Gdańsk — kaplica Domu Diakonis

Przy dzisiejszej ulicy Nowe Ogrody w gdańskim Śródmieściu — dawnym Neugarten — działał Zachodniopruski Dom Macierzysty i Szpital Diakonis. Pierwsze siostry przyjechały z Ludwigslust w Meklemburgii, przenosząc do Gdańska wzór wypracowany w nadreńskim Kaiserswerth: diakonisa nie składała ślubów zakonnych, lecz podejmowała posługę na czas, w którym trwała w powołaniu.

Szpital dziecięcy, z którego wyrósł dom diakonis, założono 10 lipca 1857 roku w domu przy ulicy Schwarzes Meer 10 z inicjatywy superintendenta Adolfa Blecha od kościoła Zbawiciela i stowarzyszenia kobiet dla opieki nad ubogimi i chorymi. Według artykułu przełożonego domu w „Handbuchu” z 1919 roku wcześniej, 1 maja 1857 roku, ogłoszono pierwszą odezwę w tej sprawie, która przyniosła obfite datki; przegląd dziejów gdańskiego Kościoła w tym samym tomie podaje 1 maja jako dzień otwarcia szpitala na dziesięć łóżek i pisze o siostrze przybyłej z Kaiserswerth. W zakładzie protektorat objęła królowa Elżbieta, a kierownictwo — siostra z domu diakonis w Ludwigslust. Od 1859 roku zakładem kierowały dwie diakonisy z Königsberg i przyjmowano też chore kobiety; 8 listopada 1860 roku przeniesiono go do domu Neugarten 23 (późniejszy gmach Landeshaus), poświęconego 13 listopada, w urodziny protektorki.

6 kwietnia 1861 roku zakład otrzymał prawa korporacyjne, a w maju 1862 roku zarząd postanowił kształcić własne diakonisy; pierwszą przełożoną (Oberin) została diakonisa Friederike Roggenbrod z Königsberg, przygotowana u Theodora Fliednera w Kaiserswerth. W maju 1863 roku, z braku własnej kaplicy, pawilon ogrodowy (Gartensaal) przekształcono w salę modlitwy (Betsaal).

Gmach domu macierzystego i szpitala na 100 łóżek przy Neugarten 3/5, w stylu gotyckim, zaprojektował według Handbucha królewski radca budowlany rejencji Ehrhardt. 17 marca 1875 roku gmach poświęcono. Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku gmach wznoszono w latach 1871–1875, a w 1899 roku powiększono teren zakładu o grunt dawnego lokalu „Freundschaftlicher Garten”, na którym otwarto później Stift Augusty Wiktorii. Zakład rozbudowywano: w latach 1886–1887 dokupiono Neugarten 6 i zbudowano szpital klasowy, w 1890 roku dom dla dzieci i kobiet, a około 1900 roku, za 190 000 marek gruntu i 354 000 marek budowy, Stift Augusty Wiktorii — dom starców i nieuleczalnie chorych na 60 miejsc, poświęcony we wrześniu 1901 roku w obecności cesarzowej.

W 1900 roku służyły tu 73 diakonisy.

Prasa odnotowywała zmiany duchownych domu diakonis. W kwietniu 1882 roku berlińska „Staatsbürger-Zeitung” podała, że pastor Wießner z gdańskiego domu diakonis został powołany na następcę pastora Schrötera, pierwszego duchownego zakładu karnego Moabit, odchodzącego z pruskiej służby państwowej, i obejmie urząd 1 maja. W czerwcu 1893 roku „Breslauer Zeitung” doniosła, że pastor Richter z kościoła zakładu diakonis Bethanien został powołany na duchownego domu diakonis w Gdańsku i wkrótce obejmie to stanowisko. W maju 1903 roku „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” ogłosił, że pastora Stengla, dotąd duchownego domu diakonis w Gdańsku, powołanego na pierwszego pastora kościoła świętych Piotra i Pawła w Stettin, król mianował superintendentem diecezji Stettin Stadt.

