Gdańsk — dom modlitwy gminy angielskiej (ewangelicko-reformowanej)

Dom modlitwy gdańskiej gminy angielskiej mieścił się przy dawnej Heilige-Geist-Gasse 80, dziś ulicy Świętego Ducha 111/113. Zorganizowana gmina z własnym duchownym powstała około 1692 roku i była wspólnotą ewangelicko-reformowaną, czyli kalwińską. W przewodnikach i na dzisiejszej tablicy miejsce to nazywane jest kaplicą anglikańską. Encyklopedia Gdańska omawia tę wspólnotę w haśle o gdańskich kalwinach.

Według Sławomira Kościelaka Brytyjczycy modlili się w Gdańsku wspólnie już wcześniej. Około 1588 roku miała tu podobno istnieć szkocka gmina reformowana, o której kościele czy kaplicy nic nie wiadomo. W 1640 roku angielski rezydent Francis Gordon of Braco zabiegał u Rady Miejskiej o obszerniejsze miejsce nabożeństw dla poddanych króla Anglii i Szkocji, wskazując między innymi Zieloną Bramę albo sąsiedztwo miejskiej Strzelnicy na Nowych Ogrodach; tych miejsc nie uzyskano, ale od tego roku do 1690 roku kupcy angielscy wynajmowali część kamienicy przy ulicy Szerokiej 16, zwanej później Domem Angielskim, i często odprawiali w niej spotkania modlitewne i nabożeństwa.

Jej członkowie zbierali się kolejno w trzech miejscach: najpierw w domu Thomasa Bourneta przy Frauengasse, czyli ulicy Mariackiej, potem w kamienicy Alexandra Becka przy Hintergasse, a od 1707 roku we własnym budynku — dawnym domu gildii szyprów. Kościelak dodaje, że zbierano się także w domu Bourneta na przedmieściu Żwirownia (Sandgrube). Umowa handlowa Gdańska z Anglią z 1706 roku, podpisana między innymi przez Johna Robinsona, angielskiego rezydenta w Szwecji, przewidywała dla Brytyjczyków osobnego duchownego, zwolnionego z miejskiej akcyzy, który miał odprawiać nabożeństwa w prywatnym domu; artykuł 9 umowy zapisywał wyraźnie, że ma to być „duchowny anglikański”.

Sprzyjająca atmosfera po jej zawarciu i proklamowanie w maju 1707 roku unii Anglii i Szkocji skłoniły Brytyjczyków do ufundowania za zgodą władz miasta osobnej kaplicy, w dokumentach „The Greatt Brittans Chapell” (Kaplica Wielkiej Brytanii), nazywanej później Kościołem Angielskim. Złożyło się na nią około trzystu kupców, a największe kwoty dali Szkoci Thomas Leslie i Samuel Ramsey; wpis w księdze gruntowej Głównego Miasta uznawał budynek za przeznaczony do kultu i nabożeństw kupców brytyjskich. Kościelak zaznacza jednak, że Kościół Angielski ufundowano dla anglikanów tylko „nominalnie”: skupiała się wokół niego grupa szkockich prezbiterian, a na jego oblicze wyznaniowe i „swoistą kalwinizację Kościoła Angielskiego” wpływała, jak pisze, postawa pracujących tu duchownych, w większości pochodzących ze Szkocji.

Nie był to kościół, lecz dom mieszkalny z salą nabożeństw, w którym mieszkał także duchowny z rodziną. Wyposażenie było według Kościelaka bardzo oszczędne: organy, ambona i zamiast ołtarza rzeźbiony, złocony stół; ściany zdobiły herby Anglii i Szkocji oraz dwa duże malowidła — Mojżesz z tablicami Dziesięciorga Przykazań oraz tekst Wyznania Wiary i modlitwy Ojcze nasz na tle wschodzącego słońca. Srebra spisane w 1812 roku służyły tylko do chrztu (konew i czarka) i do Wieczerzy Pańskiej (kielich). Krzysztof Urbaniak wymienia organy Friedricha Rudolfa Dalitza w kaplicy angielskiej jako jeden z prawdopodobnie ostatnich przykładów rozwiązania z kręgu Andreasa Hildebrandta — dyszkantowego pryncypału ośmiostopowego w górnej kondygnacji prospektu — które przetrwało co najmniej do około 1770 roku; fotografia tych organów zachowała się w archiwum Instytutu Herdera w Marburgu.

