Gdańsk — kościół św. Jakuba (Stare Miasto)

Przy dzisiejszej ulicy Łagiewniki na gdańskim Starym Mieście — dawnym Schüsseldamm — stoi kościół, dawna świątynia szpitalna gildii szyprów. Kaplicę pod wezwaniem świętego Jakuba Większego, świętego Krzysztofa i świętej Katarzyny poświęcono 18 marca 1415 roku; po pożarze wywołanym przez husytów w 1433 roku wzniesiono nowy kościół i rekonsekrowano go 22 maja 1437 roku. Efraim Praetorius czytał autentyczny dokument fundacyjny (Stiftungsbrief) kościoła świętego Jakuba z 1432 roku i powołuje się na niego, pisząc, że zakonnice z klasztoru świętej Brygidy nazywano wtedy jeszcze pokutnicami. Hermann Freytag podaje, że w 1438 roku Martinus Pauli von Stals, archidiakon pomorski i zarazem oficjał biskupi, przywiózł z polecenia papieża Eugeniusza IV list odpustowy dla szpitala świętego Jakuba.

M. G. Löschin, który w 1815 roku ogłosił w gdańskim tygodniku „Gedana” cykl o dziejach tutejszych kościołów, opierał się na zachowanych dokumentach spisanych po dolnoniemiecku. Według nich szyprzy gdańscy przez deputację złożoną z 16 osób uzyskali od wielkiego mistrza Paula von Rußdorf zgodę na budowę kaplicy ku czci Boga Wszechmogącego, Panny Marii, świętego Jakuba Apostoła Większego, świętego Krzysztofa męczennika i świętej Katarzyny dziewicy, z zastrzeżeniem, że ma nosić imię przede wszystkim świętego Jakuba. Po zniszczeniu przez husytów budowę rozpoczęto na nowo w 1434 roku i prowadzono wolniej, bo najazd zostawił wielkie ubóstwo.

Pomogły listy odpustowe, obiecujące od 40 do 100 dni odpustu za każdy datek na budowę, wystawiane przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, biskupa włocławskiego, kilku biskupów naraz, a raz nawet przez 22 kardynałów rzymskich; przyniosły tyle, że z nadwyżki w 1475 roku upiększono kościół wewnątrz i z zewnątrz, nadając mu niemal całkiem nowy kształt. Löschin zaznacza, że Curike wziął tę przebudowę za pierwszą budowę kościoła.

W 1483 roku arcybiskup ryski na prośbę burmistrza Martina Bocka poświęcił kościół ponownie, bo, jak zapisano, został zbezczeszczony „przelaniem krwi ludzkiej”; czego to dotyczyło, według Löschina nigdzie nie podano. W 1519 roku kościół otrzymał z zapisu bogatego kupca Berenda Vechtera wielki i okazały dom gildii szyprów, z warunkiem, że co roku będzie tu bezpłatnie odprawiana msza.

Przed Reformacją odprawiano tu nabożeństwa dla Polaków, a przy kościele bywało zazwyczaj pięciu księży — tak zapisał ksiądz Jakub Fankidejski. Według Sławomira Kościelaka o duchownych głoszących w tym czasie kazania w gdańskich przytułkach nie wiadomo prawie nic; w szpitalu świętego Jakuba, zbadanym najlepiej, wymienia się w tej roli w 1522 roku Jacoba Libentala. Ordynacja dla ubogich z 1551 roku kierowała do szpitali przy świętym Jakubie wszystkich chorych żeglarzy, także tych, którzy chorzy wracali z morza, a żebraków Polaków — na kazania u świętego Jakuba albo u świętej Katarzyny. Po objęciu świątyni przez luteranów w 1556 roku kazania głoszono tu także po polsku, a kościół był jednym z pierwszych w Gdańsku, w których udzielano komunii pod dwiema postaciami. Pierwszym duchownym ewangelickim był Jan Domsen.

Johannes Brosius z Chociebuża, immatrykulowany w Wittenberdze w 1549 roku i przez pewien czas nauczyciel gdańskiego gimnazjum, objął urząd przy świętym Jakubie w 1580 roku, a cztery lata później, według spisu Praetoriusa z 1760 roku, przeszedł do kościoła świętego Bartłomieja, gdzie zmarł w 1596 roku. W lipcu 1636 roku piorun uderzył w kościół i szpital; świątynia spłonęła aż do murów, a w ogniu zginęła stara kobieta, która wróciła ratować swój dobytek.

