Gdańsk — Kościół Najświętszej Marii Panny (Bazylika Mariacka)

Kościół Najświętszej Marii Panny, dziś rzymskokatolicka bazylika konkatedralna, jest największą świątynią Gdańska i przez trzy stulecia był głównym kościołem ewangelickim miasta. Zespół kościoła Mariackiego — świątynia przy ulicy Podkramarskiej, plebania i brama na cmentarz kościelny — figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-124; sam kościół od 11 listopada 1959 roku.

Na tym miejscu stał kościół już około 1270 roku. Przekaz wiąże go z księciem Świętopełkiem, który miał go wznieść w 1243 roku ku czci Marii Panny i na pamiątkę swojej matki Marii; poświęcić go miał legat papieski Wilhelm z Modeny. Erich Keyser pisze w książce o Gdańsku z 1925 roku (s. 107), że o najstarszym kształcie kościoła, założonego około 1240 roku, trudno powiedzieć coś pewnego, a budowę dużej świątyni, której wymiary częściowo zachowały się w dzisiejszej bryle, rozpoczęto dopiero w ostatniej ćwierci XIII wieku.

Według napisu z tablicy nad wejściem do zakrystii, który przytacza Theodor Hirsch (1843, s. 441), oraz według „Kölnische Zeitung” z 1943 roku kamień węgielny nowej świątyni położono w marcu 1343 roku; wielkim mistrzem był wtedy Ludolf König. Według Ericha Keysera (1942, s. 199–200) gdańscy kronikarze XVI wieku podają 22 albo 28 marca, a sama tablica, sporządzona zapewne w latach 1537–1556 na wzór dawniejszej inskrypcji budowlanej, mówi tylko o „najbliższym piątku” (proxima feria sexta), bez dnia miesiąca. Prace ciągnęły się do 1502 roku; przebudowa na kościół halowy przypadła na XV stulecie. Powstał ceglany kolos: długi na około 105,5 metra, szeroki na 66, ze sklepieniami sięgającymi 29 metrów i wieżą wysoką na około 77,6 metra (według innych pomiarów 78–82). Wnętrze mogło pomieścić nawet 25 000 wiernych.

Bożena Noworyta-Kuklińska, powołując się na Artura Brausewettera, podaje liczbę dokładną: 24 706 wiernych.

Do połowy XV wieku Główne Miasto było jedną parafią, a Mariacki jego farą; po 1454 roku nowe władze miasta podzieliły ją na cztery parafie: Najświętszej Marii Panny i świętego Jana na samym Głównym Mieście oraz świętych Piotra i Pawła i świętej Barbary na jego przedmieściach. Gdy z Głównym Miastem połączono Stare Miasto i inne okoliczne osady, parafii było już sześć — doszły parafie świętej Katarzyny i świętego Bartłomieja — a król polski i biskup włocławski zatwierdzili ten podział w latach 1455 i 1456, jak pisze Th. Hirsch. Fundatorami ołtarzy, kaplic, rzeźb i obrazów byli gdańscy kupcy i rzemieślnicy, a ponieważ była to świątynia Głównego Miasta, kazania wygłaszano tu po niemiecku. Nawet po podziale parafia mariacka liczyła jeszcze pod koniec XIX wieku około 10 600 dusz, a urząd pierwszego pastora (Erster Pfarrer) był najbardziej prestiżową posadą duchowną w mieście.

Z pierwszej wieży kościoła zachowały się według Harnocha dwa dzwony: Osanna z 1373 roku i Apostolica z 1383 roku; w wielkiej wieży wisiało sześć dzwonów, z których największy, Gratia Dei, zwany Ave Maria, odlano w 1453 roku i zawieszono w 1454 roku — ważył 121,5 cetnara. Sklepienie całego kościoła wykonał w latach 1498–1502 miejski mistrz murarski Heinrich Hetzel, a 28 lipca 1502 roku o czwartej po południu, po niemal 160 latach budowy, kościół stanął gotowy. Miał 37 wielkich okien, z których sześć oszklono w latach 1844–1846 kosztem króla Fryderyka Wilhelma IV. W kwietniu 1844 roku w Berlinie, w zbudowanym w tym celu drewnianym pawilonie w Monbijou, pokazywano publiczności za opłatą 5 srebrnych groszy, przeznaczoną na budowę katedry w Kolonii, wielki witraż „Pokłon Trzech Króli” według Rafaela, przeznaczony dla kościoła Mariackiego w Gdańsku.

W 1878 roku „National-Zeitung” pisała, że z Instytutu Królewskiego Malarstwa na Szkle (Institut der königlichen Glasmalerei) wyszło dotąd około 500 okien kościelnych, wśród nich okna kościoła Mariackiego w Gdańsku, według gazety wysokie na 65 stóp i szerokie na 25. W maju 1899 roku „Deutsche Zeitung” przytoczyła z dokumentów tego instytutu uwagę, którą cesarz, fundując okno dla kościoła Mariackiego, dopisał na przedłożonym mu projekcie: „Hełm i labry nie są gotyckie. Przedłożyć nowy arkusz”; poprawiony projekt otrzymał potem cesarską aprobatę. W czerwcu 1902 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” odnotowała, że obok wielkiego okna ufundowanego przez króla Fryderyka Wilhelma IV jest w kościele co najmniej sześć nowych witraży, a każdy z nich ufundowała jedna z gdańskich rodzin.

W kaplicy Świętej Trójcy cechu szewców spoczywa poeta Martin Opitz von Boberfeld, który przed wojną trzydziestoletnią schronił się na ziemie polskie, w 1636 roku osiadł na stałe w Gdańsku i zmarł tu na dżumę w 1639 roku. Rok 1636 podają W. Bickerich (1913, s. 129) i Richard Alewyn (1926, s. 171–173, 179); według Alewyna Opitz spędził czas od późnego lata 1635 do końca sierpnia 1636 roku w Toruniu, a wiosną 1634 roku także przebywał tam przez kilka miesięcy.

Według W. Bickericha Opitz, który zaliczał się do reformowanych, zamieszkał w Gdańsku u Nigrinusa, a gdy zachorował na dżumę, przyjął Wieczerzę Pańską z rąk reformowanego duchownego Alberta Niclassiusa; ten też go pochował i wygłosił w kościele Mariackim kazanie pogrzebowe na tekst z Pierwszego Listu do Koryntian 2,2. Pierwotny ołtarz główny, ukończony w 1476 roku, rozebrano w 1516 roku i przeniesiono do kościoła w Wocławach, gdzie spłonął w 1729 roku; nowy ołtarz wykonał w 1517 roku mistrz Michael Schwarz z Augsburga, a w 1870 roku, z zapisu kupca C. G. Klosego, przywrócił mu dawny wygląd berliński rzeźbiarz J. Wendler. Latem 1870 roku „Deutsche Bauzeitung” pisała, że o odnowionym ołtarzu, którego części wystawiano wcześniej w Berlinie, mówi się wiele — zarówno dobrze, jak i źle.

Wielki krucyfiks ustawił 1 maja 1517 roku rajca Lucas Ketting, a chrzcielnicę z mosiężnych płyt, odlaną w Niderlandach za 10 465 guldenów, budowano w latach 1554–1557. Piotr Birecki wymienia zachowaną częściowo do dziś chrzcielnicę mistrza Corneliusa z kościoła Mariackiego, zdobioną scenami chrztu Chrystusa w Jordanie i przejścia Żydów przez Morze Czerwone, jako jedną z najwcześniejszych chrzcielnic z ikonografią ukazującą znaczenie chrztu. Ten sam autor zwraca uwagę na emblematy malowane na filarach kościoła, nawiązujące do „Emblemata Sacra” Daniela Cramera. Piotr Birecki (2021) datuje zespół emblematów namalowanych na filarach na 1639 rok.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) przed Reformacją przy kościele Najświętszej Marii Panny służbę pełniło 128 duchownych, a ołtarzy było 48; świątynię otaczało 46 kaplic, a dawniej było ich jeszcze więcej. Ten sam słownik podaje, że w 1524 roku luteranie odprawili w kościele Mariackim swoje pierwsze nabożeństwo, w 1526 roku biskup Drzewicki poświęcił świątynię na nowo, ale luteranie odebrali ją ponownie w 1572 roku; patronat nad tym kościołem — jedynym takim w Gdańsku — mieli królowie polscy, którzy grzywnami i banicją starali się bezskutecznie zachować go dla katolików.

Według tego słownika nad kaplicą Wszystkich Świętych w kościele Mariackim mieściła się biblioteka założona w 1460 roku. Beata Gryzio nazywa księgozbiór mariacki najzasobniejszą z gdańskich bibliotek kościelnych; wśród jego piętnastowiecznych druków na sto tytułów przypada dwadzieścia z dziedziny obojga praw, czyli prawa świeckiego i kościelnego. Ten sam słownik odnotowuje, że w 1586 roku król Zygmunt III przyjął hołd gdańszczan w Oliwie, ponieważ luteranie nie chcieli wydać mu kościoła Najświętszej Marii Panny.

Według rękopisu Ephraima Praetoriusa, który odsyła do kroniki Curickego, w 1413 roku proboszcz kościoła Mariackiego Günther Tiedemann publicznie głosił naukę Jana Husa i zyskał niemały posłuch; dominikanie gwałtownie mu się sprzeciwiali, a on sam wkrótce potem zmarł.

Przejście na luteranizm nie było jednym aktem, lecz procesem trwającym kilkadziesiąt lat. Pierwsze luterańskie kazanie wygłosił Jakub Hegge 13 lipca 1522 roku, w niedzielę Małgorzaty, na stokach Góry Gradowej; jesienią tego samego roku zaproszono go z kazaniami do samego miasta. Z mariackiej ambony przemówił — jak ustala Hermann Freytag, powołując się na pismo rady do biskupa z 28 września — 27 września 1523 roku, a Ewangelia rozbrzmiewała tu już w 1524 roku. Proboszczem był wtedy, od 1524 roku, warmiński kanonik Jan Dantyszek, człowiek na tyle możny, że o obowiązku rezydencji nie śmiała mu przypominać ani rada, ani gmina — i to jego nieobecność otwierała drogę staraniom o ewangelickiego duchownego przy tym kościele.

Sławomir Kościelak przypomina, że już przed wystąpieniem Lutra probostwo mariackie przeszło od Joannesa Scultetiego na Maurycego Ferbera, brata wpływowego burmistrza Eberharda Ferbera. Ferber, zarazem kanonik warmiński, lubecki, trewirski, dorpacki i rewalski, mógł bywać w Gdańsku między 1517 a 1520 rokiem, najczęściej przebywał zaś, jak przypuszcza Kościelak, we Fromborku; miasto opuścił definitywnie z początkiem 1520 roku, gdy wybuchła wojna polsko-krzyżacka. Za jego czasów przebudowano plebanię: prace zaczęto 31 maja 1517 roku i z grubsza ukończono w następnym roku; proboszcz zbierał na nie datki wśród parafian, a pod wpływem jego brata rada pozwoliła kupić z funduszy miejskich drewno, wapno i cegłę, tak że z pieniędzy parafialnych opłacano tylko robociznę. Wsparcie z kasy miejskiej stało się przedmiotem sporów, trwających co najmniej do 1524 roku.

Mikołaj Schwichtenberg, który pod presją interdyktu ustąpił po 1 czerwca 1516 roku ze swoich stanowisk, zachował do śmierci w 1518 roku tylko funkcję bibliotekarza i wikarego w kościele Mariackim.

