Gdańsk — kościół św. Barbary (dawny ewangelicki, ob. rzymskokatolicki)

Kościół świętej Barbary w północnej pierzei ulicy Długie Ogrody w Gdańsku należy do najstarszych świątyń miasta. Murowana budowla o długości około 36 metrów, szerokości 18 metrów i wysokości 10 metrów, z czterdziestometrową wieżą, jest dziś czynnym kościołem katolickim. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego wpisano ją 22 marca 1994 roku pod numerem A-1446 jako kościół parafialny przy ulicy Długie Ogrody 19, datowany na wieki od XV do XX.

Początki sięgają 1387 roku, gdy poza murami miejskimi założono szpital dla zakaźnie chorych, a przy nim kaplicę świętej Barbary (Barbara Capella), podległą kościołowi Najświętszej Marii Panny. Jeszcze w 1431 roku przełożeni „kaplicy świętej Barbary za Mostem Koggi, na ogrodach poza naszym miastem” wyłożyli na budynki 28 marek, pożyczonych od przełożonych szpitala Świętego Ducha; kaplica stała na późniejszym dziedzińcu szpitalnym; większy, jednonawowy kościół na obecnym miejscu przy Długich Ogrodach był ukończony w 1431 roku.

W 1436 roku kaplicę przebudowano na halę dwunawową bez prezbiterium. Następnie, 28 stycznia 1456 roku, decyzją biskupa kujawskiego (włocławskiego) Jana Gruszczyńskiego kaplicę szpitalną podniesiono do rangi kościoła parafialnego — jednego z sześciu parafialnych kościołów Gdańska. Przy kościele powstała szkoła parafialna. Według kroniki Harnocha z 1890 roku w 1499 roku kościół wraz ze szpitalem strawił pożar wzniecony przez bandę rozbójnika Grzegorza Matterna; świątynię odbudowano wtedy zapewne w konstrukcji szkieletowej, a w czasach Reformacji jej zniszczone ściany szachulcowe zastąpiono murem.

Löschin (1815) pisze, że roku budowy kościoła żaden z dawnych kronikarzy nie podaje i że krążą o nim tylko dwa przypuszczenia. Według mniej wiarygodnego kościół miał ufundować około 1230 roku książę pomorski Świętopełk, który w Gdańsku odebrał papieskiemu wysłannikowi relikwię głowy świętej Barbary; według bardziej prawdopodobnego zbudowali go Krzyżacy, dla których święta Barbara była patronką Prus. Gdy w 1456 roku kościół stał się parafialnym, był według Löschina czwarty w kolejności, a po nim szły tylko kościoły świętego Bartłomieja i świętego Piotra. Pożar z 1499 roku obrócił według niego w gruzy całe Długie Ogrody i Mattenbuden; odbudowane budynki strawił kolejny pożar w 1545 roku, a odbudowa trwała trzy lata.

W 1550 roku szpital spłonął po raz trzeci, kościół jednak ocalał. Od tego pożaru, jak podaje Löschin, w wysokie święta zbierano przy kościele datki do misy — najpierw dla pogorzelców, a w jego czasach na rzecz Spendhausu i ubogich pod opieką tak zwanego Schaal-Amtu. Do 1626 roku Długie Ogrody leżały poza murami miasta, dlatego w 1577 roku, w czasie wojny, uchwałą wszystkich ordynków miejskich postanowiono kościół spalić; ocalił go pokój zawarty wkrótce potem.

Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku podaje, że kościół miał spłonąć doszczętnie jeszcze w 1540 roku, a jego wieżę dwukrotnie, w 1904 i 1907 roku, trafił piorun. Jeden z jego duchownych, Johannes Bonholt, należał do pierwszych gdańskich duchownych sprzyjających Reformacji i w 1522 roku przebywał w Wittenberdze. Hermann Freytag podaje, że do królewskiego mandatu z połowy 1523 roku dołączono list pasterski biskupa kujawskiego, który skarżył się zwłaszcza na Bonholta: przebywając od poprzedniego roku w Wittenberdze, miał on przysłać stamtąd do Gdańska kilka beczek pism luterańskich. W innym artykule Freytag odnotowuje, że w 1526 roku, po krwawym stłumieniu pierwszego ruchu reformacyjnego, miasto znów otrzymało niemieckiego oficjała — proboszcza kościoła świętej Barbary Urbana Ulriciego.