Kaplicą i jej majątkiem zarządzało od trzech do pięciu prowizorów, a obok nich pięciu albo sześciu zarządców brytyjskiej Kasy Ubogich; prowizorami byli między innymi dawny brytyjski rezydent Archibald Gibsone (w latach 1761–1779), Adam Elliot i Michael Barstow, a Kasą Ubogich zarządzali między innymi John Atkinson, Wilhelm Theodor Houwens i Henry Simson. Kupiec i armator Peter Uphagen, gdy poślubił pannę szkockiego pochodzenia Elizabeth Forret, zaczął łożyć na utrzymanie Kościoła Angielskiego i jego duchownych. Wspólnota była nieliczna: Almut Hillebrand, na którą powołuje się Kościelak, naliczyła w 22 przebadanych latach z okresu 1749–1791 zaledwie 31 chrztów, 11 ślubów i jeden pogrzeb; własnego cmentarza Brytyjczycy nie mieli i chowali zmarłych na cmentarzach innych parafii, zwłaszcza kalwińskich.

Jednym z pierwszych znanych duchownych, jeszcze za panowania Karola II, był Brown, obsługujący naraz Gdańsk, Królewiec i Elbląg; od 1692 roku posługiwał Thomas Bournet, a w latach 1714–1722 Alexander Davidson. Sławomir Kościelak wymienia jednak wcześniejszych, pojedynczych duchownych szkockich w Gdańsku: w 1639 roku Williama Guilda z Aberdeen, a pod rokiem 1652 Roberta Moilera; działalność Jacoba Browna, który później prowadził gminę szkocką w Królewcu, Ephraim Praetorius umieszcza przed 1652 rokiem, a Martha Dunsby wskazuje rok 1664. Thomas Burnet, czyli Bournet, pochodził według Kościelaka z Aberdeen; zmarł w 1712 roku i został z honorami pochowany w krypcie kalwińskiego kościoła świętych Piotra i Pawła, a mowę pogrzebową wygłosił tamtejszy pastor Stephan Wolters.

Według Kościelaka Davidson posługiwał w latach 1714–1723; ponieważ był jakobitą i nie chciał modlić się za króla Jerzego, większość kongregacji odwróciła się od niego i wybrała „komunię z kalwinistami”. Po nim sprowadzono z Anglii Williama Bickertona, zwanego też Bucketonem, który wyjechał w 1727 roku, a w latach 1727–1760 posługiwał kalwinista Peter Hay, pierwszy żonaty brytyjski duchowny w Gdańsku; ślub wziął w kalwińskim kościele świętej Elżbiety. Około 1765 roku ze wspólnotą związany był Richard Jameson, nauczyciel i wychowawca Johanny Schopenhauer.

Według Kościelaka Jameson, Szkot i doktor teologii z Edynburga, objął urząd w październiku 1764 roku, po krótkiej posłudze Johna Tuckera (około 1762 roku) i Joshui Kenworthy’ego (1763); w 1789 roku wrócił do ojczyzny i zmarł w Newcastle, a jego następcą był od 1790 roku doktor teologii William Gardiner. Almut Hillebrand uważa go za „duchownego anglikańskiego”, ale wydawane od 1743 roku gdańskie informatory „Das jetzt-lebende Danzig” (Żyjący obecnie Gdańsk) zaliczały Jamesona i jego poprzedników do duchownych reformowanych; księga adresowa z 1797 roku nie jest w tym już tak jednoznaczna. Gardiner wyjechał z rodziną w 1806 roku i nikogo na jego miejsce nie powołano.

Według dziejów gminy mennonickiej Hermanna G. Mannhardta gmina angielska wynajęła swoją kaplicę mennonitom: od 18 stycznia 1807 roku nabożeństwa odprawiała w niej gmina fryzyjska, której kościół przed Bramą Nowych Ogrodów obrócił się w gruzy pod koniec 1806 roku; w czasie oblężenia 1807 roku modliły się tu razem obie gminy mennonickie, a podczas oblężenia 1813 roku — już zjednoczona gmina. Kaplica była dla nich ciasna: w kwietniu 1814 roku Wieczerzę Pańską trzeba było odprawić w dwie kolejne niedziele. Około Wielkanocy 1818 roku przełożony gminy angielskiej Atkinson wypowiedział mennonitom najem, bo gmina angielska, właścicielka kaplicy, zamierzała znów odprawiać w niej własne nabożeństwa; pozwolono im jednak korzystać z niej jeszcze rok dłużej, a pożegnalne kazanie wygłosili tu 5 września 1819 roku, tydzień przed poświęceniem swojego nowego kościoła.

