Gdańsk — kościół mennonitów (od końca 2025 roku przebudowywany na salę koncertową)

Przy ulicy Menonitów 2a w Gdańsku stoi dawny kościół mennonicki (po niemiecku Mennonitenkirche). Handbuch z 1919 roku podaje, że wzniesiono go w latach 1817–1819; według opracowania Magdaleny Staręgi z 2013 roku działkę kupiono w maju 1816 roku, umowę z budowniczymi podpisano w czerwcu 1818 roku, a prace trwały około czternastu miesięcy. Kościół konsekrowano 12 września 1819 roku dla gminy zjednoczonej w 1808 roku z dwóch wspólnot: flamandzkiej, obecnej w Gdańsku od około 1569 roku, i fryzyjskiej, obecnej od około 1600 roku. Nowy kościół stanął po tym, jak wcześniejszy zbór fryzyjski przed Bramą Nowych Ogrodów zniszczono podczas oblężenia 1806/07.

Według dziejów gminy spisanych przez Hermanna G. Mannhardta obie wspólnoty połączyły się w 1808 roku, bo o odbudowie fryzyjskiego kościółka nie mogło być mowy: gmina fryzyjska przystąpiła do flamandzkiej ze 166 ochrzczonymi członkami, a 22 maja obchodzono w kościele flamandzkim na Stadtgebiet uroczystość zjednoczenia. W czasie oblężenia 1813 roku i ten kościół obrócił się w gruzy, więc gmina aż do września 1819 roku odprawiała nabożeństwa w wynajętej kaplicy angielskiej przy Heilige-Geist-Gasse.

Budowla jest szachulcowa, klasycystyczna, prosta, bez ołtarza, o wymiarach około 24,5 × 13 metrów; obok stały przytułek z 1817 roku, cmentarz i szpital gminny. Pierwotnie nie była otynkowana — tynk położono w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Prostota bez nadmiaru dekoracji jest właściwa budownictwu mennonickiemu. Zachowany zespół uchodzi za największy mennonicki w Europie Środkowo-Wschodniej; twierdzenie to nie ma oparcia w źródle urzędowym.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) w 1869 roku mieszkało w Gdańsku z przedmieściami 305 mennonitów, obok 64 376 ewangelików i 22 147 katolików; w 1875 roku miejski powiat gdański liczył około 300 mennonitów. Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku duchownym gminy był H. G. Mannhardt, a w jej zarządzie zasiadali radni miejscy Wilhelm Penner i Adolf Claassen oraz kupcy Eduard Lepp i Johann Foth.

Według Handbucha z 1919 roku gmina mennonicka istniała w Gdańsku od 1560 roku; pierwotnie były to dwie gminy — większa z kościołem na Stadtgebiet i mniejsza z domem modlitwy przed Bramą Nowych Ogrodów — połączone w 1808 roku. Rainer Kobe przypomina, że na początku XVII wieku zbory mennonickie działały na przedmieściach, tuż za murami miasta, a mennonici mogli w Gdańsku mieszkać i pracować, ale nie mogli nabywać praw miejskich. Do tej społeczności należeli malarz Izaak van den Blocke, urodzony około 1575 roku i zmarły po 1625 roku, autor malowideł na stropie Sali Czerwonej Ratusza Głównego Miasta, które zlecono mu w 1606 roku, oraz jego ojciec Wilhelm, emigrant z flamandzkiego Mechelen.

W 1919 roku gmina mennonicka liczyła 1200 dusz i miała szpital gminny, czyli dom starców, z salą, archiwum i biblioteką; zarządzało nią czterech przełożonych (diakonów) wybieranych na 12 lat i sześciu przedstawicieli gminy. Chrzest 20–30 młodych w wieku 15–17 lat odbywał się w Niedzielę Palmową, a Wieczerzę Pańską gmina obchodziła w Wielki Piątek i w Dzień Pokuty i Modlitwy — rocznie około 700 uczestników.

W 1919 roku duchownym gminy mennonickiej był H. Gottlieb Mannhardt, mieszkający przy kościele (An der Mennonitenkirche 2), a kościelnym Franz Dyck. Mannhardta jako duchownego gminy wymieniają księgi adresowe z lat 1897, 1905, 1914 i 1918; adres kościoła, w rocznikach 1905 i 1914 podawany jako Radaunengasse 2, w roczniku 1918 brzmi już „An der Mennonitenkirche 2”. W 1940 roku gmina liczyła około 1020 członków ochrzczonych. Ostatnim duchownym gminy był od 1927 roku Erich Göttner, który został w niej ochrzczony; w lipcu 1944 roku powołano go do wojska i — według przekazu przytoczonego w leksykonie mennonickim — zmarł w 1945 roku w niewoli sowieckiej.

W 1945 roku kościół został częściowo uszkodzony, a potem niszczał dalej: zimą 1946 roku drewniane wyposażenie rozebrano na opał. Przekazy o skali zniszczeń wojennych są sprzeczne: niektóre mówią o częściowym spaleniu budynku, według Magdaleny Staręgi śladów pożaru nie stwierdzono, a główna bryła i dach ocalały. Mennonitów wraz z ludnością niemiecką wysiedlono w latach 1945–1946. W pierwszych latach powojennych w okolicy działał program pomocy północnoamerykańskiej organizacji mennonickiej Mennonite Central Committee; przybyli z nim mennonici z Ameryki odwiedzili uszkodzony kościół, znaleźli w nim liczne księgi gminy i zabrali je ze sobą.