Według Sławomira Kościelaka była to najsłabiej uposażona parafia Gdańska; jej proboszczem był do 1522 lub 1523 roku Walerian Heynemann (według Theodora Hirscha przez cały ten czas jego poprzednik Hylarius Mathie), a następcą został Johann Bonholt, syn patrycjusza, który przed objęciem probostwa studiował na przełomie 1521 i 1522 roku w Wittenberdze. W 1520 roku proboszcza zastępował tu Henricus Born. 29 stycznia 1518 roku oficjał Jakub Longus zagroził radzie — imiennie rajcom Lucasowi Keddingkowi i Matthiasowi Langkowi — ekskomuniką i karą 1000 dukatów węgierskich, jeśli ośmieli się zabrać kościołowi świętej Barbary dzwony; robotnikom, którzy wzięliby udział w ich zdjęciu, groziła ekskomunika i kara 100 grzywien. Powód sporu o dzwony nie jest znany.

Dokument biskupa Macieja Drzewickiego z 12 lipca 1526 roku, wyliczający duchownych, którzy porzucili swoje funkcje w Gdańsku i w diecezji włocławskiej, wymienia od świętej Barbary Georgiusa de Toronia, który głosił tu kazania, oraz Joannesa Cruzego. Nazwiska duchownych pracujących przy kościele od Reformacji zapisano w niemal nieprzerwanym szeregu na dwóch tablicach pod chórem organowym.

Według Harnocha już w 1523 roku ewangelickim proboszczem przy świętej Barbarze miał być Johann Bonhold; w 1525 roku duchownym kościoła ustanowiono przybyłego z Wittenbergi Jacoba Möllnera, a w latach 1560–1594 pracował tu magister Alexander Glaser, następca Johanna Frischa. Kroniki gdańskie z pierwszej połowy XVI wieku, jak pokazuje Julia Możdżeń, zaliczają Jacoba Möllera (Molnera) do zbiegłych miejscowych karmelitów, którzy jako jedni z pierwszych głosili kazania luterańskie; Bernt Stegmann nazywa go proboszczem kościoła świętej Barbary i podkreśla, że był dzieckiem gdańskich mieszczan, natomiast Simon Grunau łączy go z kościołem Mariackim. W toku Reformacji, po 1525 roku, gmina przeszła na luteranizm; w 1557 roku, po przebudowie, kościół stał się świątynią ewangelicką i pozostał nią aż do 1945 roku.

Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że biskup Maciej Drzewicki odzyskał kościół dla katolików, ale ewangelicy — zwłaszcza po śmierci króla Zygmunta — objęli go ponownie, a w 1555 roku Jan Frisch po raz pierwszy udzielił tu Wieczerzy Pańskiej pod dwiema postaciami. Praetorius korzystał z księgi chrztów kościoła świętej Barbary i przytacza z niej wpis z lat siedemdziesiątych XVI wieku.

Udział kościoła w Reformacji opisuje Gebauer w artykule ogłoszonym w 1855 roku w „Neue Preußische Provinzial-Blätter”. W 1524 roku pobyt biskupa kujawskiego wywołał w Gdańsku rozruchy, a pod koniec sierpnia mieszczanie wyznaczyli dwanaście osób, którym powierzono sprawy kościelne i obronę praw mieszczańskich; te zaś ustanowiły Jacoba Möllnera duchownym kościoła świętej Barbary. Według Schnaasego, który nazywa go Möllerem, w następnym roku uwięziono go razem z Jacobem Heggem od świętej Katarzyny i Johannem Frankiem od świętego Jana. Löschin (1815) podaje, że luterańskiego duchownego Jacoba Möllnera (w druku: Jakob Molner) powołała do kościoła świętej Barbary w 1525 roku nowa rada, wybrana podczas powstania ludu, i że Zygmunt I kazał go, podobnie jak jego kapelana Marcina, wywieźć w kajdanach do Krakowa, a kościołowi na nowo narzucono wstrzymane nabożeństwo katolickie.

Gebauer wnioskuje, że w tym samym czasie proboszczem kościoła musiał być Johann Bonhold, bo to on, który już dwa lata wcześniej był w Wittenberdze, został wysłany do elektora saskiego i do doktora Marcina Lutra z prośbą o przysłanie do Gdańska doktora Bugenhagena albo innego zdolnego nauczyciela. Luter przysłał magistra Michaela Hänleina, bo w Wittenberdze nie można było obejść się bez Bugenhagena, i doniósł o tym nowej radzie Gdańska w liście z 5 maja 1525 roku, w którym upominał ją, by dobrze zaopatrzyła nowego duchownego, a zmiany w sprawach kościelnych przeprowadzała prawowita zwierzchność, nie pospólstwo przemocą.

