Gdańsk — kościół św. Bartłomieja (dawny ewangelicki, ob. konkatedra greckokatolicka)

Kościół świętego Bartłomieja stoi na gdańskim Starym Mieście, przy ulicy jego imienia. Od 3 lipca 1997 roku, kiedy arcybiskup Tadeusz Gocłowski przekazał świątynię gminie greckokatolickiej, służy grekokatolikom. Od 31 stycznia 2001 roku pełni funkcję konkatedry, dziś w eparchii olsztyńsko-gdańskiej. Wnętrze zdobi ikonostas. Wykaz rejestru zabytków datuje budowlę na wiek piętnasty i szesnasty. Pod numerem A-427 (decyzje z 24 lutego 1967 i 28 lipca 2005 roku) obejmuje ją wraz z cmentarzem kościelnym i murowanym ogrodzeniem z drugiej połowy XVII wieku, przebudowanym w 1816 roku.

Świątynia jest starsza, niż bywa podawane. Księga adresowa z 1910 roku podaje, że kościół świętego Bartłomieja istniał od 1370 roku i wyróżniał się licznymi malowidłami oraz bogato rzeźbionymi ławami. Według kroniki Harnocha w 1373 roku Peter Warlau zapisał 200 marek na budowę kościoła świętego Bartłomieja; świątynia była pierwotnie filią kościoła świętej Katarzyny, a w 1499 roku spłonęła od ognia z sąsiedniej pralni — w 1500 roku odbudowano ją w konstrukcji szkieletowej, a około 1600 roku zastąpiono murowaną.

Według pastora Stengela kościół zbudowano pod koniec XIV wieku jako filię kościoła świętej Katarzyny na Młodym Mieście; w 1456 roku, po zburzeniu Młodego Miasta, rozebrano go i postawiono na Starym Mieście, gdzie za proboszcza Klemensa stał się kościołem parafialnym.

28 stycznia 1456 roku biskup włocławski Jan podzielił Gdańsk na sześć okręgów parafialnych. Do dwóch dotychczasowych kościołów parafialnych — Najświętszej Marii Panny i świętej Katarzyny — dołączono wtedy cztery nowe: świętego Jana, świętej Barbary, Świętych Piotra i Pawła oraz właśnie świętego Bartłomieja. Powód podano w dokumencie wprost: miasto rozrosło się daleko poza mury, a dwóch proboszczów nie nadążało z posługą, tak że wielu ludzi — dzieci, dorosłych i starców — umierało bez sakramentów. Świętemu Bartłomiejowi wyznaczono okręg od strugi Młynówki po ulicę Pieprzową, wał wzdłuż Młynówki aż do bramy, ulicę Ogrodową, ulicę świętego Bartłomieja i połowę Wapiennej wraz z domami i ogrodami przy kościele Bożego Ciała. Schnaase notuje, że kościół, pierwotnie należący do Młodego Miasta, stał się parafialnym kościołem Starego Miasta w 1454 roku.

Pełną rozbudowę kościoła przeprowadzono w latach 1482–1491; podawany pożar z 1499 roku nie ma według pastora Stengela potwierdzenia w dokumentach i może wynikać z pomylenia z kościołem świętej Barbary. Według Sławomira Kościelaka w przededniu Reformacji proboszczem był tu Leonhard Niederhof, który od 1519 roku stale przebywał na Warmii.

Według Encyklopedii Gdańskiej kościół należał do luteranów od 1523 roku, w toku Reformacji i w czasie, gdy Gdańsk był autonomicznym miastem Rzeczypospolitej. Ksiądz Jakub Fankidejski podaje, że przeszedł on w ręce ewangelickie bardzo wcześnie, wraz z innymi świątyniami miasta, a pierwszym duchownym ewangelickim był tu w 1525 roku Piotr Zankau — to rok gdańskiego tumultu i jedna z najwcześniejszych dat objęcia świątyni w całym jego zestawieniu. Julia Możdżeń wymienia wśród pierwszych duchownych, którzy głosili w Gdańsku naukę luterańską, także miejscowych zbiegłych karmelitów, a wśród nich Matthiasa Bienwalda (Biennwalda), późniejszego proboszcza kościoła świętego Bartłomieja; był on autorem niemieckiego przekładu Modlitwy Pańskiej, wydrukowanego w 1522 roku w oficynie Hansa Weinreicha. Ciągłość ewangelicka wymaga tu jednak zastrzeżenia.