Najstarsza z nich, flamandzka, obejmuje chrzty z lat 1667–1800 oraz wykaz duchownych i starszych z lat 1598–1807; do 2009 roku księgi przechowywano w Bethel College w North Newton w stanie Kansas, potem przekazano je do Mennonitische Forschungsstelle w Weierhof w Niemczech.

Komu i kiedy przekazano opuszczony kościół, źródła podają niejednakowo. Według Magdaleny Staręgi w 1947 roku cały zespół otrzymały Zjednoczone Kościoły Chrystusowe i wtedy zaczęto odbudowę; pierwszy pastor ich gdańskiego zboru Paweł Bajeński wspominał, że świątynię z plebanią uzyskano w 1947 roku, a do odbudowy przystąpiono w 1948 roku. W czerwcu 1949 roku w niedokończonej jeszcze kaplicy odbyło się nabożeństwo zamykające ogólnokrajowy zlot młodzieży tego Kościoła.

W 1950 roku władze zawiesiły jego działalność; prace przerwano, a opuszczony budynek znów rozkradano. Wojciech Gajewski pisze natomiast w Encyklopedii Gdańskiej, że zgodę władz na remont dawnej kaplicy uzyskano dla gdańskiego zboru zielonoświątkowego, staraniem Pawła Bajeńskiego i pastora tego zboru Sergiusza Waszkiewicza, a prace zaczęto w 1948 roku; także portal trojmiasto.pl podał w 2026 roku, że zgodę na remont i przejęcie kościoła zbór zielonoświątkowy otrzymał w 1948 roku. Ponowną odbudowę podjęto w 1957 roku, a kościół poświęcono 29 czerwca 1958 roku. Zielonoświątkowcy użytkowali go — jak pisze Staręga — od lat pięćdziesiątych, jako zrzeszeni w Zjednoczonym Kościele Ewangelicznym.

Wykaz rejestru zabytków podaje użytkownika budynku z chwili wpisu do rejestru, nie dzisiejszego. Obiekt figuruje w nim jako „kościół mennonitów, obecnie zjednoczony kościół ewangelicki, ulica Mennonitów 2”, datowany na 1818 rok i wpisany pod numerem A-773 decyzją z 15 października 1973 roku. Zjednoczony Kościół Ewangeliczny to związek, do którego w 1953 roku włączono między innymi zielonoświątkowców. Co stało się z budynkiem później, wykaz nie mówi. Magdalena Staręga i Wojciech Gajewski podają zgodnie, że związek rozwiązał się w 1987 roku, a dom modlitwy — jak pisze Staręga — przeszedł formalnie na własność Kościoła Zielonoświątkowego w Gdańsku.

Według „Mennonitisches Lexikon” zbór zielonoświątkowy był właścicielem budynku od 1972 roku. Według serwisu miasta Gdańska w grudniu 2024 roku był on siedzibą zboru „Radość” Kościoła Zielonoświątkowego i zarazem salą koncertową Cappelli Gedanensis, a 29 marca 2026 roku zbór otworzył nową siedzibę przy ulicy Odlewników, na terenie dawnej Stoczni Cesarskiej.

Od końca 2025 roku obiekt jest adaptowany na salę koncertową Cappelli Gedanensis, która koncertuje tu od 2013 roku, a w 2020 roku — jak podał portal trojmiasto.pl 26 czerwca 2026 roku — otrzymała budynek w użyczenie na 50 lat, a prace mają przywrócić budowli formę historyczną. W lipcu 2026 roku dach był pokryty czerwoną dachówką, zachodnią kruchtę zrekonstruowano na dziewiętnastowiecznych fundamentach, trzy z czterech ścian nośnych wzmocniono, a na stropach kładziono maty trzcinowe. Wszystkie belki drewniane wzmocniono i zabezpieczono. W zakresie prac są jeszcze odbudowa kruchty północnej w formie historycznej oraz rekonstrukcja empor i ambony. Koszt przedsięwzięcia to 18 685 803,78 złotego, z czego 12 912 953,80 pochodzi z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Nadzór prowadzi Gdańska Infrastruktura Społeczna, wykonawcą jest gdańska firma Budkon, a gospodarzem sali zostanie Cappella Gedanensis. Zakończenie zaplanowano na koniec 2027 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Handbucha z 1919 roku gmina mennonicka istniała w Gdańsku od 1560 roku; w innym ujęciu wspólnota flamandzka była obecna w Gdańsku od około 1569 roku, a fryzyjska od około 1600 roku.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 127, 128, 221; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gdańsk”; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; „Co się dzieje w dawnym kościele Menonitów”, gdansk.pl; „Przerobią dawny kościół w Gdańsku. Wiemy, jaki jest plan”, propertydesign.pl; danzig-online.pl, rozdział o kościele mennonitów; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasła „Menonici” i „Zielonoświątkowcy” (W. Gajewski); S. Kobus, „A jednak w Trójmieście”, „Słowo i Życie” 1989, nr 4; M. Staręga, „Dzieje i architektura pomennonickiego kościoła w Gdańsku”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VII (2013), s. 55–81; I Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów w Gdańsku — Wikipedia; H. G. Mannhardt, „Die Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569–1919”, Danzig 1919, s. 141, 143, 151; J. D. Thiesen, „Danzig”, „Mennonitisches Lexikon”, t. V (wydanie sieciowe); „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 62; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 63; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 60; R. Kobe, „Isaac van den Blocke, malarz i menonita w Gdańsku na początku XVII w. Czy jest coś menonickiego w jego obrazach »Przed potopem« oraz »Wąska i przestronna droga«?”, „Porta Aurea” 15, 2016, s. 41–42.