Według Gebauera po surowym sądzie, który król Zygmunt I odbył w Gdańsku w 1526 roku, wszystkie kościoły miasta wróciły we władanie biskupa kujawskiego. Gebauer podaje, że w 1554 roku przy kościele świętej Barbary występuje jako duchowny ewangelicki Johann Frisch, i wnioskuje stąd, że to on w 1555 roku po raz pierwszy sprawował tu komunię pod dwiema postaciami, tak jak to się stało w kościołach szpitalnych świętego Jakuba i świętej Elżbiety; w pozostałych kościołach miasta nastąpiło to dopiero 31 października 1557 roku, po przywileju religijnym, który król Zygmunt II August nadał Gdańskowi 4 lipca tego roku, a w kościele Mariackim 9 listopada 1572 roku. Gebauer powołuje się tu na Schnaasego i Lambecka i zaznacza, że Lambeck podaje nieco inne daty. Od tego czasu, jak pisze Gebauer, kościół świętej Barbary bez przeszkód służył gminie ewangelickiej.

Pierwszą połowę siedemnastego wieku Schnaase datuje rok po roku: w 1614 roku zbudowano tu ołtarz, w 1615 empory, w 1619 chrzcielnicę, w 1634 roku szkołę, a w 1639 roku dwa domy dla duchownych. Według Walthera Fabera w 1673 roku w trzyklasowej, a więc najmniejszej gdańskiej szkole parafialnej przy świętej Barbarze najniższy rangą nauczyciel uczył ubocznie także polskiego, przede wszystkim po to, by ubodzy uczniowie mówiący po polsku dobrze rozumieli katechizm ewangelicki. W latach 1619–1620 wieżę zwieńczono renesansowym hełmem, w latach 1726–1728 dobudowano barokową nawę południową, a w latach 1746–1747 gdański organmistrz Andreas Hildebrandt zbudował 39-głosowe organy. Dzieje tutejszych instrumentów sięgają czasów sprzed Reformacji: już w 1515 roku kościół otrzymał nowe organy, a w latach 1589–1592 Wawrzyniec Hofmann z Malborka zbudował nowy instrument, który przetrwał do 1746 roku.

Zastąpiły go organy Andreasa Hildebrandta, które w 1763 roku naprawiał Rudolf Friedrich Dalitz. Organy miały tak zwany prospekt gdański, taki sam jak w kościele świętej Elżbiety.

Według Löschina (1815) ołtarz z 1614 roku zniszczyli Francuzi, a w 1815 roku zbierano datki na jego odbudowę. Ambona z 1654 roku zastąpiła starszą, którą w 1660 roku podarowano kościołowi w Koźlinach (w druku: Güttland), odbudowanemu po wojnie ze Szwedami. Chrzcielnica, w 1815 roku zachowana już tylko w części, była darem cechu krawców. Zegar bijący z czterema tarczami powstał według Löschina w 1619 roku, razem z iglicą wieży; miał być, jak pisze, darem zamożnych kupców zbożowych.

W okresie pruskim i w czasach Wolnego Miasta Gdańska parafia świętej Barbary była jedną z ewangelickich gmin miejskich (Stadtgemeinde) diecezji Danzig-Stadt; do 1918 roku obsadzano przy niej dwa stanowiska duchownych. W 1806 roku, przed oblężeniem Gdańska przez wojska napoleońskie, kościół zamieniono na magazyn siana i słomy dla kawalerii oraz na lazaret; tak używano go także w czasach pierwszego Wolnego Miasta Gdańska. Podczas oblężeń 1807 i 1813 roku kościół świętej Barbary ucierpiał bardziej niż inne gdańskie świątynie: wnętrze spustoszono, ołtarz i chrzcielnicę rozbito, organy częściowo zniszczono, a ławy zabrano. Podczas oblężenia w 1813 roku został poważnie uszkodzony, a od 1814 roku znów służył jako ewangelicki kościół parafialny.

Pastor Friedrich Karmann, który od 1833 roku przez 36 lat prowadził parafię, zbudował wielką zakrystię i odnowił okna. Pastor Friedrich Karmann zebrał w ciągu swojej służby z dobrowolnych datków aż 3791 talarów; najpierw odbudował ołtarz — gotycką nadbudowę wokół ocalałego obrazu, otoczonego złoconymi gipsowymi odlewami dwunastu apostołów z grobowca świętego Sebalda w Norymberdze. Harnoch wymienia w wieży trzy dzwony z lat 1587, 1626 i 1858, a obecny ołtarz kościoła datuje na 1838 rok. W ołtarzu umieszczono ocalały z czasów okupacji francuskiej obraz Ostatniej Wieczerzy z początku XVII wieku (według Willego Drosta z 1613 roku), otoczony gipsowymi odlewami dwunastu figur apostołów z grobowca świętego Sebalda w Norymberdze; chrzcielnicę z biało-czarnego marmuru podarował w 1843 roku król, a rzeźbioną ambonę z 1654 roku odnowiono w 1686 roku.