Luterański zryw z lat 1525–1526 został stłumiony i miasto wróciło wtedy do obrządku katolickiego; trwale ewangelickie stały się kościoły gdańskie — w tym kościół świętej Barbary na Długich Ogrodach — dopiero po 1557 roku. Jak radykalny był tamten pierwszy zryw, widać po zarządzeniach z 1525 roku: mnichów i mniszki odesłano do klasztorów, ambony obsadzono nowo sprowadzonymi duchownymi stojącymi na gruncie nowej nauki, a z kościołów usunięto wszystko, co przypominało dawną formę nabożeństwa — srebrne naczynia, ornaty, obrazy, łacińskie śpiewy. Zwrócono się nawet do Lutra o pomoc w znalezieniu duchownego dla kościoła Mariackiego.

Według M. G. Löschina, który w 1815 roku ogłosił w gdańskim tygodniku „Gedana” cykl o dziejach tutejszych kościołów, w 1524 roku gmina zebrała się na cmentarzu przy kościele świętej Elżbiety i wybrała spośród siebie dwunastu mieszczan, którzy, jak mówiono, mieli „krzewić słowo Boże”; poprosili oni radę o przychylnego Reformacji duchownego Franka i o zniesienie nabożeństwa katolickiego w ich kościele, ale spotkali się z odmową. Dopiero nowa rada, ustanowiona po rozruchach następnego roku, dała gminie luterańskiego duchownego Petrusa Zänckaua (w druku: Peter Zänkau). Król Zygmunt I, który wkrótce sam przybył do Gdańska, stłumił Reformację siłą, kazał zakuć Zänckaua w kajdany razem z czterema innymi duchownymi luterańskimi i wywieźć ich do Polski, a w kościele świętego Bartłomieja przywrócono nabożeństwo katolickie.

Trwało ono do 1550 roku, kiedy król Zygmunt August zezwolił na wybór duchownego luterańskiego i gmina wybrała Martinusa Hiero. Löschin dodaje, że przypisany do parafii garnizon miejski przez pewien czas głosował przy wyborach duchownych, zbierając się w tak zwanej Peinstube.

Po stłumieniu pierwszego zrywu ewangelię głosił tu Martinus Hiero, zmarły 17 kwietnia 1553 roku, a 31 października 1557 roku po raz pierwszy udzielono tu Komunii pod dwiema postaciami. Zorganizowaną służbę duchowną przy kościele świętego Bartłomieja odnotowuje się od 1566 roku. Pierwszy ewangelicki duchowny twierdzy Wisłoujście, Johann Krossling, został w 1569 roku powołany do kościoła świętego Bartłomieja w Gdańsku. Hermann Freytag zauważa, że miastem ewangelickim można Gdańsk nazywać od około 1560 roku, ale z niepewnego położenia Kościół ewangelicki wyszedł tu dopiero w 1577 roku, gdy przywilej religijny Stefana Batorego uczynił go z tolerowanego prawnie istniejącym i uznanym.

Hermann Freytag podaje, że w 1525 roku parafię trzymano jeszcze wolną dla wybranego przez lud Matthiasa Bienwalda, którego na pół roku użyczono Elblągowi, by tam należycie głosił Chrystusa — fundament i wybrany kamień węgielny. 6 marca 1563 roku, po śmierci proboszcza Bartholomäusa Kessinga, rada przedstawiła biskupowi na to stanowisko magistra Simona Wanrada z Kleve. W 1576 roku pastorem został Achatius Scherer z Malborka; z powodu sporów wynikłych z jego kalwińskich przekonań wypowiedziano mu urząd 9 lutego 1590 roku i przeszedł do Ostrowitego.

Według Walthera Fabera przy świętym Bartłomieju da się wskazać tylko jednego polskiego duchownego — George’a Lebelskiego, który nie był diakonem, lecz duchownym nadzwyczajnym, i odszedł w 1593 roku.

Rękopiśmienny spis duchownych kościoła, założony w XVIII wieku i uzupełniany aż do 1924 roku, dodaje do tych dziejów kilka szczegółów. Księgę, w której go spisano, podarował pod koniec 1765 roku Daniel Gottfried Hyndeberg, rektor szkoły przy świętym Bartłomieju i kandydat ministerium. O pierwszym duchownym, Petrusie Zänckau, zapisano, że w końcu został anabaptystą. Achatius Scherer, nazwany w spisie Curaeusem, urodził się w 1530 roku, był najpierw rektorem w Malborku, a od otwarcia gdańskiego gimnazjum w 1558 roku jego profesorem; jako pastor spierał się o pisma Lutra o Wieczerzy Pańskiej i o obrazy w kościołach i nie chciał podpisać „Notel”, gdańskiej formuły wyznaniowej.