Pierwszym duchownym ewangelickim przy Mariackim był franciszkanin Aleksander Schweinichen, doktor teologii: immatrykulowany w Wittenberdze w 1503 roku, od 1521 roku znów w Prusach, wybrany kustoszem pruskiej kustodii zakonu, od 1523 roku osiadły w Gdańsku, gdzie głosił kazania w kościele franciszkanów, słuchane głównie przez ludzi wykształconych. W 1524 roku rada powołała go do Mariackiego, powierzając mu zarazem nadzór nad całym duchowieństwem miasta. Pod jego przewodnictwem duchowni i zarządcy gdańskich parafii uzgodnili w styczniu 1524 roku cztery reguły: Ewangelię głosić czysto i bez domieszek, ale o miejscach spornych z ambony się nie spierać; nie lżyć współbrata w urzędzie; niczego w obrzędach i zwyczajach nie zmieniać, dopóki nie rozstrzygnie tego całe chrześcijaństwo; i nie mówić dłużej niż godzinę, żeby nie popaść w zapalczywość. Ugodę zatwierdził oficjał biskupi.

Julia Możdżeń, opierając się na kronikach Szymona Grunaua i Bernta Stegmanna, opisuje wydarzenia z lutego 1524 roku: z rozkazu przebywającego w Gdańsku biskupa włocławskiego Drzewickiego osadzono w podziemiu kościoła Mariackiego kapelana z kościoła świętego Jakuba albo świętego Jana, którego autorka nazywa Paulem Grunwaldem, aby nazajutrz tłumaczył się przed biskupem; z pomocą stronników zbiegł on jednak do Polski. Tłum — według Grunaua około trzystu osób — obrzucił biskupa, idącego po wieczornej mszy z kościoła na plebanię, kamieniami, deskami i nożami, a według Stegmanna nocą powieszono na drzwiach plebanii martwe psy i koty.

Według Stegmanna Schweinichen nie zdjął habitu i nie podporządkował się zakazowi głoszenia kazań przez zakonników, wydanemu 8 stycznia 1525 roku; 22 stycznia 1525 roku w drodze na ambonę napadł go najemny robotnik Bernt von Eyten, którego osadzono potem w lochu. P. Schmidt dodaje, że zakaz ogłoszono 15 stycznia ze wszystkich ambon, a zajście z Berndtem von Eidten (tak u Schmidta) stało się powodem rozruchów, które wybuchły jeszcze tego samego dnia. Podczas wielkiego tumultu 1525 roku Schweinichen musiał opuścić miasto, a na prośbę rady z 6 lutego tego roku Luter przysłał w maju Michała Meurera z saskiego Hainichen, zwanego stąd Hähnleinem (po łacinie Galliculus); przezwisko „Oberhahn” nadali mu później gdańscy przeciwnicy. Pierwsze kazanie wygłosił w kościele Mariackim w Zielone Świątki, 4 czerwca 1525 roku.

Julia Możdżeń dodaje, że Meurer (zmarł w 1537 roku) był zbiegłym cystersem z klasztoru w Altzelle i magistrem teologii, przybył z listem polecającym Lutra, a towarzyszył mu Arnold Warwick; odpis listu Lutra zachował się w kronice rajcy Georga Melmanna w Bibliotece Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk. Tego samego dnia przemawiał też w nowym szpitalu, urządzonym w dawnym klasztorze dominikanów. Działał w Gdańsku zaledwie rok: w 1526 roku książę Albrecht ocalił go przed ścięciem, zapraszając do Królewca. W maju 1526 roku, gdy w Gdańsku przebywali król Zygmunt Stary i książę Albrecht, katolicką mszę w kościele Mariackim odprawił Aleksander Schweinichen, a książę — według Grunaua — słuchał wraz z królem jego kazań.

Kilka scen z kościoła Mariackiego z lat 1523–1525 przynosi „Geschichte der Reformation in Danzig” Siewerta, ogłoszona w 1841 i 1842 roku w „Preußisches Provinzial-Kirchenblatt”. Według niego Jakub Hegge, gdy biskup Maciej Drzewicki, który przybył do Gdańska pod koniec sierpnia 1523 roku, znów opuścił miasto, wrócił do dawnych kazań i dał ślub rektorowi szkoły parafialnej przy Mariackim, magistrowi Bernhardowi, z mniszką dominikańską. Siewert przytacza też opowieść, że gdy w kościele zebrało się wiele ludzi, krawiec Lütke Fuchs wezwał Heggego: „Herr, steigt auf den Predigtstuhl und predigt uns das reine Wort Gottes” (Panie, wejdźcie na ambonę i głoście nam czyste Słowo Boże), obiecując mu ochronę; Hegge miał wtedy powiedzieć między innymi, że szarzy mnisi noszą sznury na biodrach, a lepiej by nosili je na szyi.

Po zajściu z franciszkaninem doktorem Aleksandrem i Berendem von Eyten w 1525 roku stronnicy luterańscy zgromadzili się licznie na nieszpornym kazaniu w Mariackim, które głosił niezbyt lubiany duchowny Jakub Schwarz; rada, przeczuwając niepokoje, potajemnie poleciła rzeźnikom przyjść na nabożeństwo w pancerzach pod niedzielnym strojem. Po kazaniu bosman Hans Schulz, zauważywszy pancerz u jednego z rzeźników, stanął z dobytym mieczem przed ołtarzem świętej Anny i zawołał: „Wer das Evangelium Gottes lieb hat, der folge mir nach!” (Kto miłuje Ewangelię Bożą, niech idzie za mną!), po czym w towarzystwie niezliczonego tłumu ruszył ku ulicom Damm i Breitgasse, gdzie rozbito obóz.

W grudniu 1525 roku, chcąc przebłagać króla, kazano przywrócić mszę i katolickie obrzędy w kościołach oddanych już luteranom; ogłoszenie przybite w niedzielę 10 grudnia do kościoła wzbudziło wśród mieszczan podejrzenia co do obrzędów, jakie miano odprawiać w kościele parafialnym Najświętszej Marii Panny, i rada próbowała uspokoić wzburzenie publikacją z 12 grudnia.

Potem przyszły represje. Dekret królewski z 7 lipca 1526 roku kazał gdańszczanom oddać w ciągu sześciu dni wszystkie luterańskie książki, obrazy i pieśni pod grozą banicji i konfiskaty majątku. Gdy król i biskup opuścili już miasto, 25 lipca biskup pomocniczy Aleksander odprawił w Mariackim uroczystą sumę i poświęcił kościół na nowo, jako oczyszczony z herezji, ku czci Boga wszechmogącego, Marii Panny, świętych Hieronima i Macieja oraz świętych wdów Elżbiety i Jadwigi. Odwiedzającym świątynię tego dnia i w każdą jego rocznicę przyrzekł czterdzieści dni odpustu, a modlącym się w niej dawnym obyczajem Kościoła w inne dni — dwadzieścia. Ewangelickie kazanie w tym kościele stłumiono. Dalsze losy Heggego źródła podają rozbieżnie: według jednego wrócił po 1526 roku formalnie do katolicyzmu, według Freytaga wyjechał — najpierw do Stralsundu, potem do Holsztynu.

Stłumienie rozruchów umożliwiło natomiast Schweinichenowi powrót, a rada powołała go ponownie na mariacką ambonę, ale wydarzenia 1525 roku odwiodły go od luteranizmu i pozostał przy formach Kościoła rzymskiego. Jak podaje P. Schmidt, by mógł pełnić urząd zastępczego duchownego przy Mariackim, rada listem z 3 sierpnia 1526 roku wyjednała u prowincjała zakonu w Dreźnie zwolnienie go z urzędu wizytatora klasztorów. Zmarł we wrześniu 1529 roku podczas zarazy zwanej angielskimi potami, która w cztery dni zabrała w Gdańsku trzy tysiące ludzi.

Następcę znalazła rada w dominikaninie Pankracym Klemmem, który od początku 1526 roku pracował przy świętym Janie, nie mieszając się jeszcze do dążeń reformacyjnych. Według rękopisu Praetoriusa, w którym nosi on nazwisko Pancratius Klein, w 1534 roku był zakonnikiem gdańskiego klasztoru dominikanów i właśnie wtedy zaczął w kościele klasztornym głosić naukę ewangelicką, a w 1536 roku powołano go do kościoła parafialnego; o wcześniejszym zastępstwie przy Mariackim rękopis nie wspomina. Przy Mariackim był z początku tylko zastępcą nieobecnego proboszcza; dopiero w 1536 roku uchwałą wszystkich trzech ordynków utworzono obok nietkniętego probostwa katolickiego nowy urząd pastorski, którego posiadacz mógł w oznaczonych porach głosić kazania i spowiadać, nie miał zaś prawa sprawować sakramentów.

Urząd ten objął Klemme: w niedzielę Oculi 1536 roku, nie czekając na potwierdzenie króla i biskupa, wszedł na ambonę z kazaniem o wersecie z Księgi Izajasza 58,8. Zaraz posypały się z dworu gniewne listy, a biskup i prowincjał dominikanów pozwali go przed swój sąd; wtedy właśnie, 28 października 1537 roku, w dzień świętych Szymona i Judy, zdjął zakonny habit i stanął przed zborem w stroju świeckim. Biskup Mikołaj Dzierzgowski aresztował go 19 maja 1544 roku, ale mieszczanie go odbili. Zmarł 19 grudnia 1546 roku i spoczął pod amboną; swój księgozbiór zapisał bibliotece kościoła. Od 1541 roku rektorem szkoły przy kościele Mariackim był humanista Andrzej Aurifaber, uczeń Melanchtona, przez niego skierowany do Gdańska.

Siewert, który w 1842 roku poprawił swój wykład według pracy profesora Hirscha „Der Prediger Pancratius” (Gdańsk 1842), podaje, że Pankracy nazywał się nie Klein, lecz Klemme, pochodził z Jeleniej Góry na Śląsku i mniej więcej od 1527 roku głosił kazania przy kościele świętego Jana. W 1529 roku rada przeniosła go jako zarządcę parafii (Pfarramtsverweser) do kościoła Mariackiego; w 1532 roku biskup zażądał jego natychmiastowego wydalenia, a w następnym roku zagrożono miastu pozwaniem na sejm, jeśli „luterski heretyk Pancratius” nie zostanie usunięty, rada jednak go obroniła. Aby uniknąć tych napaści, rada w 1536 roku ufundowała przy Mariackim własnym kosztem, obok dawnego probostwa i bez szkody dla niego, nowy urząd pastorski, który objął Klemme.

Zajście z 1544 roku Hirsch przedstawia inaczej niż wcześniejsi dziejopisarze: biskupi przybyli wtedy do Gdańska w innych sprawach, a Klemme za kazanie o tym, „jak należy się modlić, a nie jak w papiestwie”, został wezwany przed oficjała generalnego biskupa, mieszkającego przy Długim Targu; o czwartej rano poszedł tam pod eskortą kilku mieszczan, a gdy wieść wypełniła ludźmi cały Targ, o szóstej wezwano go do biskupa; miał się tam tłumaczyć i sam tego chciał, lecz do tego nie doszło, bo duchowni, obawiając się tumultu mieszczan, na krzyk tłumu go uwolnili. Tłum z radością odprowadził go do domu, a Polacy, którzy to widzieli, mieli się śmiać: „Nu haben sie ihren luther'schen Gott, nu sein sie zufrieden” (teraz mają swojego luterskiego Boga, teraz są zadowoleni). Dzień jego śmierci Hirsch ustala według Siewerta „dość dokładnie” na 21 września 1546 roku.

