Gdańsk-Nowy Port — cmentarz ewangelicki

Ewangelicki (luterański) cmentarz w Nowym Porcie — po niemiecku Evangelischer Kirchhof, także Evangelischer Friedhof — leżał przy dzisiejszych ulicach Wyzwolenia i Władysława IV, dawnych Fischmeisterweg i Bergstraße. Założono go przed 1689 rokiem dla załogi Szańca Zachodniego przy Twierdzy Wisłoujście, a w 1793 roku przejęła go powstała wtedy w Nowym Porcie gmina ewangelicka.

Działka miała 1,83 hektara płaskiego terenu i kształt prostokąta ze ściętym narożnikiem północno-wschodnim, wydłużonego z zachodu na wschód. Granica południowa biegła wzdłuż dzisiejszej ulicy Wyzwolenia, wschodnia wzdłuż ulicy Władysława IV, a północna dochodziła do zajezdni tramwajowej. Główna aleja prowadziła osią podłużną zachodniej części, a w połowie jej długości przecinała ją aleja poprzeczna.

Cmentarz powiększano dwukrotnie w kierunku północno-zachodnim: pod koniec XIX wieku i w drugim dziesięcioleciu XX wieku, kiedy sięgnął obecnej ulicy Wojsk Ochrony Pogranicza i zetknął się z cmentarzem parafii świętej Jadwigi.

W Wisłoujściu sięgają początki wspólnoty, która chowała zmarłych na tym cmentarzu. Kościół w Wisłoujściu stał już przed Reformacją, prawo patronatu miał nad nim magistrat gdański, a jako pierwszego pastora luterańskiego zapisano w 1569 roku Jana Kroslinga, którego Harnoch wymienia jako pierwszego duchownego parafii Neufahrwasser i Weichselmünde. Własne księgi metrykalne prowadzono w Wisłoujściu od 1630 roku, pogrzeby wpisywano od 1790, a w księgach zachował się dłuższy zapisek historyczny z lat 1789 i 1807.

Edith Boehnke w przewodniku z 1929 roku pisze, że cmentarz dla załogi Szańca Zachodniego istniał już w 1698 roku, mniej więcej w miejscu cmentarza ewangelickiego, a kronika parafialna nie pozwala ustalić daty jego założenia. Rok 1698 podaje też Andrzej Mróz w relacji ze spaceru po gdańskich cmentarzach z 2010 roku; według niego chowano tu m.in. żołnierzy poległych w obronie Szańca Zachodniego Twierdzy Wisłoujście. Korzystali z niego wspólnie ewangelicy i katolicy, dopóki katolicy nie otrzymali w 1855 roku własnego cmentarza; nowy cmentarz katolicki założono w 1885 roku.

W źródłach różnie podaje się datę, od której cmentarz był wyłącznie ewangelicki. Opracowanie miejskie podaje rok 1855; Encyklopedia Gdańska mówi natomiast, że cmentarz, założony przed 1689 rokiem dla załogi Szańca Zachodniego, przeszedł w 1793 roku na własność powstałej wtedy w Nowym Porcie gminy ewangelickiej. Encyklopedia mówi o przejęciu cmentarza przez gminę, opracowanie miejskie — o wyłączności pochówków ewangelickich.

Kościół Wniebowstąpienia wzniesiono w Nowym Porcie w 1841 roku i przebudowano w 1905. W źródłach oba miejsca występują razem. Wykaz gmin do spisu z 1885 roku przypisuje Weichselmünde — wtedy 1701 mieszkańców, w tym 1429 ewangelików i 272 katolików — do parafii ewangelickiej w Neufahrwasser, a Harnoch w statystyce z 1890 roku opisuje oba miejsca pod jednym hasłem. Bär w 1908 roku prowadzi je osobno: księgi Wisłoujścia sięgają 1630 roku, a Nowego Portu 1833. Te ostatnie opisuje jako komplet prowadzony od tego roku, z zapiskami historycznymi z lat 1833–1856, sumarycznym przeglądem najważniejszych wydarzeń z lat 1833–1906 i kroniką parafii od 1907 roku.

Przewodnik „Handbuch für die Evangelischen in Danzig” z 1919 roku daty założenia nie zna — przypuszcza, że cmentarz służył od początku XVIII wieku, jeśli nie wcześniej. Opisuje go jako położony około pięciu minut drogi na południe od kościoła, między Bergstraße a Fischmeisterweg, o powierzchni około dwóch hektarów i kilkakrotnie powiększany. Stał na nim dom grabarza z muru pruskiego, w 1881 roku zbudowano kostnicę, a w 1903 roku od strony Bergstraße ogrodzono go żelaznym płotem na murowanych filarach.

