Gdańsk — kościół świętych Piotra i Pawła (zbór ewangelicko-reformowany)

Kościół świętych Piotra i Pawła przy ulicy Żabi Kruk 3 na Starym Przedmieściu był główną świątynią gdańskich ewangelików reformowanych. Dziś należy do Kościoła rzymskokatolickiego, a od 1999 roku działa przy nim ormiańska parafia personalna. Świątynia figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-215 z 8 lutego 1961 roku, a siedemnastowieczne ogrodzenie cmentarza kościelnego z bramami — pod tym samym numerem z 17 czerwca 1972 roku.

Kościół powstał na potrzeby ludności tej dzielnicy jako filia kościoła Najświętszej Marii Panny. Do połowy XV wieku Główne Miasto stanowiło jedną parafię, mariacką; od 1456 roku miasto miało ich sześć — dwie na Głównym Mieście (Najświętszej Marii Panny i świętego Jana), dwie na Starym Mieście (świętej Katarzyny i świętego Bartłomieja), po jednej na Starym Przedmieściu (świętych Piotra i Pawła) i na Długich Ogrodach (świętej Barbary, zarazem kościoła szpitalnego). Podział zatwierdzili król polski i biskup włocławski w latach 1455 i 1456; erygowanie parafii przez biskupa Jana Gruszczyńskiego w 1456 roku było właśnie tym zatwierdzeniem.

Starsza od samodzielnej parafii była szkoła przy kościele: według Paula Simsona w 1436 roku proboszcz kościoła Mariackiego Andreas Slommow i rada miasta uzgodnili, że nauczyciela i dzwonnika przy świętych Piotrze i Pawle będą ustanawiać wspólnie, i ten rok Simson uznał za datę założenia szkoły. W 1517 roku proboszczem przy świętych Piotrze i Pawle, a zarazem kanonikiem warmińskim, był Tiedemann Giese.

Według Sławomira Kościelaka Giese, polityk, dyplomata i sekretarz królewski zaangażowany w sprawy diecezji warmińskiej, praktycznie ani razu nie był w swojej gdańskiej parafii. Według Pawła Czaplewskiego, na którego powołuje się Kościelak, z inicjatywy oficjała powstało tu już w 1518 roku Bractwo Kapłańskie Zwiastowania Maryi, zatwierdzone w lutym 1519 roku; na początku tego roku zaczęło ono działać przy kościele.

Według Theodora Hirscha należeli do niego zarówno księża, jak i świeccy mieszkańcy Starego Przedmieścia; jego członkowie składali wyznanie wiary „w jeden święty, katolicki i apostolski kościół, poza którym nie ma zbawienia, ani odpuszczenia grzechów”, a przystąpienie do bractwa dawało czterdziestodniowy odpust. Na liście duchownych, którzy w czasie rozruchów porzucili swoje funkcje w Gdańsku — w dokumencie biskupa Macieja Drzewickiego z 12 lipca 1526 roku — wymieniono magistra szkoły przy tym kościele, Jacobusa Felicisa de Lamborg; Kościelak zaznacza, że nie wiadomo, czy działał on tu przed 1522 rokiem.

Świątynię budowano etapami. W ostatnich latach XIV wieku stanął niski kościół halowy o trójnawowym korpusie i jednonawowym prezbiterium z zakrystią; w latach 1486–1487 wymurowano górne kondygnacje wieży (według Ericha Keysera wieża stała od pierwszej budowy, a przybudówki otrzymała przy odbudowie po pożarze z 1424 roku), podwyższono korpus nawowy i przebudowano szczyt prezbiterium; po 1497 roku dostawiono kruchtę południową, a do 1514 założono sklepienia nad nawami.

Według inskrypcji odsłoniętej obok organów przy remoncie w latach 1899–1900, którą przytacza „Handbuch” z 1919 roku, sklepienie ukończono w Zielone Świątki 1516 roku. Rozbudowę przerwała Reformacja — południowej nawy prezbiterium nigdy nie dokończono.

Biskup Zygmunt Pawłowicz podaje metrykę nieco inaczej: kościół gotycki, murowany z cegły, długi na 62 metry, szeroki na 26, z wieżą wysoką na 41 metrów i powierzchnią użytkową 1392 metrów kwadratowych. Wzniesiono go w 1393 roku jako niską trzynawową halę pięcioprzęsłową z jednonawowym prezbiterium, bez wieży, podległą proboszczowi kościoła Najświętszej Marii Panny. Po pożarze z 1424 roku odbudowano go w latach 1485–1514 jako trzynawową halę z chórem i wieżą od zachodu, a sklepienia kryształowe i gwiaździste wykonano w latach 1513–1516. Erich Keyser opisuje to inaczej: odbudowę zaczęto w roku następnym po pożarze, a pod koniec XV wieku przebudowano kościół z pseudobazyliki na halę; sklepienia korpusu ukończono w latach 1513–1514. Księga adresowa z 1910 roku podaje rok pożaru 1425 i pisze, że w rozmiarach, jakie miał wtedy, zbudowano go na nowo w latach 1485–1514.

Kościół był pierwotnie poświęcony tylko świętemu Piotrowi i jeszcze w 1919 roku nazywano go potocznie kościołem świętego Piotra (Petri-Kirche). P. J. Gottlob Leube, nauczyciel szkoły przy świętym Piotrze, napisał w 1810 roku (według Pritzla w 1807) dzieje kościoła i szkoły, które według Simsona przechowywano w dwóch egzemplarzach: w gdańskim archiwum miejskim (sygn. Pp. 47 b) i w archiwum kościoła; podawał w nich założenie kościoła przez Mściwoja I w 1186 roku, ale przywilej fundacyjny okazał się fałszerstwem przypisywanym siedemnastowiecznemu fałszerzowi dokumentów Janikowskiemu — pastor Pritzel przyjmuje początek budowy około 1394 roku.