Pierwszy niezależny ewangelicki urząd głoszenia Słowa (Predigeramt) przy Mariackim uzyskano 4 czerwca 1544 roku. Jakub Dalmann miał w 1552 roku udzielać Komunii pod dwiema postaciami, czego wkrótce zakazano. Gdańsk jako pierwsze miasto w Prusach otrzymał od Zygmunta Augusta w lipcu 1557 roku przywilej religijny, w którym zezwolono — na razie tylko do najbliższego sejmu — na udzielanie Wieczerzy Pańskiej pod dwiema postaciami wedle zasad Wyznania Augsburskiego, w Mariackim jednak nie przy ołtarzu głównym, wciąż zastrzeżonym dla proboszcza katolickiego, lecz tylko przy bocznym. Zezwolenia nikt później nie odnawiał ani nie cofał, a wieczyste uznanie dał gdańskiemu Kościołowi ewangelickiemu przywilej Stefana Batorego z 16 grudnia 1577 roku. Ewangelickich duchownych popołudniowych wymienia się od 1561 roku.

Wśród ewangelickich duchownych tego kościoła wymienia się też Ruprechta (1549), Halbbrodta (1556 — sześć kazań) i Samuela Hebla (1596–1598); w 1565 roku burmistrz Klefelt zabiegał o przejęcie głównego ołtarza dla kultu ewangelickiego. Od lat czterdziestych XVI wieku kościół był faktycznie luterański w ramach simultaneum, a definitywnie przejęli go luteranie w 1572 roku, podczas bezkrólewia — i pozostał w ich rękach do 1945 roku. W marcu 1945 roku kościół został poważnie zniszczony; według Bożeny Noworyty-Kuklińskiej większość jego wyposażenia ocalała dzięki zapobiegliwości konserwatorów byłego Wolnego Miasta Gdańska i ówczesnego zarządu kościoła, a zdewastowany budynek przekazano Kościołowi katolickiemu 29 stycznia 1946 roku.

Według Piotra Szczudłowskiego (1995, s. 270–271) o przekazanie świątyni diecezji prosił Zarząd Miejski w Gdańsku 29 listopada 1945 roku administrator apostolski diecezji chełmińskiej i gdańskiej, ksiądz A. Wronka, a 29 stycznia 1946 roku Miejska Rada Narodowa przekazała świątynię Kościołowi na „wieczystą własność”; władze centralne uważały jednak za właściciela państwo, a Kościół tylko za użytkownika — do 29 czerwca 1971 roku, kiedy właścicielem kościoła Mariackiego stała się parafia Ducha Świętego.

W 1945 roku spłonęły wszystkie dachy wraz z drewnianymi konstrukcjami, wnętrze zostało w 90 procentach wypalone, a prawie 60 procent sklepień runęło na posadzkę. 17 listopada 1955 roku kościół poświęcił wikariusz kapitulny diecezji gdańskiej, ksiądz Jan Cymanowski, a całą świątynię udostępniono wiernym w październiku 1957 roku. Daniel Gucewicz w tekście opublikowanym na stronie Instytutu Pamięci Narodowej podaje, że w 1946 roku władze miejskie oficjalnie przekazały kościół Mariacki diecezji gdańskiej i że był on sukcesywnie odbudowywany od 1947 roku.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego, przeprowadzona około 1583 roku, wymienia tę świątynię wśród kościołów Gdańska zajętych przez protestantów. Wizytator wyliczył trzynaście kościołów i kaplic i zamknął listę jednym zdaniem: „wszystkie sprofanowane i zajęte przez osiadłych heretyków”. W rękach katolickich pozostały według tego zapisu tylko trzy: Najświętszej Marii Panny na Piaskach, klasztor dominikanów i klasztor mniszek. Jest to zapis zbiorczy dla całego miasta, nie osobny opis tej świątyni.

Artykuł z 1837 roku pokazuje też, że proboszcz katolicki zachował przy tym kościele dochody i świadczenia także po przejęciu świątyni przez luteranów. W 1666 roku skarżył się przed radą na witryków kościoła Mariackiego: że nie remontują budynków przy jego mieszkaniu służbowym, które miał wynajmować, i dlatego stoją puste; że opłaty pogrzebowe pobiera się wciąż według prastarej taksy, mimo zmiany wartości pieniądza; że z ofiary zbieranej dla niego („Paschalis collecta”) musi być wiele sprzeniewierzane, skoro kolekta wypada tak skąpo; i że zaniedbuje się utrzymanie jego mieszkania.

Witrycy odpowiedzieli, że remonty wynajmowanych lokali ma pokrywać z czynszu, jak dotąd zawsze bywało; że dostaje, co mu się należy, i ma większe dochody niż którykolwiek inny duchowny; że mieszkańcy okręgu są przeważnie ewangelikami i niechętnie dają katolickiemu księdzu, a zbierającym towarzyszy sługa urzędu prezydującego, więc sprzeniewierzenie jest niemożliwe; czwarty zarzut nazwali zupełnie bezpodstawnym, bo przed kilku laty wydano na jego mieszkanie 3000 florenów, a niedawno zbudowano mu stajnię i dwoje schodów do piwnicy. Proboszcz wyjednał mandat królewski, który nakazywał witrykom spełnić jego żądania; ci jednak trwali przy odmowie, a rada zadowoliła go darem 30 talarów z kasy kamlarii na naprawę zrujnowanych domów należących do plebanii, z wyraźnym zastrzeżeniem, że nie ma to stanowić precedensu.

W 1718 roku rada zarządziła wobec witryków, że skoro stare domy plebańskie przy Krämergasse trzeba było zbudować całkiem od nowa, a proboszcz prosi o zwrot kosztów, wypada wypłacić mu z kasy kościelnej 3000 florenów, by — jak zapisano — skłonić go do większej przychylności dla miasta, zwłaszcza w sprawach toczących się z biskupem kujawskim. Po bombardowaniu w 1734 roku proboszcz znów zażądał zwrotu kosztów odbudowy tych budynków; rada odpowiedziała, że to, co należało zbudować „intra aream”, miał tylko zgłosić, nie wykonywać sam, a to, co zbudowano „extra aream”, kościoła Mariackiego nie dotyczy. Dla zachowania dobrych stosunków przyznano mu jednak 1200 florenów, a gdy był niezadowolony, 1600 florenów.

Hermann Freytag podaje nazwiska duchownych kościoła Mariackiego z drugiej połowy XVI wieku. W 1557 roku pastorem został tu Franciszek Burchardi; jego nastawienie najlepiej pokazuje według Freytaga życzenie, które dwadzieścia lat później wypowiedział przy ordynacji zięcia, Michała Coletusa: „Deus te impleat odio Antichristi et Calvinistarum” (niech Bóg napełni cię nienawiścią do Antychrysta i kalwinistów). W latach 1569–1572 diakonem był Johannes Bochmann z Jeny, potem proboszcz kościoła Mariackiego w Elblągu.

W 1572 roku przedstawiciele mieszczaństwa doprowadzili do tego, że rada przyjęła, przynajmniej na pewien czas, jako duchownego przy Mariackim przebywającego akurat w Gdańsku doktora Davida Voita, dawnego profesora i duchownego dworskiego w Królewcu, przyjaciela Weidnera; 9 listopada 1572 roku odważono się udzielić przy ołtarzu głównym Wieczerzy Pańskiej pod dwiema postaciami, którą sprawowali ewangeliccy duchowni Weidner i Gudovius.

W 1576 roku diakonem został Michał Coletus z Lwówka na Śląsku; jego ordynacja była pierwszą, jaka odbyła się w Gdańsku. Od 1578 roku był duchownym przy kościele Świętej Trójcy, od 1585 roku ponownie przy Mariackim, a od 1596 roku pierwszym pastorem (pastor primarius) i seniorem ministerium; zmarł 14 września 1616 roku, a jego portret znajdował się w zakrystii. Paul Theodor Schmidt odnotowuje, że w 1643 roku przeniesiono tu z kościoła Świętej Trójcy pastora Botsacka, który w grudniu 1650 roku był seniorem gdańskiego ministerium duchownych.

Siewert (1842) uzupełnia dzieje tego kościoła w połowie XVI wieku. Gdy król Zygmunt August opuścił Gdańsk 1 września 1552 roku, biskup pomorski wezwał przed siebie luterańskich duchownych i zostawił ich w urzędach, z wyjątkiem Jakuba von Dalen, czyli Dalmanna, duchownego Mariackiego, któremu całkiem zakazał głoszenia kazań; w kościołach nie wolno było odtąd śpiewać pieśni niemieckich ani zmieniać liturgii.

W 1554 roku przybył z Wrocławia, z żoną i dzieckiem, Johann Halbrodt, któremu robiono nadzieję na zgodę na Komunię pod dwiema postaciami, i został głównym duchownym (Oberprediger) Mariackiego. Biskup kujawski Jan Drojewski wezwał, jak pisze Siewert, gdańskich duchownych na Biskupią Górkę, a gdy odmówili, przesłuchał ich w ratuszu; Halbrodt jako pierwszy duchowny miasta odpowiedział w imieniu wszystkich, że wykładają Słowo Boże według pism proroków i apostołów, bez lżenia i bez wymieniania papieża i biskupów. Biskup kazał mu milczeć, duchownych puścił, a z radą zawarł tylko ugodę o opłatach, które oficjał miał pobierać z kościoła parafialnego.

Wkrótce jednak zażądał od rady, by w ciągu piętnastu dni złożyła Halbrodta z urzędu i wydaliła z miasta, grożąc jej klątwą; rada odpowiedziała, że to duchowny bardzo lubiany, a jego wygnanie dałoby powód do rozruchów, i uzyskała odroczenie wykonania upomnienia biskupiego do końca stycznia następnego roku. Wtedy też, jak pisze Siewert, po raz pierwszy nie odbyła się publiczna procesja Bożego Ciała, a w Mariackim zniesiono poświęcanie ognia i innych rzeczy oraz niektóre śpiewy i kolekty, za które mieszczanie zarzucali katolikom bałwochwalstwo. Po bezskutecznych zabiegach o Komunię pod dwiema postaciami na sejmiku w Grudziądzu jesienią 1556 roku Halbrodt wypowiedział radzie służbę, bo bez zgody władzy nie mógł nic bezpiecznie przedsięwziąć w sprawie Wieczerzy, a rada, choć niechętnie, przyjęła jego odejście, tym chętniej, że kończyło ono sprawę klątwy.

Według Siewerta już przed przywilejem z 4 lipca 1557 roku, od ustnego pozwolenia króla, udzielano w Mariackim Komunii pod dwiema postaciami przy ołtarzu świętego Mikołaja, należącym do chłopów, toteż wprowadzenie jej w innych kościołach nie sprawiło już trudności.

Z późniejszych duchownych tej świątyni Claudia Drese wymienia diakona Abrahama Heysego, który w marcu 1674 roku, w sporach wokół Ägidiusa Straucha, opublikował niekorzystne dla Straucha responsum z Wittenbergi jako dodatek do jednego ze swoich kazań wymierzonych w Straucha. Liliana Lewandowska wspomina pastora tego kościoła Constantina Schütza (1646–1712), wiceseniora gdańskiego Ministerium Duchownego i zwolennika Philippa Jakoba Spenera.

Według tego samego artykułu z 1837 roku stałe dochody duchownych kościoła były w dawnych czasach bardzo skromne: w 1653 roku pierwszy pastor otrzymywał od kościoła 720 marek i od kamlarii 600 marek, razem 1320 marek, drugi pastor od kamlarii 450 marek i od kaplicy Mariackiej 200 marek, razem 650 marek. W 1731 roku pierwszy pastor, doktor Weickhmann, pobierał łącznie 2800 florenów, drugi pastor 1080 florenów, a każdy z diakonów 725 florenów i 15 groszy. Gdy po śmierci Weickhmanna w 1736 roku urząd ten zaproponowano Mosheimowi, którego artykuł nazywa słynnym, przeliczono mu 2800 florenów gdańskich na 1400 guldenów cesarskich, z mieszkaniem, zwolnieniem z akcyzy od wina i piwa, powozem z dworu miejskiego i wolnością od wszelkich ciężarów. Dochody samego kościoła wynosiły w 1680 roku 12 906 florenów, w 1718 roku 16 813 florenów, a w 1723 roku 10 805 florenów.

