducha (luterański) i świętej Elżbiety (reformowany) zbankrutowały; państwo uporządkowało ich sprawy, wprowadziło wszelkie możliwe oszczędności i dlatego po śmierci duchownego świętej Elżbiety w 1838 roku zlikwidowało jego stanowisko, a w 1840 roku także stanowisko duchownego Świętego Ducha. Kościoła świętej Elżbiety nie zamknięto, bo gmina reformowana częściowo opłacała duchownego i miała za to prawo z kościoła korzystać. Böck, któremu powierzono oba stanowiska, odprawiał nabożeństwa o dziewiątej u świętej Elżbiety i o jedenastej u świętego Piotra; kościół świętej Elżbiety był zawsze pełny, a kościół świętego Piotra o tej porze bardzo pusty.

Gdy gmina wypowiedziała wojsku współużytkowanie kościoła świętego Piotra, wojsku pozostał wybór między kościołem świętej Elżbiety a kościołem Świętego Ducha; wybrało nieco większy kościół świętej Elżbiety, ale musiało odkupić od gminy reformowanej jej prawo do współużytkowania. Według Böcka gmina odstąpiła wojsku swoje prawo do kościoła świętej Elżbiety za 6000 talarów; 4000 talarów z tej sumy zapłaciła państwu, by uwolnić od wojska kościół świętego Piotra, a pozostałe 2000 talarów przeznaczyła na jego odbudowę. Sumy 10 064 talarów, którą według podanej wyżej informacji fiskus zapłacił za kościół i szpital świętej Elżbiety, Böck nie wymienia. Przy połączeniu zborów przeniesiono stąd do kościoła świętego Piotra srebrny, wewnątrz złocony kielich dla ubogich, haftowany kobierzec do ślubów, rzeźbiony stół chrzcielny, dar pastora Duisburga, i sakiewkę na datki z czerwonego pluszu.

Od 1844 roku była ewangelickim kościołem garnizonowym, a po 1920 roku pełniła funkcję kościoła misyjnego. Według F. Schmidta po 1920 roku właścicielem kościoła został Senat Wolnego Miasta Gdańska, od którego 9 sierpnia 1927 roku nabył go Związek Parafii Ewangelickich Gdańska (Parochialverband) i przeznaczył dla gdańskiej Misji Miejskiej; wnętrze pozostało takie, jakie w 1920 roku zostawiła gmina wojskowa. Od 1846 roku kościół zarządzał cmentarzem wojskowym, urządzonym po wojnach napoleońskich po północnej stronie fortyfikacji miejskich; najstarszy zachowany grób z tego okresu pochodzi z 1832 roku, a teren jest dziś częścią Cmentarza Garnizonowego przy ulicy Dąbrowskiego.

Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku naczelnym kapelanem wojskowym był tajny radca konsystorski Witting, kapelanem dywizji Boergen, a pomocniczym duchownym wojskowym Richtmann. Witting był naczelnym kapelanem wojskowym już według księgi z 1897 roku, a kapelanem dywizji był wtedy A. Zechlin, w 1905 roku Bluth; w księgach z 1914 i 1918 roku naczelnym kapelanem jest Schaumann, a kapelanem dywizji nadal Boergen.

Witraż w szczycie wschodnim z apostołami Jakubem, Pawłem, Piotrem i Janem kościół otrzymał według F. Schmidta w 1895 roku; w tym samym roku wprowadzono oświetlenie gazowe, a stojące tu od 1877 roku piece kaflowe zastąpiono gazowymi; w 1914 roku feldmarszałek von Mackensen przekazał kościołowi portret pierwszego dowódcy brygady huzarów przybocznych, von Lossowa. Na ścianach wisiało 12 tablic pamiątkowych poległych w wojnach od 1807 roku, a w zakrystii, dawnej izbie szpitalnej dołączonej w latach 1844–1847, portrety dziewięciu duchownych garnizonowych. Spośród 28 grobów w posadzce kościoła 25 należało do zamożnych rodzin reformowanych.