Pożar, który w 1424 roku strawił niemal całe Stare Przedmieście, zniszczył kościół 29 czerwca — w dzień jego patronów, świętych Piotra i Pawła — tak że zostały tylko mury i filary; w tym samym roku biskup włocławski Jan wydał w Bromberg pozwolenie na odpust, a na odbudowę szły fundacje z lat 1441–1497. Według rozprawy Karla Weishaupta z 1910 roku po pożarze 1424 roku gmina odprawiała nabożeństwa w dawnym prezbiterium, tak zwanym małym kościele, prowizorycznie urządzonym z kruchtą, zakrystią i chórem śpiewaczym. Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku podaje, że drugi z pożarów, które nawiedziły kościół w pierwszych dziesięcioleciach jego istnienia, wybuchł w 1521 roku przez nieostrożne obchodzenie się ze światłem, które padło na wióry.

Według kroniki Harnocha w pożarze wieży w 1521 roku stopiły się i spadły cztery dzwony; odbudowaną w 1541 roku wieżę nakryto dachem siodłowym ze schodkowymi szczytami, tak szerokim, że ledwie przypomina wieżę.

Z tą świątynią wiąże się opowieść o pierwszym w Gdańsku kazaniu w duchu Reformacji. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że w nowo ukończonym kościele „mało bywało katolickiej chwały Bożej”, ponieważ Jakub Knade — w jego słowach „najpierwszy apostoł Marcina Lutra w Gdańsku” — zaczął głosić tu naukę Reformacji już w 1518 roku, w rok po wystąpieniu Lutra w Wittenberdze. Tak samo notuje statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha: Knade, który w 1518 roku uciekł z klasztoru i przemawiał „z wielkim poklaskiem” w gdańskim kościele świętego Piotra, został w 1526 roku powołany do kościoła świętego Jerzego w Malborku, w 1534 roku ustąpił przed prześladowaniami do Nidzicy i tam umarł w 1564 roku. Sławomir Kościelak wykazał jednak, że rok 1518 przy wystąpieniu Knadego ze stanu duchownego i jego ożenku jest omyłką historiografii.

Wprowadził ją pod koniec XVIII wieku Daniel Gralath Młodszy, zmieniając przy okazji nazwisko z Knode na Knade, choć Michael Christoff Hanow, na którego Gralath się powołał, dowiódł wcześniej, że zdarzenie mogło nastąpić dopiero w 1525 roku. Pomyłkę powtarzali potem Schnaase, Simson i inni, a twierdzenie, że Knode był dominikaninem, pojawiło się dopiero u Henryka Zinsa w 1951 roku.

Według Julii Możdżeń zachowany list do rady Gdańska z 10 października 1528 roku mówi, że Knade ożenił się w czasie rewolty i w 1526 roku pół roku przesiedział w więzieniu; kronika Martina Grunewega podaje, że uwięziono go zaraz po ślubie z Anną Rastenberg, z czego autorka wnioskuje, że ślub odbył się w 1525 roku.

Artykuły, które gdański lud przedłożył radzie w 1525 roku, żądały, by przy świętych Piotrze i Pawle natychmiast ustanowić Ambrożego Hitfelda, a proboszczów wszystkich kościołów prócz Mariackiego wezwać, by w ciągu miesiąca stawili się przy swoich świątyniach i karmili gminę Słowem Bożym — kto tego nie uczyni, miał urząd stracić. Julia Możdżeń zalicza Ambrożego Hitfelda do miejscowych zbiegłych karmelitów, którzy byli wśród pierwszych duchownych głoszących w Gdańsku naukę luterańską; według kroniki Bernta Stegmanna był synem gdańskiego mieszczanina, a według Szymona Grunaua w 1526 roku uniknął szubienicy ucieczką do Królewca, gdzie działał pod opieką księcia Albrechta. Ewangelickich duchownych notowano tu i później: w 1560 roku duchownym został tu Alban Krüger z Gryfic, od 1537 roku student Wittenbergi, wcześniej przez krótki czas duchowny w Toruniu.

Z rokiem 1577, pod którym zapisano przejście świątyni w ręce luteranów, wzmianki te się nie godzą; rozbieżność pochodzi z samych źródeł i pozostaje nierozstrzygnięta. Biskup Pawłowicz datuje przejęcie kościoła przez protestantów na 1524 rok i pisze w tym miejscu „kalwini”, ale jest to skrót myślowy: kalwinizm dotarł do Gdańska dopiero po 1557 roku, a większe grupy przybyły z Niderlandów w latach 1567–1570. W tym samym opracowaniu przy świętym Bartłomieju i świętej Elżbiecie autor pisze pod podobnymi datami po prostu „protestanci”. Harnoch wymienia ewangelickich duchownych świętego Piotra: Ambrosiusa Hufelda (1524), Bonaventurę Knorra (1549), Johanna Reinharda (1552) i Valentinusa (1553); w 1565 roku Petrus Solfinus głosił tu już po kalwińsku.

Hermann Freytag podaje, że po stłumieniu rozruchów w 1526 roku z rekomendacji biskupa warmińskiego Maurycego powołano tu Thomasa Kyrsdorfera, duchownego oddanego dawnemu Kościołowi, z którym później miano dość złe doświadczenia. W latach 1562–1564 duchownym przy świętym Piotrze był według Freytaga Johannes Müller z Borny, wychowanek Wittenbergi i następca Albana Krügera; w 1565 roku przeszedł do kościoła świętej Katarzyny.

Według Walthera Fabera Albert Widavianus był ostatnim polskim duchownym przy świętym Piotrze, a po jego śmierci tutejszą polską gminę zapewne jeszcze w tym samym roku połączono z gminą kaplicy świętej Anny.

Kalwińską świątynią kościół stał się później. Ostatnią próbę przejęcia wszystkiego luteranie podjęli w latach 1576–1577, w czasie wojny ze Stefanem Batorym: splądrowano wtedy i odebrano właścicielom trzy pozostałe klasztory katolickie w mieście, a ich kościoły oddano doraźnie najemnym żołnierzom — ponieważ byli Szkotami, świątynie te stały się nie luterańskie, lecz kalwińskie. Wyznanie reformowane sięgnęło szczytu wpływów około 1605 roku, gdy trzej z czterech urzędujących burmistrzów byli kalwinistami; jako będące wówczas w ich rękach wymienia się kościoły świętej Brygidy, świętej Elżbiety i Świętej Trójcy.