Kościół wkrótce odbudowano, a w 1639 roku wzniesiono nową wieżę. W uchwale rady miasta z 19 czerwca 1654 roku, która ustalała kolejność gdańskich kościołów i ich duchownych, kościół świętego Jakuba zajął ósme, ostatnie miejsce wśród kościołów w obrębie miasta.

Löschin (1815) pisze dalej, że kościół po pożarze 1636 roku odbudowano wkrótce, znacznie większy; pieniądze dały zbiórki przy kościele, a przy pierwszym kazaniu w nowym kościele zebrano do sakiewki 131 grzywien. Wieżę wymurowano w latach 1637–1639 i pokryto miedzią. Organy, stojące dawniej na małym chórze naprzeciw ambony, przeniesiono w 1637 roku na miejsce, które zajmowały w 1815 roku; instrument był wtedy bardzo mały, a większy zbudowano dopiero w 1699 roku. Ogromny krucyfiks kazał wykonać w 1640 roku i podarował kościołowi szafarz szpitala (Speisevater) Abraham Kreister; w 1639 roku kościół otrzymał w darze mały, rzeźbiony w drewnie statek, a w 1704 roku większy. Wielki mistrz Paul von Rußdorf nadał kościołowi 15 morgów ziemi, sięgającej aż do Wisły, z łąkami i żyznymi ogrodami; w 1625 roku rada odkupiła ten grunt pod budowę umocnień, płacąc 1066 guldenów.

Löschin podaje, że według nauki Lutra zaczęto tu głosić dopiero w 1555 roku, a mimo to właśnie tu po raz pierwszy odważono się udzielać publicznie Wieczerzy Pańskiej pod dwiema postaciami; gdy gmina bez oporu przyjęła ją w tej postaci, zaczęto znosić zachowaną dotąd komunię katolicką także w kościele świętej Elżbiety, potem u świętej Barbary i w innych kościołach. Kazań nieszpornych nie było tu do 1632 roku; wtedy podjął je dobrowolnie, tylko latem, ówczesny duchowny Zimmermann, by zbiórką do sakiewki przysporzyć szpitalowi dochodu; jego następcom uczyniono z tego obowiązek, za który szpital dawał im co roku pół wołu.

W 1667 roku po raz pierwszy ktoś wykupił sobie miejsce w szpitalu świętego Jakuba: był to starszy ławników Starego Miasta Nikolaus Weber, który zapłacił 450 guldenów.

Według Adama Szarszewskiego przedreformacyjny wystrój kościoła zachował się w całości aż do tego pożaru, który autor datuje na 1637 rok; dopiero wtedy zarząd szpitala musiał ufundować nowe wyposażenie. Nawet ono nawiązywało do dawnej tradycji: dzwon ufundowany w 1668 roku nosił postać świętego Jakuba, przedstawionego też na obrazach zamówionych do kościoła w 1648 roku przez Klarę Feller. W ołtarzu głównym znajdował się siedemnastowieczny obraz Hołdu Trzech Króli, ambonę zdobiła figura pelikana karmiącego młode — symbol Chrystusa karmiącego wiernych swoją krwią — a w zakrystii stał konfesjonał do spowiedzi indywidualnej.

Spośród tutejszych duchownych Thomas Stolsius (zmarły w 1642 roku) sprzyjał prepietyście Hermannowi Rathmannowi, a Johann Daniel Kickebusch (1696–1758), duchowny szpitala od 1735 roku, po sporze z pietystą Janem Pawłem Świetlickim, diakonem kościoła świętego Jana, musiał odejść i przeniósł się do Saksonii.

Jako kościół ewangelicki pełnił funkcje szpitalne, od 1709 roku bez prawa chrztów i ślubów. W księdze pamiątkowej, którą założył w 1787 roku, duchowny Peter Wilhelm Biehl zapisał, że kościół nie ma własnego okręgu parafialnego, dlatego jego duchowny nie chrzci i nie udziela ślubów; ślubu mógł udzielić tylko mieszkańcom szpitala, którzy pobierali się za zgodą przełożonych, w obrębie murów szpitala albo w kościele.