Marmurową chrzcielnicę z czarnego i białego marmuru podarował kościołowi król Fryderyk Wilhelm IV w 1841 roku, podczas pierwszej wizyty w Gdańsku po wstąpieniu na tron; stała w tak zwanym małym kościele pod żyrandolem do 1904 roku, kiedy usunięto ją, by zrobić miejsce na ławki.

Stan budowli i wyposażenia w połowie XIX wieku opisuje Gebauer (1855). Porównując kościół z rysunkiem Bartela Ranischa z 1695 roku, stwierdza, że z tamtego czasu pozostały wieża, północna połowa kościoła i stara zakrystia, a doszły południowa połowa i nowa zakrystia obok starej. Dobudowę z 1728 roku wzniesiono, bo gmina na Długich Ogrodach się powiększyła: przebito mur południowej ściany, pozostawione filary wzmocniono dostawionymi obok filarami tej samej szerokości, połączonymi z nimi wąskimi sklepieniami krzyżowymi, i dobudowano wzdłuż drugą nawę z osobnym dachem, szeroką na około 26 stóp, podczas gdy stara nawa miała około 42 stóp i jeszcze około 10 stóp na wnęki okienne. Nową, dużą zakrystię bez ozdób architektonicznych zbudowano w 1850 roku staraniem pastora Karmanna z dobrowolnych datków gminy.

Niewysoka wieża miała trzon zdobiony kolumnami, galerię, otwartą latarnię i smukły hełm, a jej kruchta zachowała kunsztowne sklepienie krzyżowe, podobne do sklepienia w jednej z naw bocznych kościoła Mariackiego. Sam kościół, poza wąskimi sklepieniami we wnękach okiennych, sklepienia nie miał; według Gebauera usunięto je zapewne przy zakładaniu nowego, płaskiego stropu gipsowego z wypukłym ornamentem roślinnym i medalionami z aniołami i scenami biblijnymi. Organy z pozytywem tylnym miał według przekazu zbudować Hildebrand w 1654 roku za pieniądze ofiarowane przez szwedzko-pomorskiego kapitana okrętu, który zmarł dwa lata przed ukończeniem instrumentu; Gebauer zaznacza, że musiał to być inny mistrz niż Andreas Hildebrand, twórca organów w Pruszczu z 1728 roku. Ambonę o prostej, lecz zgrabnej snycerce, z datą 1654, pomalowano na nowo farbą olejną, pozostawiając złocenia ornamentów i figur.

Ołtarz był według Gebauera nową kompozycją w duchu średniowiecza; jego środkowy obraz, Ostatnią Wieczerzę przeniesioną z dawnego ołtarza, Gebauer odnosi zapewne do końca XVI wieku, do czasu po drugim pożarze, a płomienie świec zaznaczono na nim wkładanymi złotymi blaszkami. Obramienie obrazu w formach gotyckich, z pinaklami i dwunastoma apostołami na konsolach, wykonał rzeźbiarz w 1838 roku. Obok ołtarza wisiał malowany na desce Sąd Ostateczny, według Gebauera dawniej część epitafium, z herbem przedstawiającym czaplę z rybą w dziobie na czerwonej tarczy; obraz Gebauer odnosi do końca XVI albo do początku XVII wieku.

Anioł trzymał wagę: na jednej szali leżał krzyż Chrystusa, na drugiej przedmioty kuszące do grzechu, czyli dzban wina, karta (as kier), kości, lustro, nożyce, grzebień, worek pieniędzy z napisem „21000 Thlr.”, sznur pereł i złoty łańcuch, a u dołu aniołowie nieśli wybranych do nieba. Łuk obok ołtarza wypełniały cztery obrazy pasyjne z dawnym krucyfiksem, na którego czterech końcach umieszczono tabliczki z głowami ewangelistów, a balustradę empory w dobudowie zdobiło jedenaście obrazów biblijnych, według Gebauera z czasów jej budowy. Królewską chrzcielnicę z czarno-białego marmuru otaczała żelazna krata. O dawnych członkach gminy przypominały epitafium z czarnymi żłobkowanymi kolumnami, trzy chorągwie pogrzebowe, płyta nagrobna Petera Boschkego i portret pastora Söhnera, zmarłego w 1687 roku.