Kościoła świętego Mikołaja, opuszczonego przez dominikanów w 1564 roku z powodu zarazy, kalwiniści nie mieli: władze miasta osadziły wprawdzie w klasztorze luterańskiego duchownego Martina Ortscheida, ale przeciwdziałanie biskupa warmińskiego kardynała Stanisława Hozjusza, dwóch nuncjuszy apostolskich i samego króla uratowało to miejsce dla katolików. O stanie posiadania kalwinistów przesądziła ugoda z 1652 roku, zawarta dzięki interwencji rządu Niderlandów, wsparciu Bogusława Radziwiłła i mediacji króla Jana Kazimierza: pozostawiła ona w ich rękach dwie świątynie — świętej Elżbiety dla Starego Miasta i świętych Piotra i Pawła dla Głównego Miasta oraz Starego Przedmieścia.

Od połowy XVII wieku aż do końca drugiej wojny światowej był to główny zbór kalwiński Gdańska, a w 1894 roku stał się siedzibą parafii personalnej dla wszystkich ewangelików reformowanych Gdańska, Sopotu i okręgu gdańskiego.

Przy świętym Piotrze działał też duchowny polski dla reformowanych Polaków. W. Bickerich podaje, że 9 listopada 1588 roku rada zwróciła się do duchownego Jednoty braci czeskich Johannesa Campensisa w Niemczynie, by przybył do Gdańska na próbne kazanie po polsku albo polecił odpowiedniego współbrata; 25 stycznia 1589 roku senior z Łobżenicy odpowiedział, że gdańszczanie mogą otrzymać polskiego duchownego z Jednoty pod warunkiem przyjęcia Zgody sandomierskiej i karności Jednoty. Czy te rokowania przyniosły skutek, nie wiadomo.

W 1626 roku Jednota przysłała do Gdańska Alberta Niclassiusa, wykształconego w Toruniu, Marburgu i Heidelbergu, ordynowanego 21 września 1622 roku na synodzie w Ostrorogu, wcześniej duchownego w Jordanken koło Malborka. Według Bickericha (s. 128–129) w 1641 roku, gdy Bartholomaeus Nigrinus złożył urząd przy kościele świętych Piotra i Pawła, Niclassius został jego następcą i ze stanowiska predykanta awansował na proboszcza; księga pastorów notuje go jako pastora przy tym kościele już w 1629 roku.

W 1642 roku rada pozwoliła mu utrzymywać koadiutora; Jednota przysłała Davida Zugehöra, który jednak już 25 lutego 1643 roku wygłosił w Gdańsku kazanie pożegnalne i objął parafię Łęcze i Próchnik. W 1648 roku powołano na diakona przy świętym Piotrze członka Jednoty, konrektora i konseniora Benjamina Ursinusa, który po śmierci Niclassiusa objął urząd pastora i zmarł w Gdańsku 22 kwietnia 1657 roku.

Spis duchownych w księdze ślubów zboru podaje, że na pastora powołano go po śmierci Johanna Caesara i wprowadzono 6 listopada 1653 roku. Datę śmierci Niclassiusa Bickerich (s. 135) podaje jako 29 czerwca 1650 roku, a księga pastorów — jako 29 czerwca 1651 roku. W liście do seniora Jednoty Martina Orminiusa Niclassius pisał, że rada nie przyznaje reformowanym ani jednego dodatkowego duchownego niemieckiego, dlatego gmina utrzymuje ze zbiórki dwóch duchownych nadzwyczajnych, którzy za zgodą rady zastępują chorych duchownych albo po upływie roku łaski obejmują miejsca zmarłych.

Walther Faber dodaje, że polskie kazania głoszono tu w latach 1626–1707, a po śmierci Ursinusa stanowisko polskiego duchownego było, jak się zdaje, obsadzane tylko okresowo; księga recesów kościelnych wymienia Petrusa Figulusa (Jabłońskiego), zięcia Komeńskiego (1664–1666), Daniela Kaleya (1671–1676) i Johanna Petrosolenusa (1693–1707). Polscy duchowni pomocniczy, tak zwani adiunkci, utrzymywali się wyłącznie ze zbiórek i głosili kazania tylko w poniedziałki; jedynie przejściowo zastępowali duchownych niemieckiej gminy głównej.

W 1693 roku przełożeni kościoła radzili, jak zadośćuczynić miłośnikom języka polskiego, i postanowili, by polski uchodźca Petrosolenus raz w tygodniu głosił kazanie w tym języku; po jego śmierci uchwalili, by wakatu na razie nie obsadzać, bo stanowisko było zawsze przeznaczone tylko dla uchodźców, a polska gmina się o nie nie upominała.

Świątynia bywała kością niezgody także wewnątrz protestanckiego miasta. W 1589 roku kalwiński pastor Peter Holstius zaczął usuwać z jej wnętrza obrazy i ołtarze — a wtedy luterańska rada miasta zwróciła się o wsparcie do biskupa włocławskiego Hieronima Rozrażewskiego i do miejscowych jezuitów, by także oni sprzeciwili się tej nowości. Według Alfreda Muttraya pod koniec 1589 roku Holstius z pomocą przełożonych kościoła, bez wiedzy i woli rady, rozebrał stary ołtarz główny i zastąpił go nowym, bez rzeźb, który na polecenie rady wkrótce usunięto. Paul Theodor Schmidt dodaje, że w 1589 roku rzemieślnicy z bronią w ręku szturmowali kościół, a w 1605 roku Kwartał Rybacki protestował przeciw kalwinizmowi.