Spis duchownych gdańskich Efraima Praetoriusa w wydaniu z 1760 roku wymienia przy świętym Jakubie 32 duchownych, od Johanna Domsena (poświadczonego w 1557 roku) do Johanna Carla Weydmanna (od 1759 roku); w latach 1702–1705 służył tu sam autor spisu, który potem odszedł do Torunia jako senior tamtejszego ministerium. Wybuch Baszty Prochowej w 1815 roku pozbawił go funkcji sakralnych; od 1817 roku mieściła się tu Biblioteka Miejska i Szkoła Nawigacyjna, później Izba Rzemieślnicza. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom II, 1881) odnotowuje, że przy kościele świętego Jakuba był szpital oraz duży, chętnie wybierany cmentarz.

Księga kaplicy Lazaretu, prowadzona od 1711 roku, wymienia duchownego kościoła świętego Jakuba Michaela Weißa wśród członków gdańskiego ministerium, którzy zmarli w czasie zarazy 1709 roku. Księga pamiątkowa reformowanego zboru świętej Elżbiety zapisała z kolei, że w 1793 roku, gdy pruskie pułki, które zajęły miasto, szukały kościołów na nabożeństwa wojskowe, magistrat zaproponował generałowi von Raumerowi kościół świętego Jakuba. Generał go nie przyjął, bo był to kościół szyprów, a marynarze szczególnie czynnie uczestniczyli w rozruchach w Wielki Czwartek tego roku.

W tej samej księdze Biehl opisał remont kościoła. Świątynia od dawna wymagała naprawy, bo przez może pięćdziesiąt lat i dłużej nie wydano na nią nic; w 1782 roku przełożony kościoła, kupiec Johann Friedrich Ahrend, kazał ją jak najstaranniej odnowić, a przy tym niemal całą wieżę pokryto nowym ołowiem. Część kosztów pokryła dobrowolna zbiórka wśród gdańskich szyprów, ale najwięcej dał sam Ahrend. Biehl, urodzony w Gdańsku 19 stycznia 1741 roku, był od 1773 roku katechetą w Spendhausie, gdańskim domu dla ubogich, od 1774 roku drugim duchownym kościoła Bożego Ciała, a 27 września 1775 roku jednogłośnie powołano go na duchownego kościoła świętego Jakuba; zmarł 8 lipca 1789 roku.

Jego następca Johann Gottlieb Roll, urodzony w Gdańsku 28 marca 1751 roku, był od 1776 roku katechetą w domu poprawczym (Zuchthaus), od 1787 roku duchownym kościoła świętego Zbawiciela, a we wrześniu 1789 roku wybrano go do świętego Jakuba. Roll zapisał, że po przejęciu miasta przez Prusy w 1793 roku zgodnie z wolą gubernatora von Raumera miały się tu odbywać nabożeństwa garnizonowe, ale ku jego wielkiej radości do tego nie doszło, bo przy zajściach w Wielki Czwartek i przy wkraczaniu wojsk pruskich niektórzy marynarze byli szczególnie wzburzeni i doszło nawet do czynnego oporu; przeznaczono więc na nie kościół świętej Elżbiety.

Magistrat wybrał Rolla 14 grudnia 1795 roku na drugiego diakona kościoła Mariackiego, a jego miejsce zajął Abraham Friedrich Blech, urodzony 12 lutego 1762 roku, wybrany 18 stycznia 1796 roku i wprowadzony w urząd 13 marca; kazanie wstępne wygłosił 20 marca 1796 roku. Blech odszedł w 1802 roku na diakona kościoła Mariackiego i pożegnał się z gminą świętego Jakuba 22 sierpnia tego roku.