W końcu do rady trafiła sprawa starego obrazu Marii, który przełożeni kościoła postawili w niedzielę na ołtarzu; Scherer oświadczył wtedy, że wolałby być w innym miejscu, gdzie jako sześćdziesięcioletni człowiek miałby więcej spokoju. Po tej sprawie wypowiedziano mu urząd. O George’u Lebelskim spis podaje, za rachunkami kościelnymi, że jako polski duchowny miał do dnia świętego Michała 1591 roku bezpłatne mieszkanie nad dzwonnikiem, a w 1592 roku zapłacił 6 marek czynszu wielkanocnego i w 1593 roku się wyprowadził; autor spisu wnioskował stąd, że Lebelski posługiwał tu zapewne tylko od czasu do czasu, i wątpił, czy był zatwierdzonym duchownym tego kościoła.

Dzisiejszą bryłę wiąże się z rokiem 1590. Wieżę dobudowano w latach 1591–1600 — biskup Zygmunt Pawłowicz podaje lata 1591–1601 i zaznacza, że wzniesiono ją jeszcze w formach gotyckich, ale zwieńczono renesansowym hełmem. Ołtarz był darem cechu bednarzy z 1617 roku, z malowidłami z 1637 roku, a w zakrystii mieściła się biblioteka ufundowana przez duchownego Röhra, zmarłego w 1805 roku. Schnaase rozpisuje wyposażenie na kolejne lata: ambonę zbudowano w 1603 roku, ławę cechu bednarzy w 1611, ołtarz główny według niego w 1616, emporę obok organów w 1624, a chrzcielnicę w 1626 roku. Na budowę szkoły świętego Bartłomieja w latach 1615–1617 rada miejska dała 1500 marek. W latach 1639–1640 plebanię postawiono na nowo, w 1644 roku przy ambonie dobudowano kaplicę spowiedną, w 1645 roku ambonę ozdobiono, a w 1647 roku stanęła empora naprzeciw niej.

Piotr Birecki podaje dla ozdobienia ambony rok 1654: umieszczono wtedy na niej sceny Zwiastowania, Hołdu Trzech Króli, Adoracji Pasterzy i Chrztu w Jordanie. Katarzyna Cieślak zalicza tę niezachowaną ambonę do gdańskich kazalnic, których wystrój ilustrował drugi artykuł Credo. Barokowy portal powstał w 1647 roku; według Pawłowicza w latach 1647–1649 świątynię rozbudowano. George Cuny przytacza napis południowego portalu, opatrzony odsyłaczem do 20. rozdziału Księgi Wyjścia: „An welchem Ort ich meines Namens Gedechtnis stiften werde Da wil ich zu dir kommen und dich segnen” (w którym miejscu ustanowię pamięć mego imienia, tam przyjdę do ciebie i będę ci błogosławił).

Barthel Ranisch opisał w 1695 roku kościół jako wzniesiony po pożarze w 1500 roku z dobrego muru, z murowaną wieżą; sklepienia miały tylko kruchta (Halle) od strony cmentarza, dobudowana w 1647 roku, zakrystia i wnęki między filarami przy ścianach, a środek kościoła nakrywał strop z belek podbitych deskami.

Löschin (1815) dodaje, że już w 1393 roku kościół musiał płacić wielkiemu mistrzowi Konradowi von Wallenroth 20 guldenów reńskich. Pożar, który zniszczył budowlę, wybuchł według niego późnym wieczorem 21 grudnia 1499 roku w domu obok kościoła; ocalały tylko pojedyncze fragmenty murów. W 1590 roku zaczęto częściowo zastępować szkieletowe ściany mocnymi murami; zarazem wieżę wymurowano od fundamentów w ciągu dziesięciu lat kosztem 13 824 grzywien. Wielka kruchta (w druku: Halle) naprzeciw ambony, dobudowana w 1647 roku, bo kościół nie mieścił już rosnącej gminy, kosztowała 6297 guldenów, a drewniane dotąd kaplice spowiedne wymurowano już w latach 1643–1644.