Trzykrotnie też, w latach 1595, 1645 i 1677, luteranie proponowali katolikom właśnie ten kościół jako rekompensatę za kościół Mariacki — czyli cudzym kosztem; do żadnej z tych zamian nie doszło. W 1590 roku kościół odnotowano już jako kalwiński, a w 1769 roku kalwiniści oddzielili prezbiterium od korpusu emporą organową, tworząc „kościół komunijny” i „wielki kościół”. Fankidejski dodaje, że o wyznaczonej porze przychodziło tu na nabożeństwo wojsko gdańskie — i rzeczywiście na mocy umowy z 6 maja 1820 roku gmina udostępniła świątynię ewangelickiemu garnizonowi Gdańska, a pierwsze nabożeństwo wojskowe odbyło się tu 6 maja 1821 roku, a po 1848 roku odprawiano tu czasowo także nabożeństwa Kościoła apostolsko-katolickiego. Wcześniej budowla dwa razy ucierpiała od ostrzału artyleryjskiego: w 1807 roku od wojsk napoleońskich i w 1813 roku od rosyjskich.

Jeszcze wcześniej, 7 maja 1734 roku, w czasie rosyjskiego oblężenia Gdańska, do kościoła wpadła bomba, która — jak zapisano w księdze pamiątkowej zboru — mocno zniszczyła ołtarz, strąciła głowę figurze Marii i roztrzaskała ławki; do 4 lipca gmina odprawiała nabożeństwa w domu swojego członka Petera Potta, zwanym „Englischer Schwan”, na Długich Ogrodach.

Według Harnocha kościół był pod patronatem gminy, a ściślej kolegium seniorów, i miał cztery dzwony. W 1807 roku Francuzi urządzili w kościele magazyn siana i słomy, niszcząc wiele zabytków, między innymi ambonę z malowidłami; organy ocalały dzięki podstępowi, a gmina gościła u reformowanej gminy świętej Elżbiety, dopóki w 1821 roku nie przywrócono świątyni do użytku. Pritzel podawał to jako prawdopodobne, bo z akt nie wynikało, gdzie wtedy odprawiano nabożeństwa; omówiona niżej księga pamiątkowa zboru świętej Elżbiety to potwierdza. Do unii luteranów z reformowanymi, do której w 1817 roku wezwał król Fryderyk Wilhelm III, gmina — podobnie jak siostrzana gmina reformowana przy świętej Elżbiecie — nie przystąpiła, a nową agendę odrzucała w latach dwudziestych i ponownie w 1830 roku jako nie do pogodzenia z obrzędem reformowanym.

Gdy w 1846 roku wojsko kupiło kościół świętej Elżbiety na świątynię garnizonową, tamtejsza gmina reformowana straciła swój kościół i połączyła się z gminą świętych Piotra i Pawła. Według relacji pastora Böcka, przytoczonej niżej, ostatnie nabożeństwo reformowane odprawiono u świętej Elżbiety w Wielkanoc 1844 roku, a umowa z gminą wojskową o kościół świętego Piotra wygasła 1 kwietnia 1847 roku.

Według Harnocha do 1874 roku przy kościele było dwóch duchownych, potem jeden, choć Pritzel podaje, że druga posada bywała nieobsadzona (w latach 1821–1851 i 1876–1898); do parafii należeli reformowani z całego Gdańska, około 3000 dusz, miała ona dwa cmentarze, a na cmentarzu świętego Piotra musieli być chowani wszyscy zmarli z Przedmieścia, także luteranie. Od 1868 roku duchowny gdański obsługiwał też małą gminę reformowaną w Toruniu.

Księga pamiątkowa siostrzanego zboru świętej Elżbiety, prowadzona od 1796 roku, dopowiada dzieje tego kościoła z przełomu XVIII i XIX wieku. Pastor Samuel Ludwig Majewski, rodem z Leszna, zanim objął urząd w Gdańsku, towarzyszył marszałkowi konfederacji dysydenckiej baronowi von Goltzowi w podróży na dwór do Petersburga, gdzie miano uregulować sprawy dysydentów w Polsce; ordynowany w Lesznie, został tu wprowadzony jako diakon 28 lipca 1776 roku, od 6 maja 1781 roku był pastorem, w 1785 roku przygotował nowy śpiewnik dla obu gdańskich kościołów reformowanych i zmarł w październiku 1801 roku: według zapisu w tej księdze rano 26 października, według spisu duchownych w księdze ślubów zboru 27 października.

2 maja 1797 roku w tym kościele, przed ołtarzem i wobec wielu słuchaczy, ordynowano kandydata Petera Jacoba Buchana; gdańscy reformowani nigdy wcześniej nie dokonywali takiej uroczystości, a zaproszono na nią także duchownego gminy francuskiej Bouqueta i duchownego angielskiej gminy episkopalnej. Następcę Majewskiego, Ludwiga Jacoba Fabritiusa, wybrano w pierwszą niedzielę Adwentu 1801 roku, ale zatwierdzenie władz nadeszło dopiero po dziewięciu kwartałach i wprowadzono go 19 lutego 1804 roku. 31 maja 1807 roku, po kapitulacji miasta, odprawiono tu tylko nabożeństwo przedpołudniowe, bo już po południu kościół trzeba było oddać Francuzom na magazyn siana i słomy; gmina odprawiała odtąd poranne nabożeństwa na zmianę ze zborem świętej Elżbiety w jego kościele, a komunię w pierwszą niedzielę każdego miesiąca.

Według relacji pastora Böcka sprzęty kościoła świętego Piotra ocalały w 1812 roku, bo kościelny zakopał je, nikomu o tym nie mówiąc, i wydobył po czasach francuskich.