Blech zanotował, że urząd przełożonego kościoła sprawował zawsze także ktoś ze starszych szyprów. Wieczorem 20 czerwca 1796 roku, około wpół do ósmej, piorun uderzył w wieżę kościoła, ale jej nie podpalił; strącił część muru z zachodniej strony wieży, tylko nieznacznie uszkodził drewniane słupy i konstrukcję, na której wisiały dzwony, i rzucił wapno niemal na środek kościoła, a w następną niedzielę odprawiono nabożeństwo dziękczynne. Gdy zgodnie z pruskim porządkiem kościelnym zniesiono święto świętego Jakuba, ministerium pozwoliło Blechowi przenieść w tym tygodniu godzinę modlitwy ze środy na czwartek, dzień świętego Jakuba, żeby nie zabrakło zwyczajowej w tym dniu komunii. W niedzielę Jubilate, 4 maja 1800 roku, po raz pierwszy odbyła się w kościele publiczna konfirmacja dzieci; odprawiono ją przed ołtarzem, zamiast nieszporów.

Według księgi adresowej z 1910 roku w dawnym kościele świętego Jakuba (Schüsseldamm 62) mieściła się najpierw Szkoła Nawigacyjna, a od 1821 roku Biblioteka Miejska, przeniesiona pod koniec 1904 roku do nowego gmachu naprzeciwko. W tej samej księdze zapisano, że w 1905 roku kościół, kupiony i przebudowany przez Izbę Rzemieślniczą, przeznaczono na Zachodniopruską Halę Rzemiosł (Gewerbehalle) z wystawami i kursami.

Według Handbucha z 1919 roku kościół świętego Jakuba stracił dawne znaczenie w 1821 roku, gdy urządzono w nim Bibliotekę Miejską; w 1919 roku mieściła się w nim Hala Rzemiosł (Gewerbehalle).

Drugą wojnę światową przetrwał z niewielkimi uszkodzeniami. W 1946 roku przejęli go kapucyni i w 1948 roku rekonsekrowali jako kościół katolicki. Dziś jest kościołem rektorskim parafii świętej Brygidy w archidiecezji gdańskiej. W rejestrze zabytków województwa pomorskiego figuruje jako kościół szpitalny świętego Jakuba przy ulicy Łagiewniki, datowany na wieki XV–XIX i okres po 1947 roku; wpisano go 15 października 1973 roku pod numerem A-777.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Handbuch z 1919 roku i księga adresowa z 1910 roku podają, że Biblioteka Miejska mieściła się w kościele od 1821 roku (w opisie wyżej: od 1817). Według Löschina (1815, s. 411) budowę kościoła i szpitala rozpoczęto w 1432 roku, według Encyklopedii Gdańska kaplicę poświęcono już 18 marca 1415 roku.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 2; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 30; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gdańsk”; Th. Hirsch, „Kirchengeschichte von Danzig seit Einführung der Reformation”, t. II, Danzig 1847; S. Kościelak, „Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego”, OiRwP 63 (2019), s. 63–90; H. Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Danzig 1898; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 176–177; Encyklopedia Gdańska — kościół świętego Jakuba (Stare Miasto); rejestr zabytków województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Szarszewski, „Szpitale gdańskie XVI–XVIII w. a duchowość protestancka”, „Studia Historica Gedanensia” 11, 2020, s. 179–182, 184; Hermann Freytag, „Das Archidiakonat Pommerellen der Diözese Wloclawek im Mittelalter”, „Altpreußische Monatsschrift” 41, 1904, s. 224; „Kirchen-Buch der Hospital-Kirchen zum H. Lazaro”, księga pamiątkowa kaplicy Lazaretu w Gdańsku założona w 1711 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5399 (Archion 15425); Księga pamiątkowa (Gedenkbuch) reformowanego zboru świętej Elżbiety w Gdańsku z lat 1796–1847, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5292 (Archion 14720); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 144v; „Gedenk-Buch für die Kirche zu St. Jacob”, księga pamiątkowa kościoła świętego Jakuba w Gdańsku założona w 1787 roku przez duchownego Petera Wilhelma Biehla (wpisy do 1802 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5339 (Archion 15065); „Matricula neonymphorum”, księga ślubów kościoła Świętej Trójcy w Gdańsku od 1652 roku, karty wstępne z odpisami uchwał rady miasta, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5495 (Archion 15962); M. G. Löschin, „Etwas zur Geschichte der Kirchen Danzigs”, „Gedana” Bd. 1, Danzig 1815, Stück 26, s. 411–416 (Polona).