W nocy z 4 na 5 lutego 1752 roku szpital świętej Elżbiety spłonął doszczętnie i odbudowano go w latach 1752–1753; zubożały w czasach francuskich, w 1820 roku ogłosił upadłość, w 1824 roku zlikwidowano go, a w 1847 roku wojsko urządziło w dawnym szpitalu areszt wojskowy. Według George’a Cuny’ego nad portalem szpitala umieszczono czarną marmurową tablicę z łacińskim napisem o pożarze z 1752 roku i o odbudowie dzięki hojności mieszczan; wykuł ją mistrz kamieniarski Christoph Strietzki. Dwa napisy we wnętrzu odnoszą się do wcześniejszej budowy nowego gmachu szpitala w 1618 roku.

W 1919 roku naczelnym kapelanem wojskowym był tajny radca konsystorski Leopold Schaumann (Rennerstiftsgasse 8), a kapelanem dywizji Konrad Boergen (Neugarten 35).

W marcu 1920 roku „Gazeta Gdańska” zapowiadała, że ewangelicki kościół garnizonowy świętej Elżbiety „oddany ma być Lidze Narodów, jako fiskalna własność wojskowa”. Ostatnie, pożegnalne nabożeństwo gminy wojskowej odbyło się tu 22 lutego 1920 roku: kościół był tak pełny, że stano nawet za organami, a naczelny kapelan wojskowy Leopold Schaumann przypomniał w kazaniu, że świątynia służyła gminie wojskowej przez 72 lata. Od listopada 1939 roku znów odprawiano tu nabożeństwa wojskowe, a przy przebudowie wnętrza, rozpoczętej wiosną 1941 roku, rozebrano obie empory i dawne ławy.

W kwietniu 1945 roku kościół został poważnie uszkodzony: spłonęły wyposażenie, dach i hełm wieży oraz sąsiednie budynki szpitalne, runęło sklepienie prezbiterium, ale mury i nawa przetrwały. 21 grudnia 1946 roku objęli go pallotyni, według części źródeł odbudowa trwała w latach 1947–1949, a konsekracja odbyła się 6 lutego 1949 roku; Piotr Szczudłowski (1995, s. 262–263) — prace rozpoczęto w drugiej połowie 1945 roku, zewnętrzne zakończono w 1947 roku, a wnętrze przystosowano do użytku w 1948 roku; uroczystość poświęcenia kościoła, której przewodniczył ksiądz A. Wronka, odbyła się 30 stycznia 1949 roku. Szczudłowski podaje też (s. 262–263), że o przyznanie kościoła diecezji prosił Zarząd Miejski w Gdańsku 28 grudnia 1945 roku administrator apostolski, ksiądz A.

Wronka, a w następnych miesiącach starania przejęli pallotyni; 5 grudnia 1946 roku Departament Wyznaniowy Ministerstwa Administracji Publicznej zgodził się przekazać im świątynię, ale nie na własność, tylko w zarząd i użytkowanie. Protokół zdawczo-odbiorczy spisano 10 marca 1947 roku; stroną przejmującą była Kuria Biskupia Gdańska, reprezentowana przez księdza Adama Wiśniewskiego, pallotyna. Odbudowany hełm wieży wzorowano na pierwotnym, gotyckim zwieńczeniu wieży, nie na siedemnastowiecznym hełmie istniejącym do 1945 roku. Pallotyni byli użytkownikami kościoła do 29 czerwca 1971 roku, kiedy jego właścicielem stało się Stowarzyszenie Apostolstwa Modlitwy (tak w druku).

Dziś jest to rzymskokatolicki kościół rektorski pallotynów pod wezwaniem świętej Elżbiety Węgierskiej, w archidiecezji gdańskiej. Wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego prowadzi go w obrębie zespołu szpitalnego świętej Elżbiety przy ulicy Elżbietańskiej i Wałach Jagiellońskich, datowanego na wieki XIV–XIX, pod numerem A-545, wpisanego decyzją z 6 września 1971 roku razem z budynkiem szpitala.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według jednego zapisu cmentarz przykościelny zlikwidowano przy budowie fortyfikacji w 1547 roku, według pastora Graentza cmentarz szpitalny zrównano przy sypaniu wału w 1554 roku. Według jednego zapisu protestanci przejęli świątynię w 1557 roku, według przewodnika z 1919 roku pierwszy duchowny ewangelicki działał tu już od 1556 roku.