Böck opisał też, jak kościół wrócił do gminy. Ponieważ w czasie oblężenia i okupacji francuskiej bardzo ucierpiał, a gminy nie było stać na naprawę, państwo dało na nią 10 000 talarów pod warunkiem, że wojsko będzie mogło bezpłatnie współużytkować kościół przez pięćdziesiąt lat; gdyby współużytkowanie ustało po dwudziestu pięciu latach, gmina musiałaby zwrócić 4000 talarów. Pierwszym kazaniem w odnowionym kościele było kazanie wstępne nowego pastora Franza Bellaira w niedzielę Quasimodogeniti 1821 roku. Nabożeństwo wojskowe zaczynało się w niedzielę o dziewiątej, a reformowane o jedenastej, w bardzo niewygodnej porze, dlatego większość gminy chodziła do kościoła świętej Elżbiety. Zanim kościół świętego Piotra uwolniono od wojska i odnowiono, gminie przydzielono kościół Świętego Ducha; Böck odprawił w nim pierwsze nabożeństwo w niedzielę Quasimodogeniti 1844 roku.

Od niedzieli Rogate, 17 maja 1846 roku, nabożeństwo reformowane zaczynało się u świętego Piotra o dziewiątej, a wojskowe o wpół do dwunastej, i wkrótce cała gmina wróciła do tego kościoła. 1 kwietnia 1847 roku umowa z gminą wojskową wygasła i kościół świętego Piotra znów był jedynym kościołem gminy reformowanej, odtąd jednej gminy z jednym kościołem. Przy odbudowie, na którą gmina przeznaczyła 2000 talarów ze sprzedaży swego prawa do kościoła świętej Elżbiety, mały „kościół komunijny” oddzielono szklaną ścianą, a główny kościół od przednich pomieszczeń wieży przepierzeniami z jasnego drewna. Z kościoła świętej Elżbiety przeniesiono tu wtedy między innymi rzeźbiony stół chrzcielny, dar pastora Duisburga, i srebrny kielich dla ubogich.

Na początku 1845 roku powstała w Gdańsku gmina christkatolicka; kolegium seniorów pozwoliło jej korzystać z kościoła Świętego Ducha, a Böck, by nadać skutek prawny jej czynnościom, wpisywał jej chrzty i śluby do ksiąg reformowanych od 13 kwietnia 1845 do 9 października 1849 roku.

Paul Theodor Schmidt podaje za Leubem, że pastorów świętego Piotra i świętej Elżbiety do 1617 roku wybierała cała rada miasta, a później starsi gminy, których wybór rada zatwierdzała; diakonów obu kościołów zatwierdzała sama rada aż do 1735 roku. Reformowany duchowny Johann Caesar, osławiony kazaniem wielkoczwartkowym w kościele Świętej Trójcy w 1645 roku, otrzymał w 1651 roku probostwo przy świętym Piotrze. Najstarsza zachowana księga chrztów świętego Piotra, zarazem najstarsza w Gdańsku, zaczyna się według Schmidta w 1593 roku, a księga ślubów w 1573 roku; księgi zmarłych z lat 1647–1652 zaginęły. W latach 1647–1650 gmina miała średnio 160 chrztów i 38 ślubów rocznie, a w niektórych dawniejszych latach ponad 300 chrztów.

Organy kościoła mają długą historię. W latach 1518–1522 wielkie i małe organy zbudował tu Jan Hauk, a w 1767 roku nowy instrument — czterdziestodwugłosowy, choć Renkewitz i Janca liczą czterdzieści głosów — postawił J.F. Rhode. Na nowych organach wykonano w 1768 roku okolicznościową kantatę F.Ch. Mohrheima. Organistą był w latach 1768–1800 Friedrich August Klügling, urodzony w 1744 roku, znany z biegłej techniki gry, zwłaszcza pedałowej; wcześniej, w 1760 roku, urząd ten pełnił Jan Jerzy Falckenberg.

Według Leubego organy budowane w latach 1518–1522 z drewna orzechowego i dębowego służyły do 1769 roku; nowe postawiono wtedy naprzeciw, przy łuku tęczowym, w miejscu tarczy zegara i wielkiej grupy Ecce homo z Marią i Janem. Organy pneumatyczne z napędem elektrycznym zbudował w 1890 roku Terletzki z Elbląga w dawnej szafie z 1769 roku; poświęcono je w pierwszy dzień Bożego Narodzenia 1890 roku.

Według przewodnika z 1919 roku podczas gruntownego remontu w latach 1899–1900 przy organach odsłonięto spod tynku dawną inskrypcję o rozpoczęciu budowy sklepienia i odnowiono ją wiernie.

Empora nad kruchtą południową służyła dawniej jako chór śpiewaczy; w XIX wieku kruchtę używano jako kostnicę, a na emporę przyprowadzano na nabożeństwa więźniów wojskowych, stąd nazwa „chór więźniów” (Gefangenenchor). Wsporniki sklepień wykonano z zielono i żółto szkliwionej terakoty z groteskowymi maszkaronami, w 1919 roku w dużej części zamalowanymi wapnem; pierwotnie kościół był z zewnątrz i wewnątrz bardzo barwny.

Według Leubego ambona z 1583 roku, zbudowana za pastora Petrusa Holstiusa, była dębowym arcydziełem snycerki i malarstwa; Leube przypuszczał, że malowidła wykonał Anton Möller, bo w rachunkach figuruje „mistrz Antonius”. Według Piotra Bireckiego baldachim tutejszej ambony wieńczyła figura Chrystusa Zmartwychwstałego w otoczeniu aniołów niosących narzędzia Męki (arma Christi). Według „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku można śmiało przyjąć, że artystyczne wyposażenie wnętrza, zachowane jeszcze na początku XIX wieku, w większości zniszczono w 1807 roku, gdy Francuzi długo trzymali w kościele magazyn słomy i siana.

Kościół miał pierwotnie sześć kaplic cechowych: Jedenastu Tysięcy Dziewic, świętego Jerzego, Najświętszej Marii Panny, świętego Tomasza, świętej Anny i Trzech Króli; w czasach Leubego z kaplic została tylko ława cieśli okrętowych z 1649 roku. Najstarszym epitafium było upamiętnienie duchownego Eliasa Artopaeusa i jego żony Elisabeth z domu Krüger, zmarłych na dżumę w 1564 roku w odstępie pięciu tygodni, z rzeźbionym Ukrzyżowaniem; drugie, z 1586 roku, upamiętniało Friedricha Kufnera.

