Gdańsk-Nowe Szkoty — dzielnica bez odrębnego kościoła ewangelickiego

Nowe Szkoty, po niemiecku Neuschottland, to dawna osada podgdańska, dziś część miasta. Nazwa pamięta szkockich osadników, którzy w czasach nowożytnych zakładali pod Gdańskiem własne przedmieścia. W źródłach nie znaleziono kościoła w Nowych Szkotach ani danych o liczbie tutejszych ewangelików, ich przynależności parafialnej i miejscach, w których się gromadzili.

Stare Szkoty, po niemiecku Altschottland lub Schottland, to osobna i starsza osada, leżąca przy dzisiejszych Siedlcach. To do Starych Szkotów odnoszą się przekazy o gdańskich dysydentach w Szkotach.

Po spaleniu przedmieść w 1520 roku Stare Szkoty, należące do biskupa włocławskiego, odbudowano, a biskupi szukali dla nich osadników. Znaleźli ich wśród wychodźców z Niderlandów, którzy opuścili ojczyznę z powodu prześladowań religijnych. Gdańsk odmówił im wstępu, podejrzewając o anabaptyzm, biskupi tolerowali ich jako pracowitych rzemieślników i kramarzy — ku niezadowoleniu gdańskich cechów. Od 1539 roku miasto zabiegało o ich usunięcie. Za biskupa Hieronima Rozrażewskiego Gdańsk skarżył się, że w Szkotach cierpi się anabaptystów, którzy posunęli się do sprowadzenia sobie duchownego z Niderlandów. W tej samej skardze miasto pisało o zwożeniu drewna na budowę zboru i o prośbie anabaptystów do biskupa o zgodę. 16 stycznia 1583 roku król obiecał miastu poprzeć zamianę tych dóbr.

W 1621 roku wypędzono ze Starych Szkotów tamtejszego szkolmistrza, Adriana Seidla, za wiarę ewangelicką. Seidel osiadł „za Radunią” i tam prowadził szkołę. W 1772 roku Stare Szkoty połączono z Siedlcami, Świętym Wojciechem i Chełmem w królewskie miasto Chełm, liczące rok później około 10 000 mieszkańców. W czasie oblężenia Gdańska w 1807 roku przedmieścia spalono i rozebrano, a wraz z miastem Chełm zginął tamtejszy kościół ewangelicki.

W wykazie mieszkańców Starych Szkotów z 1597 roku zapisano 109 rodzin dysydenckich na 209 rodzin ogółem, przy 96 rodzinach katolickich. W drugim wykazie mieszkańców Starych Szkotów, sporządzonym w 1713 roku, przewaga dysydentów nad katolikami jest bezsporna.

Źródła: S. Kościelak, „Gdańsk XVI–XVIII wieku — bezpieczna przystań dla religijnych uchodźców? Z dziejów koegzystencji międzywyznaniowej w epoce nowożytnej”, Studia Historica Gedanensia, t. V, 2014; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Nowe Szkoty”; P. Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, t. II; opracowanie Muhla dotyczące Wyżyny Gdańskiej (hasła Altschottland i Stolzenberg); Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Stare Szkoty”; Kwerenda sieciowa atlasu z 7 września 2026 roku — zapis ustaleń potwierdzonych i obalonych.