Według Sławomira Kościelaka gminę angielską oficjalnie wykreślono w 1846 roku z tabel ruchu naturalnego ludności. Kościelak, za Marthą Dunsby, podaje inaczej niż Mannhardt: według niego kaplicę, którą wcześniej wynajmowali mennonici, zamieniono w czasie drugiego oblężenia w 1813 roku w lazaret. Duszpasterstwo dla Brytyjczyków, po kilku nieudanych próbach w latach dwudziestych XIX wieku, odnowiono według niego trwale w 1845 roku i odtąd była to, jak się wydaje, „typowa anglikańska świątynia”, podległa biskupowi Londynu.

W 1914 roku obok dawnego złoconego stołu do wyposażenia należały krzyż i lichtarze na ołtarzu. Budynek stoi do dziś.

Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku kościół angielski mieścił się przy Heilige-Geist-Gasse 80 i był związany z Instytutem Marynarzy w Nowym Porcie. W 1910 roku duchownym był Dunsby, a w zarządzie zasiadali między innymi radca handlowy F. B. Stoddart i brytyjski wicekonsul. Księga wymienia ten kościół wśród kościołów ewangelickich, z nabożeństwem w niedzielę o jedenastej, nie podaje jednak, czy była to dawna gmina reformowana; F. B. Stoddart zasiadał zarazem w kolegium seniorów gminy reformowanej świętych Piotra i Pawła. Rocznik 1897 nie podaje przy kościele angielskim duchownego, tylko przełożonego F. B. Stoddarta; Dunsby figuruje jako duchowny w rocznikach 1905 i 1914, a w roczniku 1918, wydanym w czasie wojny, kościoła angielskiego już nie ma.

Według miejskiego serwisu gdansk.pl w 1926 roku z budynku przejściowo korzystała też gdańska wspólnota prawosławna, która straciła swoją kaplicę w „rosyjskim pałacu” przy Długich Ogrodach.

W Święto Niepodległości, 11 listopada 1938 roku, odprawiono w tym domu modlitwy — jak donosił „Przegląd Ewangelicki” — pierwsze od odzyskania przez Polskę niepodległości polskie nabożeństwo ewangelickie w Wolnym Mieście Gdańsku. Kolonia angielska udostępniła na nie swoją „starożytną świątynię”, więc zrezygnowano z zamiaru odprawienia nabożeństwa w prowizorycznej kaplicy. Przybyli Polacy ewangelicy z Gdańska i okolicy, młodzież polskiej szkoły powszechnej i gimnazjum, goście z Gdyni, w tym szwedzki duchowny Daniel Cederberg, i z Tczewa; kolonię angielską reprezentowała pastorowa Marta Dunsby. Kolejne polskie nabożeństwa urządzało tu Towarzystwo Polaków-Ewangelików imienia księdza Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza, między innymi w pierwsze święto Bożego Narodzenia 1938 roku o piątej po południu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. O samym domu z 1707 roku źródła mówią dwojako: Encyklopedia Gdańska wskazuje dawny dom gildii szyprów, rękopiśmienne dopiski w gdańskim spisie duchownych — dom naprzeciw drugiego domu tego cechu.

Źródła: „Przegląd Ewangelicki”, Bydgoszcz, nr 52, 25 grudnia 1938; „Przegląd Ewangelicki”, Bydgoszcz, nr 47, 20 listopada 1938; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; Ephraim Praetorius, egzemplarz z rękopiśmiennymi dopiskami, karty 136–137 (Französische Prediger, Englische Prediger); S. Kościelak, „Kalwini w Gdańsku”, Encyklopedia Gdańska; „Kaplica angielska przy ul. św. Ducha 113”, gdansk.pl, Wielokulturowa Tożsamość Miasta Gdańska; H. G. Mannhardt, „Die Danziger Mennonitengemeinde. Ihre Entstehung und ihre Geschichte von 1569–1919”, Danzig 1919, s. 140, 143, 147, 151; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 75; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 63; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 63; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 58–63; S. Kościelak, „Brytyjskie grupy wyznaniowe w Gdańsku w XVII–XVIII (XIX) wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 33–40; K. Urbaniak, „Działalność warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elblągu i jego okolicach w latach 1711–1725”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 223.