W małym kościele wisiały tablice nagrobne rodzin Moir i Mac Lean z XVIII wieku, a w 1907 roku gmina ustanowiła tablicę tajnemu radcy handlowemu Johnowi Gibsonowi, długoletniemu przewodniczącemu kolegium seniorów. W kruchcie od strony Poggenpfuhl zachował się grobowiec rodziny Uphagenów; Leube wymienia też grobowce komisarza Zjednoczonych Niderlandów von Bleyswyka (1685), Wilhelma Jakoba Paleskego z żoną (1768) i rodziny Jungschultz. Okna wielkiego kościoła nigdy nie miały witraży; jedyną ich ozdobą były barwne herby rodzinne fundatorów, wstawione w pojedyncze szybki. Największy dzwon, Tuba Dei, o średnicy 1,77 metra, odlał w 1642 roku gdański ludwisarz Gerd Benningk; był to po Gratia Dei z kościoła Mariackiego chyba największy dzwon Gdańska i Prus Zachodnich. W styczniu 1900 roku ludwisarnia M. u. O.

Ohlsson z Lübeck wymieniała w ogłoszeniu jako ostatnio wykonaną naprawę dzwonu o wadze 65 cetnarów w gdańskim kościele świętego Piotra (Petri-Kirche). W 1917 roku zabrano go wraz z dwoma średnimi dzwonami na cele wojenne. Ocalał tylko najmniejszy i najstarszy dzwon — niderlandzki, odlany w 1529 roku przez Lowisa Frarina z Brugii, ufundowany przez Pietera van Dhrongene, z napisem „Martinus es minen nam”.

Kościół był też ośrodkiem gdańskich Szkotów. Według Sławomira Kościelaka, który opiera się na badaniach Petera Paula Bajera, od 1590 roku stale przybywało tu chrztów w rodzinach szkockich — 131 w latach czterdziestych i 126 w latach pięćdziesiątych XVII wieku — a na przełomie XVII i XVIII wieku ich liczba spadła do 50–60 na dziesięciolecie; według Almut Hillebrand w latach 1700–1755 ochrzczono tu 66 dzieci z rodzin szkockiego pochodzenia. Starszym gminy był kupiec Daniel Davidson (Davisson), urodzony w 1647 roku w Zamościu, syn przybysza z Edynburga, który umierając, ustanowił fundację dla ubogich studentów kalwińskich z Polski oraz dla wdów i sierot z Gdańska.

W 1712 roku pochowano z honorami w krypcie kościoła Thomasa Burneta, duchownego gdańskich Brytyjczyków; mowę pogrzebową wygłosił tutejszy pastor Stephan Wolters. Z brytyjskiej społeczności wywodzili się także pastorzy tego kościoła: Jacob Buchan (1718–1776), jego syn Peter Jacob Buchan (1753–1814), Franz Bellair (1762–1831) oraz działacz oświeceniowy i propagator kultury angielskiej nad Motławą Samuel Wilhelm Turner (1739–1806).

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 225) Turner pełnił w tym zborze od 1781 lub 1782 roku obowiązki diakona.

Przy kościele istniała też biblioteka, gromadzona od XV do początku XIX wieku i służąca również szkole parafialnej. Według Marii Michalskiej jej donatorem był patrycjusz Heinrich Schwarzwald IV (1619–1672): po 1705 roku kupowano do niej książki głównie z jego fundacji testamentowej i oznaczano je nalepką z jego herbem i napisem „Bibliothek Der Testaments-Stiftung Von Heinrich Schwartzwaldt D. Ä. 1669. Danzig” (Biblioteka fundacji testamentowej Heinricha Schwartzwaldta Starszego, 1669, Gdańsk). Razem z prywatnym księgozbiorem Schwarzwalda trafiła niemal w całości w 1832 roku do gdańskiej Biblioteki Miejskiej, a rękopisy i inkunabuły przekazano tam czterdzieści lat później; w 1900 roku, przy wprowadzaniu nowego układu zbiorów, zespół rozproszono.

Najstarszą część zespołu, obejmującego też prywatny księgozbiór Schwarzwalda, stanowiły inkunabuły z lat 1473–1498, w większości teologiczne, zgromadzone w znacznej mierze jeszcze wtedy, gdy kościół był katolicki — wśród nich osiem pozycji z dziełami świętego Tomasza z Akwinu i mszał „Missale secundum notulam patrum Teutonicorum”. Dziesięć pozycji nosi znaki proweniencyjne Jana Waltera z Chojnic, wikariusza, a potem proboszcza tego kościoła na przełomie XV i XVI wieku, którego księgozbiór po jego śmierci przeszedł do biblioteki kościelnej. Dziewiętnastowieczny spis rękopisów i starodruków z biblioteki kościelnej wymienia 29 kodeksów rękopiśmiennych, w większości teologicznych, i 55 woluminów drukowanych, wśród nich wydany w 1477 roku przez Petera Schöffera „Codex Iustinianeus”, przechowywany do dziś w Bibliotece Gdańskiej.

Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku duchownym gminy reformowanej był Pritzel; nowo przybyli mogli przystąpić do gminy tylko w ciągu pierwszego roku od osiedlenia się, przez zgłoszenie u duchownego. W latach 1910–1911 drugim pastorem zboru był Otto Dibelius, późniejszy generalny superintendent Kurmarchii; w Gdańsku zreorganizował istniejące już stowarzyszenie kobiet (Frauenhilfe) i wprowadził wieczory parafialne. Księgi adresowe pokazują, że w 1897 roku zbór miał jednego duchownego, Johanna Carla Hoffmanna, w 1905 roku dwóch — Naudégo i Pritzla — a w latach 1914 i 1918 Pritzla i Sperlinga. Prasa uzupełnia te dane: w październiku 1902 roku podała powołanie pastora Pritzla z Kartuz, w 1910 roku — że Dibelius przyszedł z Crossen an der Oder, a w 1912 roku — mianowanie drugim pastorem Sperlinga z Wehlau w Prusach Wschodnich.