W maju 1907 roku poświęcono dom wypoczynkowy sióstr w Sopocie przy Bädeckerweg, z 20 pokojami dla do 40 diakonis. W 1910 roku na murowanym baraku w ogrodzie szpitala nadbudowano dwa piętra z 18 pokojami dla diakonis niezdolnych już do pracy, które dom macierzysty utrzymywał do końca życia. Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku pastorem domu diakonis był Lic. B. von Hülsen.

W 1919 roku dom macierzysty liczył 426 sióstr i prowadził 196 placówek zewnętrznych w Prusach Zachodnich i na Pomorzu, aż po Stralsund, w tym 32 szpitale i 90 stacji opieki parafialnej. W tej liczbie mieściła się stacja pielęgniarska prowadzona w Berlinie. Już w wojnie 1870–1871 cztery diakonisy domu służyły jako pielęgniarki w polu we Francji, a w czasie pierwszej wojny światowej wiele z nich pracowało w lazaretach wojennych; trzy siostry padły ofiarą wojny. Na pierwszym po sześcioletniej przerwie walnym zgromadzeniu Towarzystwa Gustawa Adolfa w Wernigerode, pod koniec września 1920 roku, zarząd centralny przyznał na złagodzenie trudności ewangelików w diasporze znaczne kwoty, w tym 50 000 marek dla domu diakonis w Gdańsku — podał berliński „Reichsbote”. W tym samym roku pierwszym duchownym i przełożonym domu diakonis był licencjat Bruno von Hülsen, a drugim duchownym Karl Partecke.

W tym czasie dom diakonis stanowił osobny okręg kościelny. Gruntowną przebudowę całości przeprowadzono w latach 1930–1933 według projektu Adolpha Bielfeldta.

Po 1945 roku diakonisy, jako Niemki, wysiedlono. Szpital przejęły najpierw siostry tabitanki, a 1 grudnia 1946 roku miasto; od 1956 roku działał tu Wojewódzki Szpital imienia Mikołaja Kopernika. W gmachu działa dziś szpital Copernicus.

W rejestrze zabytków województwa pomorskiego kaplica szpitala diakonisek przy ulicy Nowe Ogrody 1–6 figuruje z datą 1892; wpisano ją 29 kwietnia 2013 roku pod numerem A-1881. To kaplica przedpogrzebowa, wzniesiona w 1892 roku pośrodku ogrodu z fundacji przełożonej Leopoldine von Behr. Z wyposażenia szpitalnych kaplic przetrwał duży drewniany żyrandol. Według opisu kościoła Zbawiciela w Sopocie na stronie tamtejszej parafii trafił on tam po wojnie „z kaplicy dziecięcego szpitala sióstr diakonis” i wisi do dziś; z której kaplicy pochodzi, źródła nie mówią.

Źródła: „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 129, 130, 131, 132, 221; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; Jahres-Bericht über das Diakonissen-Mutterhaus und Krankenhaus zu Danzig 1930 (KPBC); westpreussen.de — ewangelicka struktura kościelna Prus Zachodnich; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasła o diakonisach i szpitalu diakonis ewangelickich; rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; M. T. W. von Grabowski, „Powstanie i działalność ewangelickiego Macierzystego Domu i Szpitala Diakonis w Gdańsku w latach 1857–1945”, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 82 (2019), s. 11–13, 16–17; K. Jachimowicz, „Kościół Zbawiciela (Erlöserkirche) w Sopocie”, sopot.luteranie.pl, 2017; „»Diakonisy i ich szpital w Gdańsku« — wykład w Domu Uphagena”, reformacja-pomorze.pl, 6 marca 2026; „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 7 kwietnia 1882 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Breslauer Zeitung”, 10 czerwca 1893 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 23 maja 1903 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 1 października 1920 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).