Löschin podkreśla hojność gminy: malowanie ołtarza opłaciło kilku innych parafian, organy z 1620 roku zbudowano za pieniądze gminy, a na kilka miesięcy przed ukazaniem się jego artykułu organy otrzymały dzwonki (Glockenspiel), opłacone ze składek, które zebrał w gminie pastor Fromm. Wkrótce po zbudowaniu wieży, w 1602 roku, sporządzono zegar z trzema tarczami, oddając za niego starszy mechanizm i 130 guldenów; przełożeni kościoła kilkakrotnie naprawiali i złocili tarcze własnym kosztem, ostatnio w 1704 roku. Jeden z większych spośród czterech dzwonów podarowała w 1642 roku wdowa po dzwonniku Hansie Bürgerze.

W 1802 roku kolekta w gminie dała środki na odnowienie niemal całego wnętrza. Kościół ucierpiał od bombardowania w 1807 roku, a jeszcze bardziej od pocisków oblegających w 1813 roku: sama robocizna przy naprawie dachu kosztowała 400 guldenów, kule powybijały okna, a jedna bomba przebiła słabe sklepienie zakrystii.

Zachowały się też ślady dawnego życia muzycznego parafii. W latach 1512–1513 nowe organy zbudował tu Jan Hauk z Chojnic, w 1620 roku kolejny instrument postawił Merten Friese, a w latach 1658–1660 rozbudował go organmistrz Jerzy Nitrowski; w 1763 roku rozbudowy dokonał Rudolf Friedrich Dalitz. Organistą był tu co najmniej w latach 1726–1760 Daniel Rockfelder, zmarły w 1766 roku. W 1774 roku Rada Miejska zamówiła dla tego kościoła kantatę u kapelmistrza Benjamina Gottholda Siewerta.

Ten sam spis pokazuje, jak obsadzano urzędy przy kościele. W 1656 roku, w czasie wojny szwedzkiej, Samuel Weissatius z Ritzebüttel, nadworny i okrętowy duchowny szwedzkiego feldmarszałka Königsmarcka, przypłynął z nim pod Gdańsk i razem z nim został pojmany na redzie gdańskiej. W następnym roku, gdy wygłosił zaledwie jedno kazanie w kościele Mariackim, niespodziewanie powołano go tu na pastora; autor spisu zanotował przypuszczenie, „i z pewnością nie bez podstaw”, że Weissatius wydał miastu swego pana, na którego pojmaniu miastu zależało, i w nagrodę otrzymał pastorat. Zmarł w 1674 roku. Michael Kempin, diakon od 1693 roku, został w 1701 roku pastorem jako pierwszy, który przeszedł tu z diakonatu na pastorat. Diakonem wybrano wtedy, za sprawą staromiejskiego rajcy Langego, Daniela Bonaventurę Dilgera, który dopiero co wrócił ze studiów i nie był jeszcze egzaminowany.

Na egzaminie przed ministerium wypadł źle i wyszedł z niego, a mimo to 24 stycznia, wbrew porządkowi ustanowionemu przez samą radę, został wybrany, a ministerium musiało go ordynować 28 lutego 1702 roku. Za sprawą Dilgera, który miał w rajcy Langem możnego protektora, zniesiono południowe kazania katechizmowe i wprowadzono kazanie nieszporne, a w południe obaj duchowni na zmianę prowadzili katechizację; od 1712 roku niedzielne przesłuchiwanie z katechizmu między dwunastą a pierwszą prowadził za 60 guldenów rocznie rektor szkoły Johann Benjamin Wendland, a około 1750 roku rada Starego Miasta poleciła obu duchownym prowadzić katechizacje po nabożeństwie modlitewnym, jak w innych kościołach. Kempin i Dilger zmarli w 1709 roku; księga kaplicy Lazaretu wymienia ich wśród członków ministerium, którzy zmarli w czasie zarazy.

Obsadzenie pastoratu po Kempinie trwało blisko dwa lata: trzy prezentacje upadły i dopiero przy czwartej, gdy gmina przedstawiła Gabriela Kehlera i Johanna Gottfrieda Kirscha, wybrano w 1711 roku Kehlera.