W grudniu 1917 roku „Der Tag” podał, że 23 lutego zmarł w Charlottenburgu emerytowany pastor Karl Hoffmann, dawniej przy kościele świętych Piotra i Pawła. Przewodnik z 1919 roku dodaje, że gmina reformowana miała bogate fundacje dobroczynne zarządzane przez kolegium seniorów; od 1910 roku działała Frauenhilfe, od 1907 roku stowarzyszenie panien (30 członkiń), a chorym rozsyłano co niedzielę drukowane kazania „Krankentrost”.

W 1919 roku pastorami gminy reformowanej byli Erwin Pritzel (Petrikirchhof 2b) i Ernst Sperling (Ankerschmiedegasse 12/13). Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia reformowana świętych Piotra i Pawła w Gdańsku liczyła wtedy 2500 wiernych. Z tej liczby 2300 mieszkało w Gdańsku, a 200 w Sopocie. Pastorami byli Erwin Pritzel i Ernst Sperling.

Spis duchownych na początku księgi ślubów zboru, prowadzonej od 1642 roku, i własnoręczny życiorys Böcka w księdze świętej Elżbiety podają dla XIX i XX wieku dokładne daty. Carl Leopold Böck, urodzony 10 kwietnia 1803 roku, wcześniej rektor szkoły miejskiej w Märkisch Friedland (Mirosławcu) i w latach 1827–1832 archidiakon luterańskiego kościoła świętej Katarzyny w Gdańsku, objął urząd pastora 15 lipca 1832 roku; odszedł w 1869 roku i zmarł w 1875 roku. Carl Hoffmann służył od lipca 1873 roku do przejścia na emeryturę 1 października 1902 roku. Naudé, duchowny od 15 maja 1898 roku, a od 1 grudnia 1902 roku starszy duchowny, zmarł 30 maja 1908 roku. Pritzel był od 1 października 1902 roku duchownym pomocniczym, od 1 maja 1903 roku drugim, a od 1 stycznia 1909 roku pierwszym duchownym.

Otto Dibelius był drugim duchownym od lipca 1910 do 1 października 1911 roku, a Ernst Sperling od 17 marca 1912 roku.

W 1945 roku zniszczenia były ciężkie: kościół spalono, runęła górna partia wieży, a także część dachów i szczytów. Według części źródeł w latach 1946–1947 zawaliły się część filarów i sklepienie nawy południowej; Piotr Szczudłowski (1995, s. 271, za J. Domasłowskim) — sklepienia naw głównej i południowej, niektóre filary i większa część dachów runęły już w ostatnim roku wojny, a ocalało tylko sklepienie nad nawą północną.

Według Szczudłowskiego (s. 272–273) o kościół starali się po wojnie najpierw zmartwychwstańcy, którzy musieli opuścić Lwów; 12 grudnia 1946 roku Zarząd Miejski w Gdańsku zezwolił im na nadzór nad zniszczonym i opuszczonym kościołem. W marcu 1947 roku do Ministerstwa Administracji Publicznej wpłynął wniosek Konsystorza Kościoła Ewangelicko-Reformowanego, a w kwietniu 1948 roku — Warszawskiego Duchownego Konsystorza Prawosławnego. 27 kwietnia 1948 roku Urząd Wojewódzki Gdański wniósł o przekazanie kościoła reformowanym, uzasadniając, że zamierzają go użytkować wspólnie z metodystami i nie mają w Gdańsku żadnej świątyni, a 18 maja 1948 roku ministerstwo przekazało kościół w zarząd i użytkowanie wspólnocie ewangelicko-reformowanej.

Konsystorz w Łodzi mimo kilkakrotnych wezwań nie nadesłał dokumentów potrzebnych do protokołu zdawczo-odbiorczego, a we wrześniu 1950 roku Urząd do Spraw Wyznań uznał podtrzymywanie decyzji za niecelowe: reformowani nie byliby w stanie własnym kosztem odbudować tak zniszczonej świątyni, a kościół był za duży dla ich niewielkiej gminy w Gdańsku. Od połowy 1948 do 1957 roku kościołem formalnie administrowało państwo, w praktyce pozostawał bez opieki; w 1953 roku rozebrano wraz z fundamentami stojącą obok plebanię ewangelicką. Ruina stała do 1958 roku, gdy świątynię przejął w użytkowanie Kościół rzymskokatolicki i przekazał ją wiernym obrządku ormiańskokatolickiego; odbudowę zaczął wtedy rektor ksiądz Kazimierz Filipiak.

Według Szczudłowskiego (s. 274–277) ksiądz Filipiak, kapłan obrządku ormiańskokatolickiego z archidiecezji lwowskiej, urządził najpierw kaplicę w odbudowanej małej zakrystii; poświęcił ją 18 maja 1959 roku biskup E. Nowicki, a ksiądz Filipiak odprawiał w niej msze w obrządku ormiańskokatolickim przed obrazem Matki Bożej Łaskawej z ormiańskokatolickiego kościoła w Stanisławowie. Na początku 1960 roku władze wstrzymały prace, 23 marca 1960 roku komisja urzędników Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej uznała, że kościoła nie wolno rozebrać, ale należy go odbudować na cele świeckie, a 26 marca 1960 roku przyjęto propozycję urządzenia w nim muzeum historycznego miasta Gdańska; w kwietniu 1960 roku Wydział do Spraw Wyznań odmówił zatwierdzenia planu odbudowy przedstawionego przez księdza Filipiaka.

Mimo zakazów ksiądz Filipiak odbudowywał w latach 1962–1966 nawę północną, którą pod koniec 1966 roku poświęcił biskup E. Nowicki; zgodę na odbudowę całego kościoła biskup uzyskał w listopadzie 1968 roku. Od sierpnia 1976 roku nabożeństwa w obrządku łacińskim odbywały się w nawie północnej, a ksiądz Filipiak sprawował liturgię w obrządku ormiańskokatolickim w dawnej zakrystii niemal do swojej śmierci 26 września 1992 roku. Własnością Kościoła rzymskokatolickiego kościół stał się w 1971 roku. Związek z wiernymi obrządku ormiańskiego poświadcza już urzędowe ogłoszenie z 1971 roku. Samodzielny wikariat powstał tu 1 sierpnia 1976 roku, a parafię rzymskokatolicką erygowano 15 czerwca 1979 roku. Planową odbudowę podjęto w 1973 roku: w latach 1977–1986 postawiono na nowo wieżę, dachy i filary, w latach 1996–2005 zrekonstruowano sklepienia.