Jak liczna była wtedy ewangelicka większość Gdańska, pokazuje wykaz gmin sporządzony według spisu powszechnego z 1885 roku: miasto miało 114 805 mieszkańców, w tym 77 878 ewangelików, 32 796 katolików, 1281 innych chrześcijan i 2837 Żydów. Według Harnocha około 1890 roku parafia świętej Barbary liczyła 8000 dusz w mieście i 4000 na wsi; poza Gdańskiem z dwiema szkołami symultannymi miała szkoły między innymi w Heubude, Krakauer Kämpe i Klein Plehnendorf, a rocznie notowano w niej około 500 chrztów i 70 ślubów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 14 541 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a duszpasterzami byli Karl Fuhst (od 1884 roku) i Johann Hevelke (od 1884 roku).

Według „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” spis z 1 grudnia 1905 roku wykazał w parafii świętej Barbary 16 947 członków, a liczba ta szybko rosła wraz z budową nowych ulic na Dolnym Mieście. 1 kwietnia 1914 roku południową część parafii przyłączono do parafii Świętej Trójcy, a mimo to w październiku 1916 roku pastor Karl Strehlau liczył w niej około 18 000 dusz; na czas po wojnie parafia planowała nowe organy i drugi kościół na terenach po wałach, przy drodze do Knipawy (Kneipab), który zamierzano nazwać kościołem Pokoju (Friedenskirche).

Przylegający od wschodu szpital świętej Barbary od 1879 roku miał osobny zarząd i służył celom dobroczynnym; na gruncie kościelnym od północy stały dwie plebanie, dom organisty i kościelnego oraz stary, zamknięty cmentarz z domem parafialnym z 1898 roku. Jak zauważa Adam Szarszewski, statut szpitala z 1881 roku stanowił, że nikogo nie wolno odrzucić z powodu wyznania, podczas gdy statuty szpitali Bożego Ciała z 1830 roku i Wszystkich Aniołów Bożych z 1863 roku dopuszczały tylko osoby wiary chrześcijańskiej. Ten sam autor wymienia duchownych szpitala świętej Barbary w sporach o pietyzm: Conrad Kasseberg zasiadał w 1735 roku w powołanej przez radę miejską komisji, która miała badać przypadki sprzyjania pietyzmowi, a Peter Tank w 1748 roku publicznie skarżył się na wywoływany przez pietystów ferment w mieście.

Od 1869 roku parafia miała własny, obszerny i zacieniony cmentarz przed Bramą Nowe Ogrody (Neugarter Tor), przy Weinbergstraße 1 — według przewodnika z 1916 roku największy cmentarz jednej parafii w mieście. Stowarzyszenie kościelne świętej Barbary (męskie) założono 13 sierpnia 1888 roku z inicjatywy inspektora ruchu Baata; w 1889 roku organista Paul Krieschen utworzył przy nim chór męski, a 17 lutego 1911 roku dołączono grupę kobiecą (Evangelische Frauenhülfe).

W 1898 roku na części dawnego cmentarza, przekazanej w 1894 roku, stanął dom parafialny — pierwsza sala kościelna w całym Gdańsku. Dom parafialny poświęcił 7 maja 1898 roku generalny superintendent Doeblin; budowa kosztowała 37 300 marek, pokrytych z oszczędności, dwóch zapisów, pożyczki 22 000 marek oraz darów cesarzowej i Ewangelicko-Kościelnego Stowarzyszenia Pomocy. Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku pierwszym pastorem był Hevelke, drugim Strehlau; parafia miała już wtedy własny dom z salą i mieszkaniami sióstr parafialnych i diakona. Hevelke, w 1897 roku drugi duchowny obok Fuhsta, w księdze z 1905 roku jest już pierwszym pastorem, a w latach 1910–1914 przewodniczył zarządowi Związku Parafii Ewangelickich Gdańska (Parochialverband). W księdze z 1914 roku pierwszym pastorem jest Strehlau, a drugie stanowisko wakuje; w księdze z 1918 roku zajmuje je Leu.

Według księgi adresowej z 1910 roku do parafii świętej Barbary należały także Troyl i wiejskie osady Bürgerwiesen-Sandweg, Klein Plehnendorf-Krakauer Kämpe i Groß Walddorf.

Ambona, najcenniejszy element wyposażenia, pochodziła z 1654 roku. Według Adama Szarszewskiego kazalnicę podtrzymywała kariatyda w postaci Mojżesza, a zdobiły ją postacie świętych Barbary, Katarzyny Aleksandryjskiej i Małgorzaty; Katarzyna Cieślak zalicza ją do gdańskich ambon dekorowanych przedstawieniami ewangelistów i odnotowuje, że się nie zachowała. Szarszewski przypomina też, że relikwie świętej Barbary z wielkiego relikwiarza w kościele Mariackim, przetopionego w 1577 roku, trafiły prawdopodobnie właśnie do tego kościoła, a jeszcze w latach dwudziestych XVIII wieku Meissner, autor rękopiśmiennego opisu gdańskich kościołów, widział tu świecznik maryjny „z dawnych czasów”.