Artykuł przytacza też zestawienie rocznej liczby komunikujących z lat 1596–1663: najwyższa przypada na 1639 rok (7121), najniższa na 1597 rok (2070).

Barthel Ranisch liczył w 1695 roku w kościele obok ołtarza głównego jeszcze 44 mniejsze ołtarze; luteranie pobielili polichromie, ale zachowali późnogotycki tryptyk z Koronacją Najświętszej Marii Panny oraz zegar astronomiczny Hansa Düringera z lat 1464–1470. Zegarmistrz, rodem z Monachium, otrzymał za niego 393 marki, dom przy ulicy Świętego Ducha i dożywotnią rentę 24 marek rocznie, w zamian za utrzymywanie zegara w ruchu; zmarł w 1477 roku i pochowano go przed wejściem do kaplicy Mariackiej. Trafił tu również łup morski: w 1473 roku gdański dowódca Paweł Beneke zdobył wielką galeę, a na jej pokładzie obraz Sądu Ostatecznego, namalowany, jak pisze Paul Simson, zapewne w 1467 roku przez Hansa Memlinga w Brugii na zamówienie Angela Taniego, przedstawiciela Medyceuszów w tym mieście, i jego żony Katarzyny z domu Tanagli.

Ich portrety widnieją na zewnętrznych stronach skrzydeł, a sam obraz uchodził za najcenniejszą ozdobę kościoła. Rainer Kobe zaznacza, że na początku XVII wieku, w czasach Izaaka van den Blocka, ołtarz Sądu Ostatecznego mieścił się w kaplicy świętego Jerzego, a obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Gdańsku; ten sam autor wspomina późnośredniowieczną Tablicę Dziesięciorga Przykazań, która od końca XV wieku wisiała w kościele i którą van den Blocke niewątpliwie znał.

Według Harnocha obraz Sądu Ostatecznego chciał w 1716 roku nabyć car Piotr Wielki, ale rada odmówiła; w 1807 roku wywieziono go do Paryża, w 1815 roku wrócił przez Berlin, gdzie go odnowiono, a ponownej konserwacji poddano go w 1851 roku. Dostawiono ławki, empory i monumentalną barokową ambonę, a organy należały do najlepszych w północnej Europie. Katarzyna Cieślak podaje, że poprzednia ambona mariacka, ozdobiona cyklem ilustracji do Credo, istniała w latach 1531–1762 i jest znana tylko z archiwaliów; dekorację jej filara odnowiono w 1604 roku.

W 1994 roku autorka odnotowała, że w kościele Mariackim stoi ambona z kościoła świętego Jana, zbudowana w latach 1616–1617, z obrazami Izaaka van den Blocka; spośród obrazów jej korpusu trzy zaginione zastąpiono kopiami i tylko Budowa Arki jest dziełem tego malarza. Kościół stał się panteonem gdańskiej elity, z mnożącymi się epitafiami patrycjuszy — między innymi rodzin Bahrów, Ferberów i Uphagenów. Bożena Noworyta-Kuklińska liczy przeszło trzydzieści malowanych i rzeźbionych tablic epitafijnych gdańskich rodzin patrycjuszowskich i podkreśla, że po przejęciu kościoła protestanci pozostawili w całości jego katolickie wyposażenie; jeszcze w XVII i XVIII wieku archiwalia odnotowują odnawianie nieużywanych ołtarzy.

Sławomir Kościelak wspomina epitafium szkockiego oficera Roberta Gurlaya (Gourlaya), poległego w obronie miasta w 1577 roku: był prezbiterianinem, ale kalwinizm był wtedy w Gdańsku oficjalnie zakazany, więc jego nagrobek trafił do świątyni innego wyznania. Zaszczytu pochówku w kościele Mariackim dostąpił też w 1731 roku pułkownik Sinclair, od 1698 roku wysoki oficer w służbie Gdańska. Przy świątyni stała też kaplica świętej Gertrudy.

Według Piotra Bireckiego (2021) gdańszczanie otwierali gościom szafę gotyckiego ołtarza Koronacji Marii, dbali o niego i poddawali go niezbędnym pracom konserwatorskim.

Kilka wiadomości o cmentarzu przykościelnym i o kaplicach kościoła zebrał anonimowy artykuł „Historische Notizen, die St. Marien-Kirche betreffend”, ogłoszony w 1837 roku w drugim zeszycie zbioru Gotthilfa Löschina „Beiträge zur Geschichte Danzigs und seiner Umgebungen”. Według przytoczonego tam kościelnego porządku z 1389 roku na cmentarzu stały dwa domki modlitewne („Bedehuseken”), jeden od południa, drugi od północy, od strony dominikanów, każdy ze srebrnym krzyżem.

W 1514 roku cmentarz za dzwonnicą ogrodzono i wybrukowano, w 1532 roku wykopano i sklepiono dwie piwnice przy kościele naprzeciw szkoły, a rozporządzenie rady z 1558 roku zakazało handlu na cmentarzu, bo był tak zastawiony, że ledwie dało się przejść. W 1680 roku siedziało na nim trzech handlarzy mąki i pięciu garncarzy; gdy w 1681 roku sąd wetowy zabronił handlu ludziom bez prawa miejskiego, rada na skargę witryków kazała zostawić dawny stan rzeczy, polecając im jednak umiar. Od 1714 roku wjeżdżać na cmentarz wolno było tylko rajcom, od 1722 roku także ławnikom.

W 1579 roku rada, za zgodą dwóch pozostałych ordynków, wezwała właścicieli kaplic i ołtarzy kościoła, by dochody ich fundacji przeznaczyli na utrzymanie gimnazjum przy Świętej Trójcy; artykuł streszcza spisany wtedy protokół. Dwie kaplice świętego Olafa pod organami i dzwonnicą zgodziły się dawać 40 marek rocznie (rozebrano je w 1614 roku, ołtarze jednak zostały), kaplica świętego Reinholda 30 marek, a kaplica Świętej Trójcy, należąca do szewców, najpierw odmówiła, lecz musiała oddawać 16 marek, które dawniej płaciła księdzu. Kaplicę świętej Gertrudy, zwaną też kaplicą Grobu Świętego albo świętego Bartłomieja, ufundował według artykułu w 1451 roku Klaus Stufingk.

W 1586 roku jej witrycy odstąpili ją szpitalowi świętej Gertrudy, który z niej nie korzystał, toteż witrycy kościoła Mariackiego używali jej jako miejsca pochówku; roszczenia, które szpital podniósł w 1656 roku, doszły w 1678 roku do procesu, umorzonego na żądanie prezydenta w imieniu rady. W 1613 roku rozebrano dawną chrzcielnicę przy kaplicy świętego Jerzego „an der Beutlerthüre”, należącej do rodziny Stutte (artykuł wymienia też drugą kaplicę świętego Jerzego, bractwa Junker-Schießgarten): kratę ustawiono pod wieżą, a kamienną chrzcielnicę przeniesiono na Kalkhof; gdy ten w 1835 roku zlikwidowano, kamień sprzedano i, jak podaje artykuł, w czasie jego powstania służył za basen płynącej studni na podwórzu prywatnego domu.

Na powtarzane skargi witryków, że ława Reinholda (Reinholdsbank) grzebie w swojej kaplicy także osoby niebędące jej członkami, odpowiadano zwykle, że kościołowi brakuje grobowca dla osób stanu, które nie mają kaplic rodzinnych; skłoniło to witryków w 1683 roku do urządzenia miejsca pochówku dla osób stanu, a za najodpowiedniejszą uznano kaplicę Biblioteczną, należącą do bractwa kapłańskiego: po wywiezieniu 141 furmanek ziemi sklepienie wymurowano w trzy miesiące, z 5000 cegieł z Schönfeld i 3000 z cegielni astronoma Heweliusza, a całość kosztowała 986 florenów i 24 grosze.

W 1552 roku przy kaplicach i ołtarzach kościoła było według artykułu 72 księży, pobierających razem 1060 marek; wcześniej było ich 86. Inwentarz z 1569 roku wymienia przy ołtarzu głównym 13 srebrnych figur, w większości apostołów, niektóre złocone, i wizerunek Marii ozdobiony wieloma perłami i złotymi łańcuchami. W 1595 roku instygator koronny Plumhoff w skardze wniesionej przed królem Zygmuntem III przeciw miastu zarzucał między innymi, że zabrano kościołowi srebrne i złocone figury apostołów wielkości siedmioletnich chłopców i że pewnemu Niderlandczykowi, gotowemu za nadanie prawa miejskiego naprawić od dawna niesprawny zegar astronomiczny, odmówiono.

Według Artura Brausewettera tablica pamiątkowa nad wejściem do wielkiej zakrystii podaje, że święto poświęcenia kościoła miano obchodzić w niedzielę po święcie Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Na jubileusz pięćsetlecia kościoła, przypadający 28 marca 1843 roku, wydano w Gdańsku nakładem Homanna szesnastostronicową broszurę „Geschichte der Ober-Pfarr-Kirche zu St. Marien in Danzig. Denkschrift zum 500jährigen Jubelfeste”, której wydawca podpisał się jako „miłośnik historii”. „Kölnische Zeitung” z 4 kwietnia 1943 roku (s. 5) pisała, że według dębowej tablicy nad drzwiami zakrystii 26 marca 1343 roku położono kamień węgielny pod mury miejskie Gdańska, a dzień później, 27 marca 1343 roku, pod kościół Mariacki; gazeta zaznaczała przy tym, że tablicę zawieszono dopiero w XVI wieku i nie jest ona w pełni wiarygodnym dokumentem.

Budowla rozpoczęta w 1343 roku miała być ukończona około 1359 roku i od początku była pomyślana jako mniejszy kościół, długi na około 113 stóp i szeroki na 87 stóp. Według rekonstrukcji Theodora Hirscha z 1843 roku w 1402 roku rada miejska postanowiła rozbudować istniejący kościół do wielkich rozmiarów (Erich Keyser w 1925 roku wiązał początek rozbudowy z rokiem 1379, gdy zlecenie otrzymał miejski mistrz murarski Heinrich Ungeradin): wybrano formę kościoła na planie krzyża, z nawą główną i nawami bocznymi tej samej wysokości. Stary kościół pozostawiono w czasie budowy na potrzeby nabożeństw, a nową świątynię dobudowano wokół niego tak, że po ukończeniu stał się on dolnym ramieniem krzyża nowego kościoła.

Kolejnych budowniczych wymienia Bożena Noworyta-Kuklińska: od 1425 roku prace prowadził Claus Sweder, który wzniósł filary pod dach korpusu wschodniego i wyrównał mury zewnętrzne, od 1446 roku Steffen, który ukończył chór, jeszcze bez sklepień; po zwycięstwie nad Krzyżakami w 1456 roku podwyższono wieżę do 82 metrów, a w latach 1484–1498 budowniczy Michael i rzeźbiarz Hans Brand podnieśli ściany naw bocznych do wysokości halowego korpusu wschodniego. Sześć wielkich dzwonów w wieży głównej poruszano za pomocą miechów deptanych; jeszcze niedawno przed 1919 rokiem dzwonili nimi niewidomi, którzy bezpiecznie chodzili po stromych schodach wieży — do dachu prowadzi 325 stopni.