Spis odnotował też spór o to, czy kościół jest garnizonowy. Gdy w 1743 roku wybierano na pastora Johanna Fidalckego, po raz pierwszy kazano żołnierzom na paradzie oddawać głosy na przedstawionych kandydatów, pod pretekstem, że kościół świętego Bartłomieja jest kościołem garnizonowym. Powtórzono to przy obsadzaniu pastoratu po śmierci Fidalckego w 1763 roku, a gdy w ten sam sposób miano obsadzić zwolniony wtedy diakonat, przełożeni kościoła złożyli suplikę, wykazali, że kościół garnizonowym nie jest, i uzyskali uchwałę rady, która ten sposób głosowania zniosła „na zawsze”. Za Daniela Hermanna Richtera, diakona od 1761 roku i pastora od 1763 roku, kościół w latach 1762–1765 „wspaniale odnowiono we wszystkich częściach”.

W 1793 roku, gdy pruskie wojsko zajęło Gdańsk, pułkowi generała von Raumera zaproponowano najpierw ten kościół, bo, jak zapisał pastor reformowanego zboru świętej Elżbiety Christian Gottlieb Duisburg, był on wcześniej kościołem garnizonowym; przełożeni sprzeciwili się jednak, tłumacząc, że gmina jest zbyt liczna, a niedzielna komunia nie zawsze kończy się o wyznaczonej porze.

Do 1813 roku obok pastoratu działał przy kościele diakonat; po śmierci diakona Weygoldta w 1812 roku stanowiska już nie obsadzono. W 1815 roku świątynię poważnie uszkodził wybuch prochu w pobliskiej Baszcie Prochowej; odbudowano ją w następnych latach. Na odbudowę kościoła po wybuchu prochowni 6 grudnia 1815 roku kwestowano niemal w całej Europie; z zebranych 115 765 talarów przełożeni kościoła otrzymali 17 455. Przy naprawie po wybuchu prochowni w 1815 roku, w 1816 roku, wnętrze zmieniło częściowo wygląd, zwłaszcza przez usunięcie zawalonego stropu gipsowego.

Około 1890 roku parafia liczyła 6000 dusz. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 6611 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1891 roku Walter Stengel. Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku pastorem był Stengel, a kantorem i organistą Paul Stange. We wszystkich księgach adresowych z lat 1897–1918 pastor Stengel jest jedynym duchownym wymienionym przy kościele świętego Bartłomieja.

Według przewodnika „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku kościół stoi na należącym do parafii placu o powierzchni 43,5 ara między Schüsseldamm, Bartholomäikirchengasse i Faulgraben, który do 1821 roku służył za cmentarz. Plac kościelny był do 1892 roku otoczony murem długim na 123 metry z czterema bramami; w styczniu 1892 roku wichura przewróciła mur od zachodu i północy, którego już nie odbudowano, a plac obsadzono zielenią. Do 1899 roku okręg parafii obejmował też teren za wałami od Bramy Świętego Jakuba po Motławę i Wisłę; w tym roku część oddzielono i przyłączono do parafii Bożego Ciała. Wieża ma 47,5 metra wysokości; sam kościół — jednonawowy, z dobudówką od południa i pięknym portalem — ma 57 metrów długości, 19 szerokości i 15 wysokości.

Ołtarz główny zdobią obrazy Wieczerzy Pańskiej, Modlitwy w Ogrójcu i Sądu Ostatecznego, figury ewangelistów i na szczycie święty Bartłomiej z nożem; nad dobudówką południową znajduje się empora zwana chórem oficerskim, bo kościół służył dawniej także nabożeństwom garnizonowym. Według Piotra Bireckiego Modlitwę w Ogrójcu w środkowej części ołtarza namalował Isaak van den Blocke, a Sąd Ostateczny nad nią pochodził z warsztatu Antona Möllera. Organy o 42 głosach z napędem elektrycznym zbudowała w 1900 roku firma Terletzki i Wittek z Elbląga.

Według katalogu reklamowego firmy instrument miał trzy manuały, pedał i 40 głosów.

Jedno z trzynastu okien ma witraż z Chrztem Jezusa, dar starszego kościoła C. Boldta z 1914 roku. Ściany zdobiły obrazy, przeważnie portrety pastorów kościoła, niektóre w rzeźbionych ramach; rzeźbione były też niektóre ławy, fundowane przez cechy i nazywane od nich, a część posadzki zajmowały epitafia nad kryptą, w której chowano dawnych duchownych i przełożonych kościoła. Od 1862 roku kościół miał ogrzewanie, dar ówczesnego przełożonego Klawittera, a od 1911 roku centralne ogrzewanie; w wieży wisiały trzy dzwony, z których największy wymagał ośmiu ludzi do dzwonienia. W jednej z trzech zakrystii na dwóch tablicach zapisywano roczną liczbę komunikujących od 1590 roku; największa zakrystia mieściła do 200 osób przystępujących do spowiedzi.