Na emporze w nawie południowej wisiały obrazy z początku XVII wieku, między innymi Miłosierny Samarytanin, Chrystus i Samarytanka, Chrystus w rozmowie z kobietą kananejską oraz wizerunki Ezechiela, Jakuba, Samuela i Eliasza, a obraz Ostatniej Wieczerzy w ołtarzu głównym Willi Drost datuje na 1613 rok. Ławy kościoła odnowiono całkowicie w latach 1912–1916, w tym samym brązowym tonie dębu co ambona z 1654 roku. Wielki dzwon w wieży nosił wtedy napis z Księgi Joela (2, 15–16): „Zwołajcie zgromadzenie! Zbierzcie lud! Uświęćcie serca! Zgromadźcie starszych! Przyprowadźcie dzieci! Niech oblubieniec wyjdzie ze swej komnaty, a oblubienica ze swego pokoju!”. Z dzwonów, które w sierpniu 1914 roku obwieściły wybuch wojny, w wieży pozostał tylko najmniejszy. W ogłoszeniu ze stycznia 1909 roku ludwisarnia M. u. O.

Ohlsson z Lübeck wymieniała wśród dzwonów dostarczonych w 1908 roku wielki dzwon dla kościoła świętej Barbary w Gdańsku. W czasie pierwszej wojny światowej w domu parafialnym działał żłobek pomocy wojennej, przez kilka tygodni pomagał tu pastor Schaper, wypędzony przez Rosjan z miejscowości Gorzno, a w okręgu parafii, na Troylu, był wielki obóz rosyjskich jeńców wojennych. W 1919 roku pastorami byli Karl Strehlau (Barbarakirchhof 4) i Bruno Leu (Barbarakirchhof 5). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia świętej Barbary w Gdańsku liczyła wtedy 18 500 ewangelików, a pastorami byli Karl Strehlau (od 1904 roku), Bruno Leu (od 1914 roku) i Emil Plath (od 1922 roku).

W 1941 roku, podczas remontu kościoła świętej Elżbiety, świątynia świętej Barbary służyła jako zastępczy kościół garnizonowy.

W 1945 roku kościół spłonął i uległ zniszczeniu w około 60 procentach — był jednym z najbardziej zrujnowanych w mieście. Odbudowę rozpoczęto w 1956 roku i prowadzono etapami: wieżę z hełmem wzniesiono w latach 1970–1972, całość ukończono w 1974 roku, a barokową nawę południową — decyzją z 1966 roku — rozebrano. W 1959 roku obiekt przejął Kościół rzymskokatolicki, a 30 marca 1968 roku erygowano przy nim parafię katolicką. Inaczej podaje Piotr Szczudłowski (1995): podczas walk w marcu 1945 roku kościół nie odniósł poważniejszych szkód, a strawił go wielki pożar 3 maja 1945 roku, kilka tygodni po zajęciu miasta (s. 282); protokół przekazujący go Kurii Biskupiej w zarząd i użytkowanie podpisano 20 marca 1958 roku, a początkiem odbudowy było odgruzowanie i zabezpieczenie murów, zorganizowane w czerwcu 1959 roku przez rektora, księdza Edwarda Masewicza (s.

283); Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej zezwoliło 12 czerwca 1964 roku na odbudowę nawy głównej pod warunkiem rozebrania nawy bocznej, w marcu 1966 roku wojewódzki konserwator zabytków sprzeciwił się rozbiórce, a restaurację wieży ukończono w 1972 roku i odbudowę kościoła trzy lata później (s. 285). Szczudłowski podaje też, że w grudniu 1945 roku władze miejskie postanowiły oddać zniszczony kościół do dyspozycji Kurii Biskupiej, ale decyzji tej nie wykonano, dlatego 17 września 1957 roku Kuria wystąpiła do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku o przydzielenie jej kościoła (s. 282). Odbudowę wstrzymało Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej decyzją z 6 października 1959 roku, a wejście do ruin opieczętowano (s. 283).

W latach 1960–1964 władze dążyły do rozbiórki kościoła albo przeznaczenia go na cele świeckie: w 1960 roku postanowiono urządzić w nim halę targową, w projekcie planu zagospodarowania przestrzennego wyłożonym w kwietniu 1962 roku przeznaczono go na salę gimnastyczną jednej ze szkół, a przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Piotr Stolarek uznał, że lepszym wyjściem jest rozebranie ruin kościoła wraz z fundamentami (s. 283–284). W ruinach rektor, ksiądz Masewicz, urządził prowizoryczną kapliczkę, w której od 1958 roku bez zgody urzędów odprawiał msze; oficjalnie zaczęła ona działać 17 czerwca 1960 roku, gdy wraz z ruinami poświęcił ją biskup E. Nowicki. W czerwcu 1971 roku kościół stał się własnością diecezji gdańskiej (s. 286).