W numerze z 28 września 1835 roku „Berlinische Nachrichten” opisały wypadek jednego z nich: gdy dziewiętnastego dnia miesiąca (gazeta nie podała którego) niewidomi dzwonnicy schodzili z wieży po dzwonieniu na południową modlitwę, jeden z nich w połowie drogi spadł ze schodów przez otwór klapy, zostawionej otwartą przez pracujących tam budowlanych, z wysokości 150 stóp do wnętrza kościoła i zginął.

Erich Keyser uzupełnia dzieje budowy na podstawie dawnych zapisów. Według rymowanej kroniki Rhodego, wydanej w 1594 roku, w sobotę po czwartku, w którym położono pierwszy kamień pod kościół, położono pierwszy kamień pod mur miejski, a także pod wielką wieżę dzwonną. Samą wieżę budowano w latach 1357–1377 na przebiegu dawnej ulicy Korkenmachergasse, która jeszcze w 1357 roku jako „twergasse ante ecclesiam” (poprzeczna uliczka przed kościołem) biegła od ulicy Świętego Ducha do Piwnej; list odpustowy z 1359 roku służył zapewne tej budowie. Przybudówkę zwaną „Halle” wzniesiono w latach 1374–1381 jako rozbudowę istniejącej już nawy południowej.

Wydatki i fundacje na budowę transeptu odnotowano w latach 1380 i 1381, budowę kaplicy świętej Doroty wspierały odpusty z lat 1379, 1380 i 1382, a kaplicy świętej Barbary — odpust z 1387 roku; potem z nieznanych przyczyn budowa stanęła, a transept i prezbiterium ukończono dopiero po 1425 roku. Przy pracach prowadzonych od 1934 roku pod kierunkiem Otto Kloeppela zdjęto płyty nagrobne między filarami skrzyżowania naw i nie znaleziono tam murów starszej budowli, a więc dawnego prezbiterium, które zakładał Gruber; kościół z XIII i początku XIV wieku mógł według Keysera stać tylko w miejscu dzisiejszych przęseł od drugiego do szóstego w korpusie nawowym.

Do wnętrza prowadzi sześć głównych wejść; drzwi, z jednym wyjątkiem, noszą dawne napisy, na przykład „got wes genedich my sunder”. George Cuny odczytał nad drzwiami od ulicy Korkenmachergasse napis proszący o życie wieczne dla tych, którzy dają jałmużnę na kościół, z datą wykonania drzwi: „Im XVc vn XI ior ist gemacht d thor” (w roku 1511 zrobiono tę bramę); pod grupą apostołów nad tym wejściem namalowano łaciński werset z Księgi Ozeasza 13: „ero mors tua o mors” (będę twoją śmiercią, o śmierci). Wzdłuż ścian ciągnie się trzydzieści kaplic między wciągniętymi do wnętrza przyporami, ufundowanych przez cechy i bogate rodziny, z dziewiętnastoma ołtarzami; pod ich podniesioną posadzką znajdują się krypty grobowe. Na przykład kaplica świętej Marii Magdaleny należała do cechu kramarzy Głównego Miasta; zachowane karty cechowej księgi zmarłych, ogłoszone w 1902 roku przez E.

Blecha, notują pochówki w nowej kaplicy od 1669 roku aż do 1775 roku, kiedy w krypcie zabrakło już miejsca. Blech, powołując się na Theodora Hirscha, zalicza tę kaplicę do najstarszych w kościele: do 1480 roku stała poza jego korpusem, a w 1437 roku była już w pełni urządzona; w latach 1436–1480 zarządzał nią, czy raczej prowadził jej zapisy, starszy cechu kramarzy Jacob Lubbe. Starą kaplicę rozebrano w 1480 roku; nowa, budowana od 1477 roku, musiała według Blecha stać obok niej, przy drzwiach od ulicy Korkenmachergasse, i zapewne otrzymała powiększone krypty. Ugodą z 22 lutego 1675 roku przełożeni kościoła uznali plac przed kaplicą za własność cechu, a cech zapłacił czterysta złotych polskich na naprawę organów kościoła. Dnia 5 kwietnia 1741 roku oczyszczono kryptę kaplicy: wyjęto 64 trumny, a kości i pięć dobrze zachowanych ciał złożono pod płytą obok kaplicy.

Bożena Noworyta-Kuklińska wymienia innych właścicieli kaplic: Bractwo Świętego Jerzego miało od 1403 roku kaplicę tego świętego w północnym ramieniu transeptu; do kaplicy świętego Marcina, należącej do Rady Głównego Miasta, dobudowano w 1441 roku pomieszczenie na narady; kaplicę świętego Baltazara odkupił w 1448 roku Ewert Ferber od wdowy po Janie Schirmbecke i bogato ją wyposażył, a trzej zatrudnieni w niej księża odprawiali msze przez cały dzień, latem od czwartej rano, zimą od szóstej. Kaplica świętego Reinholda należała do bractwa tego wezwania, Bractwo Malborskie miało ołtarz Świętego Krzyża, złotnicy — kaplicę Świętego Krzyża, tragarze — kaplicę świętego Antoniego, a bractwo strzeleckie, zwane później Bractwem Kurkowym Świętego Erazma, ufundowało kaplicę świętego Erazma w południowym ramieniu transeptu.

Bractwo Kapłańskie Najświętszej Maryi Panny, powstałe około 1374 roku dla opieki nad chorymi i ubogimi duchownymi, wyposażyło dwie kaplice, Najświętszej Maryi Panny i Jerozolimską, a Bractwo Notariuszy ufundowało przed 1382 rokiem kaplicę świętej Doroty. Na początku XV wieku sprowadzano do kaplic z Anglii ołtarze alabastrowe: ołtarz świętej Doroty, fundacji notariuszy, znajduje się obecnie w kaplicy świętego Jerzego, a alabastrowe kwatery ołtarza Ścięcia świętego Jana — w kaplicy Świętej Trójcy. Z dawnych polichromii autorka wymienia malowidła w kaplicy świętego Jakuba w południowo-wschodnim narożniku prezbiterium (1420–1430), w sąsiedniej kaplicy świętej Jadwigi (około 1430 roku), dwie warstwy w kaplicy świętego Jerzego (z 1400 i 1500 roku) i fragment z około 1425 roku w kaplicy świętej Marii Magdaleny.

W 1502 roku przy kościele zatrudnionych było według niej 80 duchownych, w większości obsługujących kaplice boczne i ołtarze przy filarach, należące do rodzin patrycjuszowskich, bractw i cechów. Sklepienia gwiaździste spoczywają na 28 smukłych filarach z cegły; filar, przy którym stała dawniej ambona, przerobiono, bogato go złocąc, na kolumnę koryncką. W 1509 roku (według Hirscha i Hinza w 1511) gmina zawarła z mistrzem Michałem, Szwabem z Augsburga, umowę na wykonanie ołtarza głównego, zachowaną w dwóch egzemplarzach w archiwum kościoła; koszty pokryto z listu odpustowego papieża Leona X.

Według Bożeny Noworyty-Kuklińskiej świątynia miała łącznie około pięćdziesięciu średniowiecznych nastaw ołtarzowych; nad ołtarzem głównym, ufundowanym przez radę miasta i wszystkich obywateli, Mistrz Michał z Augsburga zaczął pracować w 1510 roku, a po siedmiu latach prezbiterium wypełniła nastawa wysoka na co najmniej 15 metrów i szeroka na 7, złożona z predelli, głównej szafy z trzema parami skrzydeł i architektonicznego zwieńczenia. W kaplicy Jedenastu Tysięcy Dziewic wisi drewniany krucyfiks z XV wieku, uważany od dawna za jedną z głównych ozdób kościoła; ludowe podanie przypisywało go bezpodstawnie Michałowi Aniołowi.

Erich Keyser opisuje losy kilku ołtarzy. W 1934 roku pod tynkiem najbardziej wschodniego filara południowego rzędu odkryto napis, nad którym znajduje się drugi: górny mówi o poświęceniu ołtarza Trzech Króli 2 czerwca 1434 roku, co potwierdza dokument biskupa z Gallipoli, dolny — o poświęceniu tego ołtarza w 1492 roku; odczyt Kloeppela, który datował dolny napis na 1352 rok, Keyser odrzuca. Ołtarz ten rajca Johann Terrax sprzedał kuśnierzom, według Praetoriusa w 1440 roku za 70 grzywien; od 1496 roku poszerzano i podwyższano nawę południową, przez co nabożeństwa przy nim ustały, a 19 lutego 1498 roku Rudolf von Sunderen i Joachim Eler odebrali 200 grzywien, przekazanych niegdyś starszym kuśnierzy na utrzymanie księdza przy ołtarzu.

Ołtarz Dziesięciu Tysięcy Męczenników należał do piwowarów (Schopenbrauer); według zapisu przytoczonego przez Praetoriusa ufundowali go piwowarzy razem z radą miasta w 1364 roku. Po zajęciu Malborka przez wojska stanów pruskich i króla polskiego relikwie Krzyża Świętego i srebrną figurę świętej Barbary przekazano Gdańskowi i w 1457 roku umieszczono w kościele Mariackim; ołtarz Krzyża Świętego poświęcił ponownie 24 października 1473 roku biskup Mikołaj z Gallipoli.

W kaplicy Świętej Trójcy stoi gotycki poliptyk z około 1430 roku, notowany pod wezwaniami świętego Marcina albo Dwunastu Apostołów i zwany też ołtarzem cechu krawców; Bogna Jakubowska, która opisała go w 1987 roku, nazywa go ołtarzem „Rozesłania apostołów”. Odnotowano go już w opisie wyposażenia kościoła sprzed 1698 roku. Theodor Hirsch wymienił w 1843 roku tylko pięć rzeźbionych figur apostołów, a Paul Abramowski w 1926 roku — już tylko cztery. Wojna rozdzieliła części szafy, a malowaną na skrzydłach Koronację Marii, którą Hirsch podziwiał, w 1965 roku odnowiono tak niewłaściwie, że warstwa malarska bezpowrotnie straciła pierwotny charakter. Po odzyskaniu figur apostołów z kurii biskupiej w Pelplinie i zabezpieczeniu ołtarza ustawiono go na późnogotyckiej predelli i od listopada 1983 roku pokazuje się go scalony w kaplicy Świętej Trójcy, nie na pierwotnym miejscu.

W szafie stoi Chrystus z banderolą, na której minuskułą wypisano „Ite in orbe[m] Universum et predicate dicentes all[elui]a q[ui] c[re]diderit b[a]ptisat[us] fuerit salvu[s] [erit]” („Idźcie na cały świat i głoście, mówiąc: alleluja; kto uwierzy i przyjmie chrzest, będzie zbawiony”), a obok niego czterej apostołowie: Jakub Młodszy, Bartłomiej, Mateusz i Maciej; autorka odnalazła ten tekst w responsorium święta Rozesłania Apostołów (Divisio apostolorum) w brewiarzu zakonu krzyżackiego. Predella z Biczowaniem i Cierniem koronowaniem, datowana na lata 1480–1500, jest nieznanego pochodzenia; pod koniec XVII wieku należała do ołtarza świętej Elżbiety. Znak cechu krawców, nożyce w kole, leży dopiero na trzeciej warstwie malarskiej skrzydła ze zwiastującym archaniołem Gabrielem, dlatego według autorki wezwanie świętego Marcina nie ma związku z tą nastawą.