Plebania stoi naprzeciw kościoła na placu kościelnym i jest niemal tak stara jak kościół; obok, w budynku należącym dawniej do kościoła, mieściła się miejska szkoła dla głuchoniemych.

Parafia miała w 1919 roku dwa cmentarze: przy Promenadzie, zamknięty poza jednym grobem rodzinnym, oraz drugi, połączony z cmentarzami parafii Świętych Piotra i Pawła i świętego Jana, między małym placem ćwiczeń przy Alei a linią kolejową do Sopotu. Patronem kościoła był magistrat miasta, który dopłacał do pensji pastora i wybierał go spośród dwóch kandydatów przedstawionych przez parafię. Bibliotekę kościelną utrzymywano z odsetek zapisu pastora Fromma, zmarłego w 1852 roku; w 1919 roku liczyła ponad 5000 tomów, wypożyczanych bezpłatnie.

Pastor Walter Stengel 13 grudnia 1916 roku obchodził 25-lecie pracy przy kościele świętego Bartłomieja, a diakonisa parafialna — 14 października 1914 roku; w 1919 roku pastor mieszkał przy Bartholomäikirchhof 1. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia świętego Bartłomieja w Gdańsku liczyła wtedy 5800 ewangelików, a pastorem był od 1923 roku Felix Telschow.

W XIX i XX wieku spis prowadzono dalej. Późniejszy dopisek podaje, że od 1775 roku do śmierci 5 kwietnia 1807 roku pastorem był tu Christian Jacob Schwarz, od 1765 roku duchowny w Koszwałach. Johann Christian Fromm był tu od 1806 roku diakonem, a od 1807 roku pastorem; przeszedł na emeryturę w 1852 roku i zmarł w grudniu tego roku. Heinrich Hevelke, wprowadzony 10 października 1852 roku, kierował od 8 stycznia 1868 do 1 października 1888 roku prywatnym seminarium nauczycielek i zasiadał między innymi w nadzwyczajnym synodzie generalnym w 1875 roku i w pierwszym zwyczajnym synodzie generalnym w 1879 roku. Wpisy Hevelkego, Stengla i jego następcy są własnoręczne. Walther Stengel zapisał, że w 1891 roku wybrała go gmina i że był to ostatni w Gdańsku wybór dokonany przez całą gminę; wprowadzono go w trzecią niedzielę Adwentu 1891 roku.

Kazanie pożegnalne wygłosił 19 września 1920 roku, a od 1 października 1920 roku był na emeryturze. Po nim w trzecią niedzielę Adwentu 1920 roku wprowadzono Leo Franza Krügera, urodzonego 24 września 1873 roku, wcześniej pastora w Breitenfeld w powiecie jarocińskim (1900–1906) i w Śmiglu (1906–1912), a następnie przy kościele Świętej Trójcy w Gdańsku; w czasie pierwszej wojny światowej był kapelanem wojskowym w Toruniu, w Rosji, w Bukareszcie i we Francji. W maju 1921 roku zmarła jego żona; Krüger, który już z wojny wrócił bardzo nerwowy, przeszedł wtedy załamanie, ostatni raz kazał w Wielkanoc 1922 roku i po dłuższym urlopie złożył urząd.

Ewangelickim, luterańskim kościołem parafialnym pozostawała aż do 1945 roku, kiedy została w znacznym stopniu zniszczona i wypalona. Po wojnie kościół odbudowano i przekazano Kościołowi rzymskokatolickiemu: w 1946 roku objęli go jezuici. Według Piotra Szczudłowskiego (1995, s. 260–262) do sierpnia 1946 roku nikt się zniszczonym kościołem nie interesował; wtedy o jego przydział zaczął zabiegać w imieniu Towarzystwa Jezusowego ojciec Jan Kurdziel, a 20 sierpnia 1946 roku Wydział Kultury i Sztuki Zarządu Miejskiego w Gdańsku przychylnie odniósł się do przekazania ruin jezuitom. Nie mając jeszcze zgody ministerstwa, zakonnicy poświęcili zniszczoną świątynię 16 grudnia 1946 roku.