Jak ustaliła Weronika Grochowska, najpewniej na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku trafiło tu ze składnicy konserwatorskiej, jako depozyt Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, siedem rzeźb: pięć siedemnastowiecznych figur z kościoła świętego Bartłomieja w Gdańsku, figura Mojżesza z kościoła Bożego Ciała w Elblągu i gotycka figura świętego Mikołaja z poliptyku fundacji cechu browarników z kościoła Mariackiego, powstałego około 1435 roku. Święty Mikołaj stoi w niszy filaru przy południowej ścianie kościoła; odnowiona polichromia i wiosło w miejsce zaginionego pastorału sprawiły, że uchodził za świętego Wojciecha. Pierwszym administratorem (proboszczem) powojennego kościoła był ksiądz Edward Masewicz, który opuścił Gdańsk w 1977 roku; autorka przypuszcza, że właśnie wtedy rzeźby formalnie oddano kościołowi w depozyt.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Imię biskupa Drzewickiego jako tego, który odzyskał kościół, podaje spośród dostępnych źródeł tylko Fankidejski, a Fankidejski bywa w przekazie swoich źródeł niedokładny; Gebauer (1855) pisze ogólnie, że po sądzie króla Zygmunta I w 1526 roku wszystkie kościoły Gdańska wróciły we władanie biskupa kujawskiego. Wieczerzę Pańską pod dwiema postaciami w 1555 roku podaje także Gebauer, który wnioskuje, że sprawował ją tu po raz pierwszy Johann Frisch.

Według Handbuchu z 1919 roku kaplica świętej Barbary istniała już około 1300 roku, a pierwszy raz wzmiankowano ją w dokumencie w 1387 roku; Theodor Hirsch (t. I, s. 102, przyp. 3) odnosi cytowany zwrot o kaplicy „za Mostem Koggi” do dokumentu z 1431 roku, a Erich Keyser datuje kaplicę na czas po 1385 roku; ukończenie większego kościoła jeden zapis odnosi do 1431 roku, a drugi wiąże przebudowę kaplicy na halę z 1436 rokiem.

Według Harnocha królewską chrzcielnicę podarowano w 1843 roku, a według innego zapisu król Fryderyk Wilhelm IV podarował ją w 1841 roku, podczas pierwszej wizyty w Gdańsku. Reinhold Curicke (1687) i Barthel Ranisch (1695) datują pierwszy pożar kościoła na 1495 rok — Curicke dopuszcza też 1499 rok — a drugi na 1545 rok; przewodnik pastora Strehlaua z 1916 roku i „Handbuch” z 1919 roku podają, że kościół miał spłonąć w 1540 roku. Hermann Freytag (1898, s. 14) pisze, że Johannes Bonholt objął parafię świętej Barbary po 1511 roku, bo jeszcze w 1511 roku jako jej proboszcza wymieniano Hilariusa Matthiä; księga pastorów notuje Bonholta jako pastora od 1511 roku, a według Kościelaka został on następcą proboszcza urzędującego do 1522 lub 1523 roku.

Ustanowienie Jacoba Möllnera duchownym kościoła Gebauer (1855) łączy z dwunastoma osobami, którym mieszczanie pod koniec sierpnia 1524 roku powierzyli sprawy kościelne, a według Harnocha ustanowiono go w 1525 roku. Z opisu Barthela Ranischa z 1695 roku, który wspomina szpital dla starych ludzi przy kościele, Gebauer wnioskuje, że nie był to jeden z kościołów głównych, lecz tylko jeden z mniejszych kościołów szpitalnych („keine der Haupt-, sondern nur eine der kleineren Hospitalkirchen”); przytacza też Lambecka, według którego kościół podniesiono do rangi kościoła głównego w 1455 roku, a wyżej jako datę podniesienia kaplicy do rangi kościoła parafialnego podano 28 stycznia 1456 roku. Obraz Ostatniej Wieczerzy w ołtarzu Willi Drost datuje na 1613 rok, a Gebauer odnosi go zapewne do końca XVI wieku, do czasu po drugim pożarze.