Rekonsekracji dokonał 11 września 2006 roku arcybiskup Tadeusz Gocłowski. Lewa nawa boczna, oddzielona murem od reszty wnętrza, służy celom duszpasterskim.

Przy kościele istniał cmentarz. Funkcjonował od XIV wieku do początków XIX, w miejscu dzisiejszego Zaułka Ormiańskiego. George Cuny odnotował przy wejściu na cmentarz świętego Piotra dwa napisy: „Der Kirchen zu eren vereret 1645” (ofiarowane ku czci kościoła, 1645) oraz łaciński „Adiutorium nostrum in nomine domini qui est in coelo et terra” (wspomożenie nasze w imieniu Pana, który jest w niebie i na ziemi). Badania archeologiczne prowadzone tam w sierpniu 2018 roku odsłoniły pochówki około metra pod poziomem ulicy: zadokumentowano wtedy szczątki dwunastu osób, wiązane z najmłodszą fazą użytkowania cmentarza, od XVIII wieku po początek XIX. W trzech grobach zmarłym włożono do ust miedziane monety.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Ambrosius Hütfeld (1524), Bonaventura Knorr (1549), Johann Reinhard (1552), Gotthard Spiess (1564), Peter Holstius (1565), Albert Widavianus (1566), Peter Weidner (1569), Christoph Schröder (1577), Martin Frisius (1595), Bartholomäus Martini (1612), Albert Niclassius d. Ä. (1629), Johann Balthasar Geisius (1630), Joachim Stegmann (1630), Peter Stegmann (1633), Hermann Uthovius (1650–1654), Ernestus Scultetus (1656), Christian Pauli (1658), Daniel Kaley (1675), Johann Eberhard Fabricius (1701), Hans Naudé (1898), Erwin Ernst Walter Pritzel (1903).

Spis duchownych w księdze ślubów zboru nazywa Sculteta Erasmusem i nie wymienia Christiana Pauliego: w latach 1658–1673 podaje Rudolpha Günthera Kiesewettera, a w latach 1674–1684 Adrianusa Pauliego.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 113, 114, 115, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 220; E. Keyser, „Die Stadt Danzig”, Stuttgart 1925, s. 113–115; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 368, 433, 557, 558–559; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65, cz. VI, s. 3; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 115; bp Zygmunt Pawłowicz, „Kościoły Gdańska i Sopotu”, Gdańsk 1991, s. 42; Gdańsk Strefa Prestiżu, „Pochówki gdańskich kalwinów przy kościele śś. Piotra i Pawła”, 2 sierpnia 2018; S. Kościelak, „Luteranie, katolicy, kalwiniści w Gdańsku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wystąpienia Marcina Lutra”, „Gdański Rocznik Ewangelicki”, t. XI, 2017; S. Kościelak, „Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego. Kościół w Gdańsku w przededniu pierwszych wystąpień reformacyjnych”, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” LXIII (2019), s. 63–90; ksiądz Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 189; Hermann Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898, s. 30, 49, 85, 87 i 121; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków oraz karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 34–35; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1971, nr 17, poz. 122, s. 143; E. Pritzel, „Geschichte der Reformierten Gemeinde zu St. Petri-Pauli in Danzig 1570–1940”, Danzig 1940, s. 51, 54, 69–72, 76–77, 80, 86–87, 91; P. Simson, „Geschichte der Schule zu St. Petri und Pauli in Danzig”, t. 1, Danzig 1904, s. 3–4; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 62; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 62; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 60; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 464, 530, 564; t. 3, s. 832, 847, 908, 959; t. 4, s. 1143, 1250, 1271; t. 5, s. 1332, 1403, 1453; t. 6, s. 1622, 1678, 1738, 1749; t. 7, s. 1875, 1942, 1975; „Der Reichsbote” (Berlin), 19 stycznia 1900 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 5 października 1902 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 5 czerwca 1910 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 3 kwietnia 1912 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag”, 4 grudnia 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); S. Kościelak, „Brytyjskie grupy wyznaniowe w Gdańsku w XVII–XVIII (XIX) wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 32–33, 36–37; J. Możdżeń, „The Beginnings of the Reformation in the Light of Gdańsk and Königsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers”, „Zapiski Historyczne” 82, 2017, z. 1, s. 75–76, 81–82; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” 26, 2025, s. 37; M. Michalska, „Katalogi i inwentarze księgozbioru Heinricha Schwarzwalda i biblioteki kościoła św. Piotra i Pawła w zbiorach Biblioteki Gdańskiej”, „Libri Gedanenses” 39, 2022, s. 91–97; Walther Faber, „Die polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 70, 1930, s. 94, 103–104; W. Bickerich, „Des Comenius Aufträge in Danzig 1641 und die Verbindung der Unität mit den Reformierten in Danzig”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 55, 1913, s. 128–129, 133–137; Paul Theodor Schmidt, „Der Streit über den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650”, „Altpreußische Monatsschrift” 41, 1904, s. 159, 164, 175–177; Alfred Muttray, „Der Hochaltar in der Sankt-Johanniskirche zu Danzig”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 62, 1922, s. 67; George Cuny, „Beiträge zur Kunde der Baudenkmäler in Westpreußen”, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn” 12, 1899, s. 33; Księga pamiątkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru świętej Elżbiety w Gdańsku z lat 1796–1847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720); „Trau-Buch der St. Peter u. Pauli Gemeinde in Danzig vom Jahre 1642”, księga ślubów ze spisami duchownych, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5458 (Archion 15719); P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 271–277; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 225.