26 sierpnia 1947 roku Ministerstwo Administracji Publicznej zgodziło się przekazać kościół w zarząd Towarzystwu Jezusowemu, a protokół zdawczo-odbiorczy numer 67, z datą 15 maja 1948 roku, uczynił jezuitów prawnymi użytkownikami świątyni; prowincję wielkopolsko-mazowiecką zakonu reprezentował w nim ojciec Józef Nowak. Odbudowa posuwała się wolno: wiernym kościół udostępniono 24 sierpnia 1960 roku, a wcześniej nabożeństwa odprawiano w odrestaurowanej bocznej kaplicy. Wniosek superiora, ojca Franciszka Przybylskiego, skierowany w 1962 roku do Rady Ministrów o przekazanie jezuitom kościoła na własność załatwiono odmownie; właścicielami jezuici stali się 29 czerwca 1971 roku.

W 1971 roku, gdy kościół figurował w rejestrze zabytków jako kościół rektorski, należał do Zakonu Ojców Jezuitów. Hełm wieży zrekonstruowano w 1982 roku. Świątynia przeszła do diecezji gdańskiej w 1990 roku — Pawłowicz podaje 30 sierpnia — a siedem lat później trafiła w ręce grekokatolików.

Według Weroniki Grochowskiej pięć siedemnastowiecznych rzeźb z ołtarza głównego — figury ewangelistów i Chrystusa — zdeponowano w 1945 roku w składnicy konserwatorskiej w Oliwie; karty ewidencyjne założono dla nich w 1962 roku. Później trafiły jako depozyt Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków do kościoła świętej Barbary w Gdańsku — według autorki formalnie zapewne w 1977 roku, choć w świątyni mogły się pojawić dopiero w latach osiemdziesiątych. Jedną z nich, figurę świętego Mateusza, konserwowano w 1981 roku i jeszcze w 1988 roku przechowywano w pracowni konserwatorskiej przy ulicy Kotwiczników w Gdańsku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Schnaasego kościół był parafialnym kościołem Starego Miasta już w 1454 roku, według pastora Stengela przeniesiono go z Młodego Miasta i postawiono na Starym Mieście dopiero w 1456 roku. Według pastora Stengela pełną rozbudowę kościoła przeprowadzono w latach 1482–1491, według kroniki Harnocha świątynię odbudowano w 1500 roku w konstrukcji szkieletowej i dopiero około 1600 roku zastąpiono murowaną. Reinhold Curicke (1687) pisze natomiast wprost, że kościół spłonął w 1499 roku razem z kilkoma sąsiednimi domami i około 1500 roku stanął na nowo, a Barthel Ranisch (1695) — że odbudowano go wtedy z dobrego muru, razem z murowaną wieżą. Księga pastorów podaje, że Petrus Zänckau został w 1525 roku powołany jako pierwszy ewangelicki duchowny przy świętym Bartłomieju, natomiast według Hermanna Freytaga (1898, s.

32) parafię trzymano wtedy jeszcze wolną dla Matthiasa Bienwalda, którego na pół roku użyczono Elblągowi; czy Zänckau zastępował go w tym czasie, źródła nie mówią. Według Walthera Fabera (1930, s. 94) George Lebelski odszedł od świętego Bartłomieja w 1593 roku, a według księgi pastorów służył tu w latach 1591–1592; rok 1593 podaje także spis duchownych kościoła. Spis odróżnia też dwóch duchownych: plebana Bartholomaeusa, zmarłego w 1563 roku, i Bartholomaeusa Kessinga, który w 1562 roku złożył urząd, bo nie chciał podpisać „Notel”. Diakon Weygoldt zmarł według spisu 11 lutego 1813 roku (w opisie wyżej: w 1812); spis zapisuje go jako Peter Alexander Weygold i nazywa ostatnim diakonem kościoła.

Księga adresowa z 1910 roku podaje jako kantora i organistę Paula Stangego, a Hermann Rautenberg podpisał się w spisie w 1924 roku jako kościelny i organista przy świętym Bartłomieju od 1 października 1895 roku. Erharda Hutfiltera, którego księga pastorów notuje przy kościele w latach 1688–1692, spis nie wymienia: po George’u Bauerze (1677–1684) pastorem był w nim Eilhard Clerenberg (1685–1701), a diakonami Johannes Otzechius (1673–1693) i od 1693 roku Michael Kempin.