Obrazy na emporze w nawie południowej datowane są wyżej na początek XVII wieku, a o jedenastu obrazach biblijnych na balustradzie empory w dobudowie Gebauer pisze, że pochodzą „offenbar” z czasu jej budowy. Królewską chrzcielnicę Gebauer datuje, tak jak Harnoch, na 1843 rok. Według Löschina (1815, s. 430) kościół świętej Barbary stał już w 1385 roku, bo w tym roku zmarł burmistrz Wallrabe, który zapisał jemu i szpitalowi znaczną sumę pieniędzy, według Handbuchu z 1919 roku (s. 65) kaplicę po raz pierwszy wzmiankowano w dokumencie w 1387 roku.

Według Löschina (1815, s. 430) mały kościół, stojący pośrodku szpitala, spłonął w 1499 roku i już w następnym roku odbudowano go na miejscu, które zajmował jeszcze w 1815 roku, według Handbuchu z 1919 roku (s. 65) większy, jednonawowy kościół na obecnym miejscu przy Długich Ogrodach był ukończony już w 1431 roku. Według Löschina (1815, s. 440) kościół powiększono, budując tak zwane chóry, czyli empory, już w 1614 roku, według Schnaasego empory zbudowano w 1615 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Bonhold (1511), Jacob Möller (1525–1526), Friedrich Söhner (1647), Balthasar Ernst Hettenbach (1653), Joachim Simon (1653), Eilhard Cierenberg (1672), George Friedrich Kosak (1743), Eduard Ferdinand Lange (1867), Carl Adolph Otto Fuhst (1870), Theodor Johannes Hevelke (1884), Karl Hermann Strehlau (1904), Friedrich Ludwig Bruno Leu (1914), Julius Emil Gustav Plath (1922), Hans Treichel (1932).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Barbara w Gdańsku 19 258 ewangelików.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 65, 66, 67, 68, 69, 216; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 63; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 369, 370; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 64–68; „Kościół św. Barbary w Gdańsku” — Wikipedia; „Kościół św. Barbary” — Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia); „kościół szpitalny, obecnie parafialny pw. św. Barbary” — Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); kalendarium i opis kościoła świętej Barbary — Zespół Dworsko-Sakralnych Kościołów (kopia archiwalna z 2018 roku); wykaz rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Die Diözesaneinteilung der evangelischen Kirche bis 1918” oraz wykaz ksiąg metrykalnych Gdańska — Familienforschung in Westpreussen (westpreussen.de); „Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen”, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat miejski Gdańsk; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 169–170; R. Perucki, „Kościoły, parafie ewangelickie w Gdańsku…”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 113, 123; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 231; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 9; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 26; Th. Hirsch, „Die Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig in ihren Denkmälern und in ihren Beziehungen zum kirchlichen Leben Danzigs überhaupt”, t. 1, Danzig 1843, s. 102; E. Keyser, „Die Stadt Danzig”, Stuttgart 1925, s. 70; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 61; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 172; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 185, 298, 324; t. 2, s. 540; t. 3, s. 790, 793; t. 4, s. 1041, 1080, 1203; t. 5, s. 1366; t. 6, s. 1704, 1720, 1784; t. 7, s. 1849; „Der Reichsbote” (Berlin), 10 stycznia 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); S. Kościelak, „Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego. Kościół w Gdańsku w przededniu pierwszych wystąpień reformacyjnych”, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” LXIII, 2019, s. 69–71, 76; J. Możdżeń, „The Beginnings of the Reformation in the Light of Gdańsk and Königsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers”, „Zapiski Historyczne” LXXXII, 2017, zeszyt 1, s. 81–82; A. Szarszewski, „Szpitale gdańskie XVI–XVIII w. a duchowość protestancka”, „Studia Historica Gedanensia” 11, 2020, s. 169, 179, 181–183; K. Cieślak, „Ambona z kościoła św. Jana w Gdańsku. Przyczynek do twórczości Izaaka van den Blocka”, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” XXV (zeszyt 280), 1994, s. 35; W. Grochowska, „Rozproszony, lecz nie zaginiony. Losy poliptyku św. Mikołaja z około 1435 roku z kościoła Najświętszej Marii Panny w Gdańsku”, „Porta Aurea” 18, 2019, s. 54–56, 63; Hermann Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 38, 1898, s. 14, 23; Hermann Freytag, „Das Archidiakonat Pommerellen der Diözese Wloclawek im Mittelalter”, „Altpreußische Monatsschrift” 41, 1904, s. 233; Walther Faber, „Die polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 70, 1930, s. 107; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 141r; E. Gebauer, „Die St. Barbarakirche in Danzig”, „Der neuen Preußischen Provinzial-Blätter andere Folge” VII, Königsberg 1855, s. 133–138 (Bayerische Staatsbibliothek, Münchener DigitalisierungsZentrum); M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 2, Danzig 1815, Stück 27–28, s. 428–431, 439–441 (Polona); P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 282–286.