Według księgi adresowej z 1910 roku cmentarz kościoła Wniebowstąpienia leżał przy Bergstraße 12; dozorcą był rentier F. Helfer (Olivaer Straße 10), a grabarzem O. Dietrich (Bergstraße 13). Cmentarz w Nowym Porcie miał wodociąg; od 1912 roku grabarzem był ogrodnik Ernst Marczinski (Bergstraße 12a), a przełożonym cmentarza w radzie parafialnej — radny Johannes Krupka. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz przy Bergstraße 12 jako jedyny cmentarz parafii w Nowym Porcie, liczącej wtedy 7329 ewangelików.

W Nowym Porcie były trzy cmentarze. Obok ewangelickiego istniał stary katolicki cmentarz świętej Jadwigi przy ulicy Wolności — niewielki, około 0,2 hektara, przepełniony już pod koniec XIX wieku i zlikwidowany po wojnie pod zabudowę mieszkaniową. Trzecim był nowy cmentarz katolicki, założony około 1889 roku, o powierzchni 1,72 hektara; działa on do dziś jako cmentarz świętej Jadwigi i graniczy od zachodu z dawnym ewangelickim, czyli z dzisiejszym parkiem. W ewidencji konserwatorskiej figurują osobno cmentarz ewangelicki przy ulicy Wyzwolenia, zamknięty w 1947 roku, cmentarz świętej Jadwigi — dziś Cmentarz Komunalny numer 3 — przy ulicach Wyzwolenia i Łowczyńskiego, wciąż czynny, oraz starszy cmentarz świętej Jadwigi przy ulicach Wolności i Łowczyńskiego, przy którym daty zamknięcia nie podano.

W wykazie dokumentacji konserwatorskiej, który podaje Klaudiusz Grabowski (2024), figuruje ewidencja cmentarza ewangelickiego przy ulicy Wyzwolenia z dokumentacją naukowo-historyczną z 1982 roku.

Czynny był do 1945 roku i jeszcze przez krótki czas potem; zamknięto go w 1947 roku. Uchwałą z 27 lipca 1955 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku zatwierdziło wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej z 24 listopada 1954 roku o przeznaczeniu na inny cel terenu zamkniętego „starego cmentarza ewangelickiego, położonego przy ulicy Władysława IV” w Nowym Porcie. W ogłoszeniu z 17 stycznia 1956 roku wyznaczono rodzinom termin zgłaszania ekshumacji do 29 lutego 1956 roku. W latach sześćdziesiątych XX wieku urządzono na jego terenie park, a południowo-wschodnią część działki zajęto pod budowę skrzyżowania; nagrobki się nie zachowały. W latach 2006–2008 ustawiono tablicę upamiętniającą dawną nekropolię. Napis na niej mówi o terenie byłego cmentarza ewangelickiego „czynnego w latach ok. 1689–1947”.

Serwis cmentarzy komunalnych Gdańska, opisując sąsiedni cmentarz świętej Jadwigi, nazywa ten cmentarz ewangelicki „zlikwidowanym w 1947 roku”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W spisie ksiąg metrykalnych Bära księgi Nowego Portu zaczynają się w 1833 roku, a Fankidejski podaje dla usamodzielnienia gminy rok 1866. Boehnke podaje dla cmentarza załogi rok 1698, a Encyklopedia Gdańska „przed 1689 rokiem”; nowy cmentarz katolicki Boehnke datuje na 1885, a inne opracowanie na około 1889 rok. Agnieszka Rapicka umieszcza powstanie cmentarza ewangelickiego w Nowym Porcie w pierwszej połowie XIX wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 5354 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 7250 dusz.

Źródła: „Neues Adreßbuch für Danzig und die städtischen Vororte…”, Danzig 1910, s. 68; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 90; „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 90; „Cmentarze w Nowym Porcie”, Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia); „Poznaj cmentarze, których w Gdańsku już nie ma”, gdansk.pl; „Cmentarze też umierają”, gdansk.pl (Rewitalizacja); „Trwają prace archeologiczne na dawnym cmentarzu ewangelickim w Nowym Porcie”, kosciolmorski.pl, 20 lipca 2020; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gedanopedia/cmentarze-gdanskie.pl; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1577 Zoppot, wydanie z 1910 roku; Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen — wykaz gmin do spisu z 1885 roku; „Cmentarz Św. Jadwigi. Historia”, cmentarze-gdanskie.pl; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 13; E. Boehnke, „Neufahrwasser und Weichselmünde”, Gdańsk-Oliwa b.r. [1929], s. 15; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku” 1956, nr 1, poz. 10, s. 4; A. Mróz, „Gdańskie cmentarze i miejsca kaźni zapomniane”, ibedeker.pl, 2010; A. Rapicka, „Gdańskie cmentarze, których już nie ma”, gdansk.pl (pierwodruk: „30 Dni” 2000, nr 3); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 18; K. Grabowski, „Cmentarze Gdańska (1945–2015) — omówienie rozprawy doktorskiej”, „Gdański Notatnik Historyczny” 3 (2024), s. 159.