Niedaleko krucyfiksu stoi nagrobek burmistrza Konrada Letzkaua. Wielkie organy Rudolfa Friedricha Dalitza z 1760 roku miały według Handbucha z 1919 roku pięćdziesiąt pięć głosów i trzy manuały. Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki” z 1908 roku, który ogłosił Wiktor Z. Łyjak, firma ta pracowała w kościele Mariackim w 1890 roku; katalog podaje przy tej pozycji pięćdziesiąt dziewięć głosów i napęd elektryczny. Skarbcem kościoła była kaplica świętej Barbary z kolekcją dawnych szat liturgicznych — inwentarz liczył 123 takie szaty z jedwabiu i aksamitu, częściowo z XII i XIII wieku. Kościelny A.

Hinz, który opisał ten zbiór w 1865 roku, liczył go razem z zasłonami i sprzętami na około 400 przedmiotów z XII–XVI wieku i zwracał uwagę, że przetrwały właśnie dlatego, że ewangelicy przestali ich używać: w kościołach katolickich wysłużone szaty zwykle zużywano do końca, wkładano do trumien duchownych albo palono, jak nakazywał dawny przepis kościelny. W marcu 1854 roku „Rhein- und Mosel-Bote” donosił, że inspektor Arcybiskupiego Muzeum w Kolonii, kapelan Bock, po obejrzeniu wszystkich zabytków kościoła Mariackiego orzekł, iż przechowywane tu ornaty są najcenniejsze i najstarsze ze wszystkich, jakie znalazł w swojej podróży.

Część tkanin trafiła później do Berlina: według „Schwäbischer Merkur” z grudnia 1889 roku berlińskie Gewerbemuseum nabyło w 1875 roku średniowieczne tkaniny z kościoła Mariackiego, a w kwietniu 1890 roku „Deutscher Reichsanzeiger” wymienił wśród darów dla Kunstgewerbe-Museum zbiór średniowiecznych resztek tkanin z tego kościoła, ofiarowany przez ministra wyznań doktora von Goßlera. Notatka w „Altpreußische Monatsschrift” z 1870 roku podaje, że orientalista J. Karabacek ustalił z arabskich napisów, iż jedwabie z inskrypcjami w tym skarbcu powstały w połowie XIV wieku częściowo w Egipcie, częściowo jako naśladownictwa w północnych Włoszech; wyróżnia się tkanina przetykana złotem, w papugi, wykonana według napisu w 1303 roku w wytwórni sułtana Nasir ad-Din Muhammada w Aleksandrii.

Bernhard Schmid wymienia wśród niderlandzkich dzwonów i dzwonków Prus Zachodnich przechowywany w skarbcu dzwonek mszalny o średnicy 7,3 centymetra i wysokości 6,5 centymetra (bez uchwytu), zdobiony gryfami, małpami, orłami i wazonami z kwiatami, z napisem „sit nomen Domini Benedictvm” (niech będzie błogosławione imię Pańskie). Ambonę, która stała tu przed 1945 rokiem, zbudowano w 1762 roku, a w kaplicy świętego Reinholda stoi ołtarz skrzydłowy, jeden z najstarszych i najpiękniejszych zabytków kościoła.

Z dawnego wyposażenia przetrwał też poliptyk świętego Mikołaja, ufundowany około 1435 roku przez cech browarników do ich ołtarza przy południowo-zachodnim filarze transeptu, gdzie stał do wybuchu drugiej wojny światowej; jego losy odtworzyła Weronika Grochowska. Theodor Hirsch uważał w 1843 roku figurę świętego w szafie za późniejszą, umieszczoną w nastawie dopiero po 1525 roku w miejsce rzeźby zniszczonej przez protestantów; w tę relację zwątpił w 1963 roku Willi Drost. Około 1700 roku na rewersach skrzydeł zewnętrznych namalowano Marię z Dzieciątkiem i świętego Mikołaja.

Według Weroniki Grochowskiej części nastawy rozdzielono prawdopodobnie w 1943 lub 1944 roku, podczas ewakuacji gdańskich zabytków, a po 1945 roku szafę i figurę uznano za zaginione. Skrzydła trafiły według niej po 1945 roku do składnicy konserwatorskiej w Sopocie, w 1961 roku do Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, od 1975 roku należały do stałej ekspozycji Muzeum Narodowego w Gdańsku, a od 1998 roku (w innym miejscu artykułu: od 1999 roku) są w kościele jako depozyt muzeum; predella trafiła do Muzeum Narodowego 12 listopada 1976 roku, a od 28 marca 1980 roku jest w kościele jako depozyt. Oba elementy umieszczono na wschodniej ścianie kaplicy świętej Katarzyny w południowej nawie.

Autorka rozpoznała szafę ołtarzową w zbiorach Muzeum Narodowego w Gdańsku, dokąd trafiła w niewyjaśnionych okolicznościach między 1945 a 1969 rokiem, a figurę świętego Mikołaja w kościele świętej Barbary w Gdańsku, gdzie według informacji tego kościoła znalazła się w latach osiemdziesiątych XX wieku. Wszystkie części nastawy przetrwały wojnę.

Osobną warstwą dziejów tej świątyni jest muzyka: przez cztery stulecia kościół był jednym z ośrodków muzyki protestanckiej w Europie północnej. W 1571 roku stały w nim aż cztery instrumenty, ale ewangelikom wystarczały dwa — organy wielkie i chórowe do prowadzenia śpiewu gminy; te w kaplicach przestano wykorzystywać. W latach 1583–1585 Juliusz Antoni Friese zbudował tu wielkie organy o ponad czterech tysiącach piszczałek, zaliczane obok instrumentów ze Strasburga i Ulm do najwybitniejszych dzieł organmistrzowskich swojego czasu; prospekt rzeźbił Piotr Bringenman.

W 1673 roku organmistrz George Nitrofski przelał na nowo piszczałki wielkich organów i odnowił cały instrument kosztem 10 000 złotych polskich; Barthel Ranisch chwalił w 1695 roku jego mocne głosy i znakomity rezonans. Andreas Hildebrandt remontował organy wielkie w latach 1727–1734. Gotowy już miech zniszczył pocisk artyleryjski, który wpadł do instrumentu podczas oblężenia Gdańska w 1734 roku; dowiedziano się o tym dopiero w 1923 roku, gdy w jego wnętrzu znaleziono zapisek.

W 1752 roku zawarto z Rudolfem Friedrichem Dalitzem umowę na nowy instrument o pięćdziesięciu dwóch głosach; ukończono go 16 grudnia 1760 roku, a uroczystość uświetniono kantatą Johanna Balthasara Christiana Freisslicha. Organy chórowe Dalitza z 1777 roku przetrwały do 1945 roku. W październiku 1891 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” donosiła z Elbląga, że tamtejszy organmistrz Terletzki ukończył dla kościoła Mariackiego instrument, który rzeczoznawcy ocenili w pełni przychylnie. Od sierpnia 1935 roku organmistrz Emanuel Kemper budował w dawnej szafie wielkich organów barokowych, według projektu pierwszego organisty Konrada Krieschena, całkowicie nowy instrument; w maju 1938 roku prasa pisała, że w organach głównych gotowe są wszystkie głosy oprócz 16 z 88, a mniejsze organy chórowe są jeszcze w budowie.

Tuż przed Bożym Narodzeniem 1938 roku rząd gdański przekazał nowe organy Kempera, złożone z organów wielkich i chórowych, parafii ewangelickiej Mariackiej; według „Sächsische Volkszeitung” zamknęło to wielką odbudowę kościoła. Dzisiejszy instrument to rekonstrukcja organów Mertena Friesego z 1625 roku, wykonana w 1985 roku przez firmę Gebrüder Hillebrand.

Głównym organistą był tu przez czterdzieści dwa lata Paul Siefert, uczeń Jana Pieterszoona Sweelincka, wysłany na naukę ze stypendium rady miejskiej; zmarł 6 maja 1666 roku, a posadę po nim objął gdańszczanin Ewald Hintz. Kapelmistrzami bywali tu także katolicy: w latach 1608–1627 kapelą kierował katolik Andrzej Hakenberger. Wcześniej urząd ten pełnili Francisco de Rivulo, Jan Wanning i Nicolaus Zangius. W XIX wieku organistą był Friedrich Wilhelm Markull. W czerwcu 1847 roku „Allgemeine musikalische Zeitung” doniosła, że pruskie ministerstwo wyznań nadało pierwszemu organiście kościoła Mariackiego Markullowi tytuł królewsko-pruskiego dyrektora muzycznego w uznaniu jego wiedzy muzycznej, talentu i gorliwości okazanej w prowadzeniu wykonań muzycznych.

W maju 1887 roku „Hannoverscher Kurier” (numer z 3 maja) doniósł, że zmarł w Gdańsku w minioną sobotę, i przypominał, że jako dziewięciolatek zastępował przy organach w kościele świętej Anny w Elblągu swojego ojca, tamtejszego organistę, jako dziesięciolatek występował publicznie w koncertach, a mając dwadzieścia lat, został pierwszym organistą kościoła Mariackiego; w Gdańsku żył i pracował ponad 50 lat. Urodził się 17 lutego 1816 roku, a rok przed śmiercią uroczyście obchodził 50-lecie swojej pracy w Gdańsku.

Wiadomości prasowe uzupełniają dzieje tutejszych duchownych. W korespondencji z Gdańska z 21 listopada 1861 roku, w rocznicę śmierci radcy konsystorskiego doktora Breslera, „Königsberger Hartungsche Zeitung” podała za „Danziger Zeitung”, że pastor Reinicke (w tej gazecie: Reincke) z Kwidzyna (Marienwerder) został mianowany pastorem kościoła Mariackiego i superintendentem miasta. W grudniu 1862 roku król mianował superintendenta i pierwszego pastora (Oberpfarrer) Reinickego radcą konsystorskim przy gdańskiej rejencji.

Po jego śmierci powołano w 1879 roku na to miejsce — jak donosił w lipcu „Der Reichsbote” — superintendenta Kahlego z Königsbergu; jako superintendenta diecezji miejskiej Gdańsk wprowadził go w urząd 10 maja 1880 roku o dziesiątej rano w kościele Mariackim generalny superintendent doktor Carus z Königsbergu, a „Bonner Zeitung” z października 1886 roku podała, że mianowano go radcą konsystorskim. Diakon Artur Brausewetter przyszedł w 1893 roku z Bogatki (Reichenberg) na Żuławach Gdańskich, gdzie miał swoją pierwszą parafię. Gdy 10 września 1918 roku, już jako archidiakon, obchodził 25-lecie posługi przy kościele Mariackim, do którego przyszedł po śmierci Bertlinga, „Ostpreußische Zeitung” przypominała, że urodził się 27 marca 1864 roku w Stettinie jako syn kupca i że znany był także jako powieściopisarz.

Prasa pisała też o uroczystościach i wydarzeniach w kościele. Na 400. rocznicę urodzin Lutra w 1883 roku przygotowano tu wielkie wykonanie oratorium „Luther in Worms” z tekstem Roßmanna i muzyką Meinardusa, w którym miało wystąpić 300 śpiewaków i 50 muzyków; według „Der Reichsbote”, powołującego się na „Danziger Allgemeine Zeitung”, zamierzano je wkrótce potem powtórzyć w remterze konwentu na zamku w Malborku. W listopadzie 1883 roku „Echo des Siebengebirges” doniosło, że w kościele Mariackim, nazwanym przez gazetę „wielkim Mariendom”, wykonano to oratorium i poświęcono posąg Lutra — model Siemeringa do pomnika w Eisleben.