Według Harnocha pierwszym duchownym reformowanym był zapewne Daniel Pauli, przybyły w 1704 roku, według przewodnika z 1919 roku już Moldenhauer od 1577 roku sprawował tu Wieczerzę według obrządku reformowanego, a duchownych reformowanych liczy się przy kościele od 1556 roku. Według jednego zapisu ostatni duchowny zboru, Ernst Bössermeny, służył tu w latach 1835–1838; według wpisu pastora Böcka w księdze pamiątkowej Böszörmeny, bo tak zapisano tam jego nazwisko, był extraordinariusem od 1815 roku, od 1821 roku, gdy Bellair przeszedł do świętego Piotra, jedynym duchownym kościoła, i zmarł 21 października 1838 roku.

Według jednego zapisu extraordinarius wynajmował mieszkanie na Starym Mieście, według Christiana Gottlieba Duisburga w 1774 roku kupiono dla niego z kasy wszystkich zborów reformowanych dom, do którego wprowadził się z rodziną w maju 1775 roku, a magistrat zwolnił ten dom na zawsze od ciężarów miejskich. Według jednego zapisu szkockie nazwiska pojawiają się w tutejszych księgach metrykalnych od początku ich prowadzenia, około 1573 roku, a wykaz ksiąg kościelnych świętej Elżbiety zaczyna się od księgi chrztów z 1622 roku i nie wymienia żadnej księgi z XVI wieku. Księga pastorów podaje przy Sostmannie rok 1715, a wykaz ksiąg wymienia jego wpisy w księgach chrztów i ślubów od 1720 roku.

Według jednego zapisu David Ludwig de la Motte służył przy kościele od 1749 roku, a wykaz ksiąg wymienia jego wpisy w księdze chrztów od listopada 1754 roku i w księdze ślubów od lutego 1755 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Joachim Moldenhauer (1567), Bartholomäus Nigrinus (1626), Georg Sommer (1632), Bartholomäus Pantelius (1647), Caspar Conrad Cruciger (1648), Wilhelm Gerhard Wildermann (1682), Johann Bernhard Alexander Sostmann (1715).

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 106, 107, 108, 110, 111, 112, 220; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 569; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 107–112; danzig-online.pl, „Kościoły Gdańska” (wykaz 32 świątyń i kaplic); P. Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, t. 4 (zbiór dokumentów) — przywilej Konrada von Jungingen z 1394 roku oraz podział Gdańska na sześć parafii z 28 stycznia 1456 roku; T. Hirsch, „Kirchengeschichte von Danzig seit Einführung der Reformation”, t. 2, Danzig 1847; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Cmentarz Garnizonowy. Historia”, cmentarze-gdanskie.pl; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 231; „Gazeta Gdańska” 1920, nr 59 z 10 marca, s. 2; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 62; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 62; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 60; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 331; t. 4, s. 1211, 1279; t. 5, s. 1321; t. 6, s. 1722, 1726; t. 7, s. 1984; R. Curicke, „Der Stadt Dantzig historische Beschreibung”, 1687; E. Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis”, 1760; E. Pritzel, „Geschichte der reformierten Gemeinde zu St. Petri-Pauli in Danzig 1570–1940”, Gdańsk 1940; S. Kościelak, „Brytyjskie grupy wyznaniowe w Gdańsku w XVII — XVIII (XIX) wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 30, 32–33, 36–38; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 54; Paul Theodor Schmidt, „Der Streit über den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650”, „Altpreußische Monatsschrift” 41, 1904, s. 145–179; Walther Faber, „Die polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 70, 1930, s. 85–134; George Cuny, „Beiträge zur Kunde der Baudenkmäler in Westpreußen”, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn” 12, 1899, s. 32; Księga pamiątkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru świętej Elżbiety w Gdańsku z lat 1796–1847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720); „Gedenk-Buch für die Kirche zu St. Jacob”, księga pamiątkowa kościoła świętego Jakuba w Gdańsku założona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065); Wykaz ksiąg kościelnych kościoła świętej Elżbiety w Gdańsku („Catalogus derer Kirchen-Bücher zu St. Elisabeth”, w portalu Archion: „Übersicht über die Kirchenbücher von St. Elisabeth”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5288 (Archion 14681); P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 262–263.