Według Löschina (1815, s. 398) kościół świętego Bartłomieja na Młodym Mieście rozebrano całkowicie dopiero w 1457 roku i nie przeniesiono go na Stare Miasto, według pastora Stengela rozebrano go w 1456 roku i postawiono na Starym Mieście. Według Encyklopedii Gdańskiej kościół należał do luteranów od 1523 roku, według Löschina (1815, s. 409–410) rada w 1524 roku odmówiła gminie duchownego przychylnego Reformacji, a luterańskiego duchownego dała jej dopiero nowa rada po rozruchach następnego roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Petrus Zänckau (1525), Simon Warabius (1562–1567), Christian Hoffmann (1565), Gregor Sagittarius (1567), Michael Retellius (1576), Georgius Lebelius (1591–1592), Conrad Nuberus (1597), Friedrich Zwicker (1611), Johann Fabricius (1643), George Bauer (1677), Erhard Hutfilter (1688–1692), Johann Gottfried Kirsch (1709), Gabriel Kehler (1711), Jacob Horn (1724), Johann Fidalcke (1743), Laurentius Friedrich Fischer (1764), Samuel Gottlieb Scheffler (1807), Heinrich Friedrich Wilhelm Alexander Hevelke (1852), Walther Albert Hugo Stengel (1891), Felix Alfred Christian Telschow (1923).

Według „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger” z 1 września 1852 roku Hevelke (w druku: Hewelke) został zatwierdzony na pastora kościoła świętego Bartłomieja jako dotychczasowy pastor w Brätz koło Meseritz, a gdy z dniem 1 października 1891 roku przechodził na emeryturę, prasa nazywała go nadradcą konsystorskim.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Bartholomäi w Gdańsku 4994 ewangelików.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 55, 56, 57, 58; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 2; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 371, 388; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 55–56; bp Zygmunt Pawłowicz, „Kościoły Gdańska i Sopotu”, Gdańsk 1991, s. 47; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 231; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; P. Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, t. 1 oraz t. 4 (zbiór dokumentów) — podział Gdańska na sześć parafii z 28 stycznia 1456 roku; H. Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Danzig 1898; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 170; „Kościół świętego Bartłomieja i Opieki Najświętszej Bogurodzicy”, Encyklopedia Gdańska; „Die evangelische Kirche zu St. Bartholomäi in Danzig”, Pomorska Biblioteka Cyfrowa; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 9; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 26; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1971, nr 17, poz. 122, s. 145; R. Perucki, „Kościoły, parafie ewangelickie w Gdańsku…”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 124; Erich Keyser, „Die Stadt Danzig”, Stuttgart 1925, s. 116; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 74; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 60; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 59; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 17; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 73; t. 2, s. 464, 483, 495; t. 3, s. 791, 816, 837, 852, 921, 936; t. 4, s. 1059, 1287; t. 5, s. 1459; t. 6, s. 1542, 1571, 1763; t. 7, s. 1814, 1921, 2030, 2060; „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger”, 1 września 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 11 sierpnia 1891 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); S. Kościelak, „Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego. Kościół w Gdańsku w przededniu pierwszych wystąpień reformacyjnych”, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 63, 2019, s. 69–70; J. Możdżeń, „The Beginnings of the Reformation in the Light of Gdańsk and Königsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers”, „Zapiski Historyczne” 82, 2017, z. 1, s. 81–82; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” 26, 2025, s. 35–36; K. Cieślak, „Ambona z kościoła św. Jana w Gdańsku. Przyczynek do twórczości Izaaka van den Blocka”, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” 25, 1994, s. 35; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 58; W. Grochowska, „Rozproszony, lecz nie zaginiony. Losy poliptyku św. Mikołaja z około 1435 roku z kościoła Najświętszej Marii Panny w Gdańsku”, „Porta Aurea” 18, 2019, s. 54–56; Walther Faber, „Die polnische Sprache im Danziger Schul- und Kirchenwesen von der Reformation bis zum Weltkrieg”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 70, 1930, s. 94; George Cuny, „Beiträge zur Kunde der Baudenkmäler in Westpreußen”, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn” 12, 1899, s. 33; „Verzeichnis derer Herren Prediger zu S. Bartholomai”, spis duchownych kościoła świętego Bartłomieja w Gdańsku z lat 1525–1924, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5274 (Archion 14597); „Kirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro”, księga pamiątkowa kaplicy Lazaretu w Gdańsku założona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); Księga pamiątkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru świętej Elżbiety w Gdańsku z lat 1796–1847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720); M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 1, Danzig 1815, Stück 25–26, s. 398–400, 408–410 (Polona); P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 260–262.