W lutym 1896 roku „Der Reichsbote” ogłosił korespondencję z Prus Zachodnich, według której poruszenie wśród duchownych i świeckich prowincji wywołało to, że pierwszy duchowny kościoła Mariackiego, radca konsystorski Franck (w gazecie: Frank), urzędowo uczestniczył w publicznej uroczystości żałobnej po zmarłym nadburmistrzu Gdańska doktorze Baumbachu w klasztorze franciszkanów, choć zmarły jeszcze przed śmiercią zarządził spopielenie swoich zwłok w Gotha; autor korespondencji przytoczył za „Danziger Allgemeine Zeitung” z 25 stycznia fragmenty mowy pogrzebowej i pytał, czy żaden przepis kościelny nie zabrania duchownym udziału w takich uroczystościach. W sierpniu 1898 roku odbyła się w kościele Mariackim uroczystość żałobna po śmierci księcia Bismarcka: po hymnie żałobnym z organami i pełną orkiestrą przemawiał główny pastor, a obecni byli przedstawiciele władz i radni miejscy.

W lipcu 1899 roku Franck otrzymał na własną prośbę zwolnienie z ubocznego urzędu członka konsystorza w Gdańsku. 19 lipca 1906 roku piorun uderzył w główną wieżę kościoła, nie wyrządzając większych szkód.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 10 915 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a duszpasterzami byli superintendent i radca konsystorski D. Franck (od 1888 roku), archidiakon dr Friedrich Weinlig (od 1893 roku) i diakon Arthur Brausewetter (od 1893 roku). Według gdańskiej księgi adresowej z 1910 roku pierwszym pastorem był radca konsystorski Reinhard, zarazem superintendent miejski, a obok niego posługiwali archidiakon Brausewetter i diakon Daniel; pierwszym organistą był O. Krieschen. Księgi adresowe z lat 1897–1918 wymieniają przy kościele Mariackim stale trzech duchownych; pierwszym pastorem był w 1897 roku radca konsystorski Carl Franck, zarazem superintendent miejski, w 1905 roku już Reinhard, a w księgach z 1914 i 1918 roku radca konsystorski Kalweit.

Brausewetter, w 1897 i 1905 roku diakon obok archidiakona doktora Weinliga, od księgi z 1910 roku występuje jako archidiakon.

Według Handbucha z 1919 roku pierwszym pastorem był wtedy tajny radca konsystorski i superintendent miejski doktor Paul Kalweit, mieszkający przy ulicy Świętego Ducha (Heilige Geistgasse) 95; drugim — archidiakon Artur Brausewetter, trzecim — diakon Hermann Daniel. Przy kościele Mariackim działała „Frauenhilfe zu Sankt Marien” pod przewodnictwem archidiakona Brausewettera, a w okresie po Trójcy Świętej w każdy piątek o szóstej po południu odbywały się nieszpory z muzyką kościelną. W styczniu 1920 roku prasa donosiła, że na północnej ścianie kruchty pod wieżą odkryto resztki godnych uwagi malowideł ściennych, pochodzących zapewne z połowy XV wieku.

W lutym 1924 roku poznański „Evangelisches Kirchenblatt” relacjonował, że w kościele Mariackim uroczyście wprowadzono w urząd generalnego superintendenta doktora Paula Kalweita; dokonał tego wiceprezydent Ewangelickiej Naczelnej Rady Kościelnej, profesor Kaftan, w obecności licznych duchownych Wolnego Miasta, prezydenta i wszystkich członków Senatu oraz — jak pisano — tysięcy wiernych.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia Mariacka w Gdańsku liczyła wtedy 10 283 ewangelików, a pastorami byli generalny superintendent dr Kalweit (od 1912 roku), archidiakon Artur Brausewetter (od 1908 roku) i diakon Hermann Daniel (od 1909 roku). Pierwsza posada pastorska była według almanachu na stałe złączona z urzędem generalnego superintendenta.

W latach dwudziestych i trzydziestych prasa niemiecka śledziła stan świątyni. 26 grudnia 1927 roku donoszono z Gdańska, że kościół Mariacki wymaga pilnego i gruntownego remontu: przygotowania do niego, podjęte przed laty, przerwała wojna, a budowli grozi ruina; „Danziger Neueste Nachrichten” wydały w numerze świątecznym specjalny dodatek z apelem o ratunek dla kościoła. Już w czerwcu 1914 roku gazeta „Der Tag” donosiła, że w Gdańsku przebywali komisarze ministrów robót publicznych, wyznań i finansów, by naradzić się nad gruntowną restauracją kościoła, a ogromne koszty miała pokryć przede wszystkim loteria, rozgrywana trzykrotnie w ciągu najbliższych trzech lat.

W lutym 1928 roku „Langenberger Zeitung” relacjonowała debatę, w której po wystąpieniu ministra kultury (Kultusminister) doktora Beckera dyrektor ministerialny Nentwig oświadczył, że państwo niestety nie będzie wspierać restauracji kościoła Mariackiego w Gdańsku. W marcu 1929 roku, jak pisała „Kölnische Zeitung”, nadradca budowlany Cuny z Berlina mówił w kolońskim Stowarzyszeniu Gdańszczan (Verein der Danziger), że na razie zrezygnowano z loterii na rzecz kościoła Mariackiego, który także pilnie potrzebuje odbudowy, aby nie szkodzić loterii na rzecz katedry kolońskiej. 6 czerwca 1929 roku pruski minister opieki społecznej zezwolił berlińskiemu stowarzyszeniu Reichsverein zur Erhaltung der St. Marienkirche in Danzig (Barbarossastraße 15) na zbiórki pieniędzy na odbudowę kościoła na obszarze państwa pruskiego do 30 czerwca 1930 roku.

W czerwcu 1929 roku „Dresdner Nachrichten” podały, że stowarzyszenie na rzecz odbudowy kościoła Mariackiego (Verein zur Wiederherstellung von St. Marien), które na całym świecie zabiegało o pomoc i zbierało pieniądze, ma już dość środków, by rozpocząć prace naprawcze pod kierunkiem profesora gdańskiej uczelni doktora Grubera. Najpierw miano naprawić wieżę, bo stwierdzono, że fundament tej części budowli pozostał nienaruszony: w kondygnacjach wnętrza wieży zamierzano wbudować pierścienie żelbetowe, rysy w murze wypełnić zaprawą wtłaczaną pod ciśnieniem, a całą wieżę otoczyć rusztowaniem. 17 października 1929 roku Reichsverein otrzymał podobne zezwolenie na zbiórkę datków na odbudowę kościoła w Badenii, a 20 maja 1930 roku badeński minister spraw wewnętrznych przedłużył je na tych samych warunkach do 30 czerwca 1931 roku.

We wrześniu 1930 roku „Hannoverscher Kurier” ogłosił apel stowarzyszenia na rzecz zachowania kościoła Mariackiego o zbiórkę na fundusz odbudowy: państwo gdańskie nie było w stanie samo pokryć kosztów, a fachowe badanie wykazało, że spoiny i rysy wymagają pilnych prac przy całej budowli, jeśli ma się powstrzymać grożący jej rozpad. Latem 1930 roku pisano, że w połowie wysokości wieży, od północy i od południa, powstały pęknięcia tak szerokie, że zmieściłby się w nich człowiek, a we wrześniu 1931 roku — że kościół ma być planowo remontowany na podstawie ekspertyzy pruskiego konserwatora państwowego Hieckego. Wiosną 1934 roku, z okazji 70. urodzin archidiakona Artura Brausewettera, prasa pisała, że niedawno zrezygnował on z urzędu przy kościele Mariackim i opuścił wąską pastorówkę przy Frauengasse, przenosząc się do nowego mieszkania w Gdańsku.

4 stycznia 1937 roku donoszono z Gdańska, że po siedmiu latach prac usunięto głęboką rysę, która z czasem rozszczepiła wieżę od góry do dołu, a wraz z nią wiele innych poważnych uszkodzeń, tak że dzwony mogą znów bić bez obawy o zawalenie budowli.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Dwóch określeń z listy wizytacji Rozrażewskiego, s. Petri in Zelestal i s. Barbarae in Długawieś, nie da się rozwinąć: zapis jest zniekształcony. W umowie z 1752 roku wielkie organy Dalitza miały mieć pięćdziesiąt dwa głosy, a według Handbucha z 1919 roku instrument z 1760 roku miał ich pięćdziesiąt pięć. Katalog firmy Terletzkiego podaje przy pracach z 1890 roku pięćdziesiąt dziewięć głosów i nie mówi, czy był to nowy instrument, czy przebudowa organów Dalitza. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego liczy przed Reformacją przy kościele 128 duchownych, a Bożena Noworyta-Kuklińska — 80 w 1502 roku. Zajście z 22 stycznia 1525 roku Stegmann, w streszczeniu Julii Możdżeń, przedstawia jako napaść, natomiast P. Schmidt (1902, s.

222–223), idąc za Hermannem Freytagiem, który opierał się na relacji Melmanna, pisze tylko, że Berndt von Eidten podszedł do Aleksandra, zażądał od niego wyjaśnień i zapytał, dokąd idzie, a doktor w milczeniu poszedł na ambonę. Wbrew przekazowi, że kościół z 1343 roku pomyślano jako mniejszy, Otto Kloeppel (1941, s. 46) twierdził, że na terenie kościoła Mariackiego nie ma śladu starszej budowli murowanej, a założenie z 1343 roku od początku zaplanowano w dzisiejszej wielkości, jako trójnawową bazylikę z takim samym transeptem i prostokątnym zamknięciem prezbiterium. Historyk Edward Carstenn w uwagach dołączonych do pracy Kloeppela (1941, s.

49) uznał książęcy kościół Marii za bardzo słabo poświadczony; ponieważ na miejscu dzisiejszego kościoła nie znaleziono po nim śladu, nie wolno go według Carstenna utożsamiać z dzisiejszym kościołem Mariackim, a w pierwszej kolejności wchodzi w grę kaplica „Marienbrunn” przy kościele świętej Katarzyny, w pobliżu zamku książęcego, na której miejscu stanął potem klasztor świętej Brygidy. Erich Keyser (1925, s. 107–108) pisze, że budowę dużej świątyni rozpoczęto w ostatniej ćwierci XIII wieku, a w połowie XIV wieku kościół rozbudowano: zburzono starą fasadę zachodnią i przedłużono korpus nawowy o szóste przęsło ku zachodowi. Napis z tablicy nad wejściem do zakrystii mówi natomiast o położeniu w 1343 roku pierwszego kamienia pod mur kościoła, a „Kölnische Zeitung” z 1943 roku — kamienia węgielnego pod kościół Mariacki. Brzmienie tego łacińskiego napisu przytacza Theodor Hirsch (1843, s.

441): pierwszy kamień pod mur miasta położono w środę po niedzieli Laetare (feria quarta post Letare), a pierwszy kamień pod mur kościoła Najświętszej Marii Panny potem w najbliższy piątek (postea proxima feria sexta); dnia miesiąca napis nie podaje, a Hirsch (s. 31) przelicza go na 28 marca 1343 roku. „Kölnische Zeitung” z 1943 roku podała natomiast 27 marca jako dzień następny po 26 marca. Z zabytków czasów katolickich Hirsch wymienia w zakrystii, poza szafami ściennymi, tylko tę tablicę nad wejściem; jej napis uważał, sądząc po kroju pisma, za dzieło XIV albo XV wieku, a namalowany nad nim obraz za wielokrotnie odnawiany. Gazeta z 1943 roku pisała o tablicy zawieszonej dopiero w XVI wieku, a według Keysera (1942, s. 199–200) powstała ona zapewne w latach 1537–1556.

Przebudowę plebanii Sławomir Kościelak datuje na lata 1517–1518, za proboszcza Maurycego Ferbera, natomiast George Cuny (1899, s. 32) podaje przy dawnej plebanii kościoła Mariackiego (Pfarrhof 7) „Bauzeit 1530” i notuje nad głównym wejściem łaciński napis „Spectatae decus munificentiae Ferberianae”, wysławiający hojność Ferberów. Dopisek na wkładce do rękopisu Praetoriusa podaje, że w 1715 roku naprawiono portal plebanii i osadzono w nim kamień z napisem, w którym widnieją rok 1518 i słowa „munificentia Ferberiana”; do tego odnowienia miał się przyczynić ławnik Johann Sigismund Ferber.

Według Siewerta (1842, s. 209–210), który poprawia się za pracą Hirscha, Klemme głosił kazania u świętego Jana mniej więcej od 1527 roku, urząd pastorski z 1536 roku ufundowała rada własnym kosztem, w 1544 roku wezwano go przed oficjała i zaraz uwolniono, a zmarł — jak podaje „dość dokładnie” — 21 września 1546 roku; wyżej podano początek 1526 roku, uchwałę trzech ordynków, aresztowanie 19 maja 1544 roku i dzień 19 grudnia 1546 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tym kościele między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Christoph Rennkater (1552), Samuel Hebel (1556), Jacobus Jeckelius (1559), Heinrich Ringius (1560), Vitus Neuber (1561), Christoph Hoffmann (1563–1569), Joachim Gudau (1567), Johann Steger (1572), Matthias Schening (1626), Philipp Barth (1659), Benedictus Figke (1661), Carl Joachim Sibeth (1737), Heinrich Keltz (1744), Friedrich Wilhelm Kraft (1750), Johann August Leopold Müller (1847), Ernst August Carl Bertling (1872), Friedrich Oskar Weinlig (1873), Otto Wilhelm Ferdinand Kahle (1880), Carl Friedrich Christoph Franck (1888), Philipp Wilhelm Reinhard (1899), Hermann Julius Daniel (1909), Paul Friedrich Max Kalweit (1912), Johannes Beermann (1934), Gerhard Gülzow (1934).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w parafii St. Marien w Gdańsku 10 268 ewangelików.

Źródła: J. T. Maciuszko, „Początki Reformacji w Gdańsku i na Pomorzu”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 266; „Evangelisches Kirchenblatt. Monatsschrift für evangelisches Leben in Polen”, Poznań, nr 5, luty 1924; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 35, 36, 37, 38, 41, 214; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gdańsk”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 368, 377–385; „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, cz. IV, s. 62–65; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863; Theodor Hirsch, „Geschichte der Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig”, t. 2: Kirchengeschichte seit der Reformation, Danzig 1847; Sławomir Kościelak, „Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego. Kościół w Gdańsku w przededniu pierwszych wystąpień reformacyjnych”, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” LXIII (2019), s. 63–90; Paul Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, Danzig 1903 (Gedanensia. Beiträge zur Geschichte Danzigs, tomik ósmy); Hermann Freytag, „Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, zeszyt 38, Danzig 1898; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Muzyka”; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; rejestr zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 11; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 27; Hermann Freytag, „Wie Danzig evangelisch wurde”, Danzig 1902, s. 21, 23; Th. Hirsch, „Die Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig in ihren Denkmälern und in ihren Beziehungen zum kirchlichen Leben Danzigs überhaupt”, t. 1, Danzig 1843, s. 31, 44–46, 441; E. Keyser, „Die Stadt Danzig”, Stuttgart 1925, s. 107–109; „Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte”, Danzig 1897, cz. III, s. 73; tamże, Danzig 1905, cz. IV, s. 60; tamże, Danzig 1914, cz. IV, s. 61; tamże, Danzig 1918, cz. IV, s. 58; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 69, 83, 110; t. 2, s. 352, 486, 511, 675, 677; t. 3, s. 739, 816, 870, 902, 909, 924, 985; t. 4, s. 1228, 1263; t. 5, s. 1453, 1458, 1485; t. 6, s. 1575, 1694, 1748; t. 7, s. 1944; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 28 września 1835 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 23 listopada 1861 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Bauzeitung”, 21 lipca 1870 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 15 lipca 1879 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 12 maja 1880 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Bonner Zeitung” (Bonn), 6 października 1886 roku, s. 3 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 9 października 1891 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung”, 23 sierpnia 1893 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung”, 9 września 1918 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Sächsische Staatszeitung”, 14 stycznia 1920 roku, s. 5 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Westdeutsche Landeszeitung”, 28 grudnia 1927 roku, s. 7 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger”, 10 czerwca 1929 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Weißeritz-Zeitung”, 23 lipca 1930 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Vorwärts”, 30 września 1931 roku, s. 3 (obraz strony: Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung, Deutsches Zeitungsportal); „Frankenberger Tageblatt”, 24 marca 1934 roku, s. 10 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Viernheimer Volkszeitung”, 7 stycznia 1937 roku, s. 3 (obraz strony: MARCHIVUM Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Harburger Anzeigen und Nachrichten”, 24 maja 1938 roku, s. 2 (obraz strony: Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg, Deutsches Zeitungsportal); „Sächsische Volkszeitung”, 24 grudnia 1938 roku, s. 3 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 54; W. Grochowska, „Rozproszony, lecz niezaginiony. Losy poliptyku św. Mikołaja z około 1435 r. z kościoła Najświętszej Marii Panny w Gdańsku”, „Porta Aurea” 18, 2019, s. 43–46, 55, 57, 66; R. Kobe, „Isaac van den Blocke, malarz i menonita w Gdańsku na początku XVII w. Czy jest coś menonickiego w jego obrazach »Przed potopem« oraz »Wąska i przestronna droga«?”, „Porta Aurea” 15, 2016, s. 51; C. Drese, „»…was für ein Blutbad wäre nicht zu sorgen?« Zu den Streitigkeiten in Danzig 1674/1675 oder: Ägidius Strauch, ein in Wittenberg geprägter Lutheraner”, „Zapiski Historyczne” 75, 2010, z. 4, s. 42; L. Lewandowska, „Początki pietyzmu w Gdańsku. Przedmowa Samuela Schelwiga do »Gründliches und wolgesetztes Bedencken, Von der Pietisterey« (1693)”, „Zapiski Historyczne” 85, 2020, z. 4, s. 135; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” 26, 2025, s. 37, 39; B. Noworyta-Kuklińska, „Zbiory sztuki Kościoła Mariackiego w Gdańsku. Uwarunkowania historyczne”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 106, 2016, s. 117–122; S. Kościelak, „Brytyjskie grupy wyznaniowe w Gdańsku w XVII–XVIII (XIX) wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 30, 39; B. Gryzio, „Inkunabuły z biblioteki kościoła św. Jana w Gdańsku”, „Libri Gedanenses” 31/32, 2015, s. 14; K. Cieślak, „Ambona z kościoła św. Jana w Gdańsku. Przyczynek do twórczości Izaaka van den Blocka”, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” 25, 1994, s. 35, 42; B. Jakubowska, „Ołtarz »Rozesłania apostołów« z kościoła Mariackiego w Gdańsku”, „Roczniki Humanistyczne” 35, 1987, z. 4, s. 49–54; J. Możdżeń, „The Beginnings of the Reformation in the Light of Gdańsk and Königsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century: the Activity of the First Reformers”, „Zapiski Historyczne” 82, 2017, z. 1, s. 81, 83–84, 92; W. Bickerich, „Des Comenius Aufträge in Danzig 1641 und die Verbindung der Unität mit den Reformierten in Danzig”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 55, 1913, s. 125–147; P. Schmidt, „Pater Dr. Alexander. Ein Nachtrag zur Geschichte der Danziger Trinitatiskirche”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 44, 1902, s. 215–224; E. Blech, „Die St. Maria-Magdalenen-Kapelle zu St. Marien in Danzig”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 44, 1902, s. 225–241; Paul Theodor Schmidt, „Der Streit über den Besitz der Danziger Trinitatiskirche im Jahre 1650”, „Altpreußische Monatsschrift” 41, 1904, s. 145–179; Erich Keyser, „Beiträge zur Bau- und Kunstgeschichte der Danziger Marienkirche”, „Altpreußische Forschungen” 19, 1942, s. 199–212; George Cuny, „Beiträge zur Kunde der Baudenkmäler in Westpreußen”, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn” 12, 1899, s. 31–32; „Aus der Schatzkammer der Marienkirche zu Danzig”, „Altpreußische Monatsschrift” 7, 1870, s. 735–736; Bernhard Schmid, „Niederländische Glocken und Glöckchen in Westpreußen”, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn” 25, 1917, s. 2–5; Otto Kloeppel, „St. Marien in Danzig — ein einheitliches Kunstwerk trotz einer hundertfünfzigjährigen Baugeschichte und seiner Wandlung von der Basilika zur Hallenkirche”, z „Anmerkungen des Historikers” Edwarda Carstenna, „Elbinger Jahrbuch” 16, 1941, s. 46, 48–49; Richard Alewyn, „Opitz in Thorn (1635/1636)”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 66, 1926, s. 171–173, 179; „Literarische Zeitung”, 11 października 1843 roku, s. 7 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 12 kwietnia 1844 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Allgemeine musikalische Zeitung”, 2 czerwca 1847 roku, s. 8 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Rhein- und Mosel-Bote” (Koblenz), 12 marca 1854 roku, s. 5 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger”, 7 grudnia 1862 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung”, 1 listopada 1878 roku, s. 5–6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 19 października 1883 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Echo des Siebengebirges”, 14 listopada 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Hannoverscher Kurier” (Hannover), 3 maja 1887 roku, s. 3 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Schwäbischer Merkur”, 20 grudnia 1889 roku, s. 2 (obraz strony: Württembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger”, 9 kwietnia 1890 roku, s. 8 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 6 lutego 1896 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung”, 10 sierpnia 1898 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung”, 27 maja 1899 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 4 lipca 1899 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 8 czerwca 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Freiberger Anzeiger und Tageblatt”, 21 lipca 1906 roku, s. 5 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag”, 18 czerwca 1914 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Langenberger Zeitung”, 23 lutego 1928 roku, s. 2 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Kölnische Zeitung”, 26 marca 1929 roku, s. 13 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Dresdner Nachrichten”, 29 czerwca 1929 roku, s. 5 (obraz strony: SLUB Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Karlsruher Zeitung”, 22 maja 1930 roku, s. 4 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Hannoverscher Kurier” (Hannover), 23 września 1930 roku, s. 6 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Kölnische Zeitung”, 4 kwietnia 1943 roku, s. 5 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 140r, 141r, 149r; „Historische Notizen, die St. Marien-Kirche betreffend”, w: G. Löschin (zebr.), „Beiträge zur Geschichte Danzigs und seiner Umgebungen”, z. 2, Danzig 1837, s. 75–85 (Pomorska Biblioteka Cyfrowa); Siewert, „Geschichte der Reformation in Danzig bis zu ihrer gänzlichen Unterdrückung im Jahre 1526”, „Preußisches Provinzial-Kirchenblatt” 3, Königsberg 1841, s. 144–170, 197–233 (Pomorska Biblioteka Cyfrowa); Siewert, „Geschichte der Reformation in Danzig von 1536 bis 1558”, „Preußisches Provinzial-Kirchenblatt” 4, Königsberg 1842, s. 182–210 (Pomorska Biblioteka Cyfrowa); P. Szczudłowski, „Kościół katolicki wobec poewangelickich świątyń w Gdańsku”, „Nasza Przeszłość” 84 (1995), s. 270–271; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 42–43; D. Gucewicz, „(Od)budowa. Diecezja gdańska w okresie powojennym (1946–1948)”, ipn.gov.pl, stan na 11 listopada 2026 roku.